Lorem Ipsum

Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Duo Reges: constructio interrete. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Quam similitudinem videmus in bestiis, quae primo, in quo loco natae sunt, ex eo se non commoventi deinde suo quaeque appetitu movetur. Quae contraria sunt his, malane? Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Quoniamque in iis rebus, quae neque in virtutibus sunt neque in vitiis, est tamen quiddam, quod usui possit esse, tollendum id non est.

Hos contra singulos dici est melius.

Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Hoc non est positum in nostra actione. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.

Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a Zenone novi sit allatum.

Sedulo, inquam, faciam.: Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Restatis igitur vos;: Tamen a proposito, inquam, aberramus.

Bonum ipsum etiam quid esset, fortasse, si opus fuisset, definisses aut quod esset natura adpetendum aut quod prodesset aut quod iuvaret aut quod liberet modo.

Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Suo genere perveniant ad extremum; An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere? Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Restatis igitur vos;

Si quae forte-possumus. Tenuit permagnam Sextilius hereditatem, unde, si secutus esset eorum sententiam, qui honesta et recta emolumentis omnibus et commodis anteponerent, nummum nullum attigisset. Illi enim inter se dissentiunt. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Et quidem, inquit, vehementer errat;

Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus.
Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi.
Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem?
Efficiens dici potest.
Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.
Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Quibusnam praeteritis?: Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit.
Explanetur igitur.: Quo modo autem philosophus loquitur?
Poterat autem inpune;: Nobis aliter videtur, recte secusne, postea;

Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Hoc sic expositum dissimile est superiori. Illa tamen simplicia, vestra versuta.

Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Ea possunt paria non esse. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.

Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim,
                si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis
                ducere.

                Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo,
                propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi
                numeros officii praeterirent.

Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. Ac tamen hic mallet non dolere. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Scrupulum, inquam, abeunti; Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere?

Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Beatus sibi videtur esse moriens. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Frater et T. Si quae forte-possumus. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari.

Hoc non est positum in nostra actione. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Pollicetur certe. Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo.

Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando;

Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.
Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?
Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?
Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Si quae forte-possumus. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Optime, inquam. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Ad eos igitur converte te, quaeso. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.

In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Summus dolor plures dies manere non potest? Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Itaque contra est, ac dicitis; Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur.

His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat.
Nam de isto magna dissensio est.
Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;
Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;

Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.
Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Sed potestne rerum maior esse dissensio? Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Bonum patria: miserum exilium. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?

Primum divisit ineleganter;: Bonum integritas corporis: misera debilitas.
Quonam, inquit, modo?: Quod iam a me expectare noli.
Quid Zeno?: Id est enim, de quo quaerimus.
Quonam modo?: Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis. Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Tenent mordicus.

Age, inquies, ista parva sunt.
Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.
Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est.
Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.
At multis malis affectus.
Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.

Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.

Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse, dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges permittunt, cum privatarum litium iudices sumus. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Itaque contra est, ac dicitis; Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.

At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.
Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;
Beatus sibi videtur esse moriens.
Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.

Quo modo?: Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.
Quid adiuvas?: Videsne quam sit magna dissensio?
Sullae consulatum?: At iam decimum annum in spelunca iacet.
Nulla erit controversia.: Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.
Pollicetur certe.: Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

Nihilo magis.: Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.
Quis istud, quaeso, nesciebat?: Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset.
Quid vero?: Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.

An nisi populari fama? Omnia peccata paria dicitis. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; At iam decimum annum in spelunca iacet. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Bonum incolumis acies: misera caecitas.

Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.
At enim hic etiam dolore.
Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;
Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;

Haec igitur Epicuri non probo, inquam.
Disserendi artem nullam habuit.
Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.

Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Videsne quam sit magna dissensio? Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Quis istum dolorem timet?

Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum.

Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;

Tria genera bonorum;: Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Quare attende, quaeso.: Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum.
In schola desinis.: Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?
Stoici scilicet.: Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est;
Sed haec omittamus;: Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Quonam modo?: Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?

Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Restatis igitur vos; Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Cum praesertim illa perdiscere ludus esset.

Confecta res esset.: Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?
Non semper, inquam;: Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.
Si quae forte-possumus.: Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?
At certe gravius.: Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae.

Restatis igitur vos; Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Confecta res esset. Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Iam in altera philosophiae parte.

Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum.

An eiusdem modi?: Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?
Magna laus.: Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.
Beatum, inquit.: Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.
Paria sunt igitur.: Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit?
Proclivi currit oratio.: Conferam avum tuum Drusum cum C.

Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Est, ut dicis, inquam. Sed plane dicit quod intellegit. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Nam hunc ipsum sive finem sive extremum sive ultimum definiebas id esse, quo omnia, quae recte fierent, referrentur neque id ipsum usquam referretur. An haec ab eo non dicuntur?

Quis hoc dicit?: Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Quis negat?: Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?
Nos cum te, M.: Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit?
Falli igitur possumus.: Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.

Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit.

Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?

Est, ut dicis, inquam. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Quid censes in Latino fore? Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. A mene tu? Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Et nemo nimium beatus est; In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Stoicos roga. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Nemo igitur esse beatus potest. Quid ergo? Minime vero istorum quidem, inquit. Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat.

Ut aliquid scire se gaudeant? Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.

Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Nos cum te, M. Memini vero, inquam; Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?
Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.
Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.

An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.
Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.
Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;

Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Sed ad rem redeamus; Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus.

Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.

Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Non est igitur summum malum dolor. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Erit enim mecum, si tecum erit. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Quis istud possit, inquit, negare? Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?

Qualem igitur hominem natura inchoavit?

Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Urgent tamen et nihil remittunt. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Sin aliud quid voles, postea. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire.

Hoc est non dividere, sed frangere. Nos commodius agimus. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Numquam facies. Erat enim Polemonis. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit,
                illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.

                Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae,
                illi propter spem vivere.

Sunt autem quidam Epicurei timidiores paulo contra vestra
                convicia, sed tamen satis acuti, qui verentur ne, si
                amicitiam propter nostram voluptatem expetendam putemus,
                tota amicitia quasi claudicare videatur.

                Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus
                etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem
                abeunt, qui venerant.

Sed haec omittamus;: Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?
Idem adhuc;: Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.
Sed videbimus.: Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;
Erat enim Polemonis.: An tu me de L.
Non igitur bene.: Neutrum vero, inquit ille.
Falli igitur possumus.: Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.
Nihil enim hoc differt.: Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.

Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;

Falli igitur possumus. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Cur iustitia laudatur? Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Quare attende, quaeso.
Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.
Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.

Sed quot homines, tot sententiae;

Res enim concurrent contrariae. Tubulo putas dicere? Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?

Non potes, nisi retexueris illa. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Cur deinde Metrodori liberos commendas? Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Iam contemni non poteris. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Proclivi currit oratio. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Dici enim nihil potest verius.

Sed potestne rerum maior esse dissensio? In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Cur post Tarentum ad Archytam? Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.

Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Recte, inquit, intellegis. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.

Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Sed ad bona praeterita redeamus. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Non est igitur summum malum dolor. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Primum divisit ineleganter; Quae cum dixisset, finem ille. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico.

Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Cyrenaici quidem non recusant; Sed ad bona praeterita redeamus.

Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in
                tenebris?

                Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior
                potest.

Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?

Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. Et quidem, inquit, vehementer errat; Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Sullae consulatum? In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Poterat autem inpune; Immo videri fortasse.

Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum?

Vos ex his tam dissimilibus rebus non modo nomen unum -nam id facilius paterer-, sed etiam rem unam ex duabus facere conamini, quod fieri nullo modo potest.

Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?

Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque
                extrerno bonorum.

                Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere
                licebit.

Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Zenonis est, inquam, hoc Stoici.

Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit.
Eadem fortitudinis ratio reperietur.
At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?

Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;
Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?
At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?
Duo enim genera quae erant, fecit tria.

Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.
Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.
Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.
Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

Perge porro;: Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.
Quis negat?: Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?
Non igitur bene.: Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.

Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.
Quae cum essent dicta, discessimus.
Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;
Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est.
Negat enim summo bono afferre incrementum diem.

Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Quae similitudo in genere etiam humano apparet.
Aliter autem vobis placet.

Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;
Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum.
Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.
Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.

Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Non laboro, inquit, de nomine. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Graece donan, Latine voluptatem vocant. De hominibus dici non necesse est. At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant.

Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Quo tandem modo? Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur.

Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Sin aliud quid voles, postea. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Quonam, inquit, modo? Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit.

Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus.

Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.

At, si voluptas esset bonum, desideraret. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Sed ad bona praeterita redeamus.

Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta
                omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum
                possit iure laudari.

                Hoc igitur quaerentes omnes, et ii, qui quodcumque in mentem
                veniat aut quodcumque occurrat se sequi dicent, et vos ad
                naturam revertemini.

Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

                Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque
                regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente
                peragravisset.

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane. Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Praeclare hoc quidem. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Prodest, inquit, mihi eo esse animo.

Et quidem, inquit, vehementer errat; Esse enim, nisi eris, non potes. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Nemo igitur esse beatus potest. Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Eaedem res maneant alio modo. Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde;

Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae.
Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;
His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat.
In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur.
Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Tum ille: Ain tandem?: Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.
Reguli reiciendam;: Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Ille incendat?: Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Eadem nunc mea adversum te oratio est. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Et quod est munus, quod opus sapientiae? At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Nihilo magis.

Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?

An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.

Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Itaque contra est, ac dicitis; Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem.

Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos
                quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt.

                Quare attende, quaeso.

Cur deinde Metrodori liberos commendas?

Multosque etiam dolores curationis causa perferant, ut, si ipse usus membrorum non modo non maior, verum etiam minor futurus sit, eorum tamen species ad naturam revertatur? Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Nemo igitur esse beatus potest. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur.

Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam
                appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt,
                appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda.

                Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates
                repellant.

Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Utram tandem linguam nescio? Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Erat enim Polemonis. Quae est igitur causa istarum angustiarum? Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Equidem e Cn. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Magna laus.: Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.
Id Sextilius factum negabat.: Torquatus, is qui consul cum Cn.
Tu quidem reddes;: In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt.

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Tu quidem reddes; Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Eadem fortitudinis ratio reperietur. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere, potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est sapientia similis; Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.

Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. An eiusdem modi? Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Ratio quidem vestra sic cogit. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.

Frater et T.: Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;
Itaque fecimus.: Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum.
Primum divisit ineleganter;: Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;
Tu quidem reddes;: Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur;
Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu.

Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.

Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Quonam, inquit, modo? Sed quod proximum fuit non vidit. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Nec enim ille respirat, ante quam emersit, et catuli aeque caeci, prius quam dispexerunt, ac si ita futuri semper essent. Tum mihi Piso: Quid ergo? Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Quo tandem modo? Comprehensum, quod cognitum non habet? Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Haec dicuntur inconstantissime.

Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur.
Si quae forte-possumus.
Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.

Etiam beatissimum?: Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis?
Immo alio genere;: Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.
Equidem e Cn.: Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.
Quis enim redargueret?: Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Numquam facies.: Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari.

Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Cui Tubuli nomen odio non est? Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Dat enim intervalla et relaxat. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Gerendus est mos, modo recte sentiat. Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.

Ut vero conservetur omnis homini erga hominem societas, coniunctio, caritas, et emolumenta et detrimenta, quae felmata et blammata appellant, communia esse voluerunt;

Iam ille sorites, quo nihil putatis esse vitiosius: quod
                bonum sit, id esse optabile, quod optabile, id expetendum,
                quod expetendum, id laudabile, deinde reliqui gradus.

                Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium
                voluptatis repudiandum.

Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita?
Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus.

Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant?
Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?

Perge porro; Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Tum mihi Piso: Quid ergo? Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus?

Efficiens dici potest.: Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.
Hic ambiguo ludimur.: Gerendus est mos, modo recte sentiat.
Eam stabilem appellas.: Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.
Restatis igitur vos;: Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.

Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Disserendi artem nullam habuit. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Ea possunt paria non esse. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.

Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Quod iam a me expectare noli. Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Summus dolor plures dies manere non potest? Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Respondeat totidem verbis. Nos vero, inquit ille;

Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Quis Aristidem non mortuum diligit? Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Efficiens dici potest. Sed quot homines, tot sententiae; Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?

Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Ut enim, inquit, gubernator aeque peccat, si palearum navem evertit et si auri, item aeque peccat, qui parentem et qui servum iniuria verberat. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Quae cum dixissem, magis ut illum provocarem quam ut ipse loquerer, tum Triarius leniter arridens: Tu quidem, inquit, totum Epicurum paene e philosophorum choro sustulisti. Comprehensum, quod cognitum non habet? Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere?

An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?
Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus.
Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo.
An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?

Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Iam in altera philosophiae parte. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus.

Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

Tamen a proposito, inquam, aberramus. At multis se probavit. Nos cum te, M. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit.

Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Oratio me istius philosophi non offendit; Facillimum id quidem est, inquam.

Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere.

Quid ergo?: Quod quidem iam fit etiam in Academia.
Nulla erit controversia.: Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Recte, inquit, intellegis.: Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.
Magna laus.: Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?
Quid enim?: Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.

Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere.

Efficiens dici potest.

Quorum altera prosunt, nocent altera. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Quod iam a me expectare noli. Sed ego in hoc resisto; Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare? Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere.

At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est.

Si longus, levis dictata sunt. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Non est igitur summum malum dolor. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri;

Prioris generis est docilitas, memoria; At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Quae cum essent dicta, discessimus. Sed ego in hoc resisto; Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Rationis enim perfectio est virtus; Respondeat totidem verbis. Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda.

Si enim ad populum me vocas, eum.
Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.
Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.
Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.
Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum.

Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.

Quod quidem iam fit etiam in Academia. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.

Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.

Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Idemne, quod iucunde? Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Beatus sibi videtur esse moriens. Erat enim Polemonis. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Summae mihi videtur inscitiae. Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?

Nam ex his tribus laudibus, quas ante dixi, et temeritatem
                reformidat et non audet cuiquam aut dicto protervo aut facto
                nocere vereturque quicquam aut facere aut eloqui, quod parum
                virile videatur.

                Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et
                reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio
                potest tradere.

Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Si longus, levis. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium-hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim. Respondeat totidem verbis. Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret?

Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Dicimus aliquem hilare vivere; Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis.

Est enim natura sic generata vis hominis, ut ad omnem virtutem percipiendam facta videatur, ob eamque causam parvi virtutum simulacris, quarum in se habent semina, sine doctrina moventur;

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Et nemo nimium beatus est; Quid ergo? Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Sed haec in pueris; Peccata paria. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Falli igitur possumus. ALIO MODO. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.

Habebat tamen rationem valitudinis: utebatur iis
                exercitationibus, ut ad cenam et sitiens et esuriens
                veniret, eo cibo, qui et suavissimus esset et idem
                facillimus ad concoquendum, vino et ad voluptatem et ne
                noceret.

                Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans
                gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest.

Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat,
                consentaneum sit dicere.

                Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata
                per se ipsa rerum scientia;

Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Etiam beatissimum? Summus dolor plures dies manere non potest? Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Graccho, eius fere, aequalí?

Istic sum, inquit. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Ut id aliis narrare gestiant? Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet.

Idemne, quod iucunde?: Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Quid ergo?: Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit.
Non semper, inquam;: Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.

Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;
An eiusdem modi?
Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est.

Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Praeclarae mortes sunt imperatoriae; At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

At certe gravius.
Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.
Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit.
Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.

Reguli reiciendam; Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Cur, nisi quod turpis oratio est? Quis Aristidem non mortuum diligit? Proclivi currit oratio. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere.

Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Ostendit pedes et pectus. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.

Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Sed ille, ut dixi, vitiose. Quonam, inquit, modo? Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque
                laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur.

                Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat,
                quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere?

Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Illa autem, morbum, egestatem, dolorem, non appello m a l a, sed, si libet, r e i e c t a n e a. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes.

Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.

Avaritiamne minuis?: Scrupulum, inquam, abeunti;
Restatis igitur vos;: Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?
Is es profecto tu.: Equidem e Cn.
Quare attende, quaeso.: Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?
Idemne, quod iucunde?: Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.

Sed nimis multa.: Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.
Quid iudicant sensus?: Cur id non ita fit?
Non igitur bene.: Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.

Cyrenaici quidem non recusant;: Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis;
Quibusnam praeteritis?: Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.
Certe non potest.: At iam decimum annum in spelunca iacet.
Quibusnam praeteritis?: Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;
Inquit, dasne adolescenti veniam?: Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus.

Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino.

Et qui ipsi sibi bellum indixissent, cruciari dies, noctes
                torqueri vellent, nec vero sese ipsi accusarent ob eam
                causam, quod se male suis rebus consuluisse dicerent.

                Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus,
                sequetur ut etiam aequas esse dicamus.

Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute.

Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.
Nam quid possumus facere melius?

Quid iudicant sensus?: Sed mehercule pergrata mihi oratio tua.
Sed haec omittamus;: Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.
Itaque fecimus.: Non laboro, inquit, de nomine.
Quid enim?: Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest.

Aperiendum est igitur, quid sit voluptas;

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Idem adhuc; Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Duo enim genera quae erant, fecit tria. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.

Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? Sit enim idem caecus, debilis. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Facete M. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.

Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.
Que Manilium, ab iisque M.
Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es.
Laboro autem non sine causa;
Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?

Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Nos commodius agimus. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Suo genere perveniant ad extremum; Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Nam de isto magna dissensio est. Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni?

Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda.

Et tamen quid attinet luxuriosis ullam exceptionem dari aut
                fingere aliquos, qui, cum luxuriose viverent, a summo
                philosopho non reprehenderentur eo nomine dumtaxat, cetera
                caverent?

                Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane
                commode verbis depingere solebat.

Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Velut ego nunc moveor. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Cur id non ita fit? Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus?

Quo tandem modo?: Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est.
Optime, inquam.: Quid enim possumus hoc agere divinius?
Efficiens dici potest.: Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?
Tenent mordicus.: Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem.

Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?
Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.
Sin aliud quid voles, postea.
Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.
Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Ostendit pedes et pectus. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Quae cum essent dicta, discessimus. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Sed fortuna fortis; Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. A mene tu? Haec dicuntur inconstantissime. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-.

Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc
                nostram comprehensionem summi boni.

                Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse
                heredem Q.

Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.

Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas?

Hoc sic expositum dissimile est superiori.
Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis.
Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.

Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; Nunc vides, quid faciat. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?

Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.

Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Nos commodius agimus. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Erat enim Polemonis. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum?

Sed ad rem redeamus;

Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Praeclare hoc quidem. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Ego, quam ille praeponendam et magis eligendam, beatiorem hanc appello nec ullo minimo momento plus ei vitae tribuo quam Stoici. Comprehensum, quod cognitum non habet? Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus.

Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.
Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?
Paria sunt igitur.
Quonam, inquit, modo?
Prave, nequiter, turpiter cenabat;

Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;

Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur.

Non est igitur voluptas bonum. Beatus sibi videtur esse moriens. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Ratio quidem vestra sic cogit.

Quare ad ea primum, si videtur;
Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?
Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;
Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat.
Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.
Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.
At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.

In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas.
Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;
Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.
Negare non possum.
A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem.

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;
Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.
Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis?

Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?

                Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae
                voluptas, iure praetermissa est;

Nam cum appetitus ille animi aliquid ad se trahere coeperit
                consulto, quod sibi obsit, quia-sit sibi inimicus, cum id
                sua causa faciet, et oderit se et simul diliget, quod fieri
                non potest.

                Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore.

Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas?

Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.

Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Sedulo, inquam, faciam. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Idem adhuc; Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.

Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?
Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.
Cur deinde Metrodori liberos commendas?
Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;

Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Primum divisit ineleganter; Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Nunc agendum est subtilius. Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.

Nam cum appetitus ille animi aliquid ad se trahere coeperit
                consulto, quod sibi obsit, quia-sit sibi inimicus, cum id
                sua causa faciet, et oderit se et simul diliget, quod fieri
                non potest.

                Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non
                fugiam ista popularia.

Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.

Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Itaque ab his ordiamur. Iam in altera philosophiae parte. At enim sequor utilitatem. Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Paria sunt igitur. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Memini me adesse P.

Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

At enim hic etiam dolore. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Id est enim, de quo quaerimus. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. An nisi populari fama? Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Prioris generis est docilitas, memoria; Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.
Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.

Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Haec dicuntur inconstantissime. Ut pulsi recurrant? Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Quonam, inquit, modo? Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Falli igitur possumus.

Graccho, eius fere, aequalí? Hoc non est positum in nostra actione. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Quis enim redargueret? Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Cur haec eadem Democritus?

Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Velut ego nunc moveor. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Itaque fecimus. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.

Pollicetur certe.: Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex.
An eiusdem modi?: Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.
Quid de Pythagora?: Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.
Moriatur, inquit.: Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret.
Optime, inquam.: Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.

Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur.

Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.

Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Eadem fortitudinis ratio reperietur. Sed ad rem redeamus; Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Refert tamen, quo modo. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Ut pulsi recurrant? Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.

Inquit, dasne adolescenti veniam?

Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Quo tandem modo? Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Nos vero, inquit ille; Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.

Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis lucris paulum aliquid damni contraxerit. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. Ecce aliud simile dissimile. Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Suo genere perveniant ad extremum; Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? At iam decimum annum in spelunca iacet.

Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Cui Tubuli nomen odio non est? Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.

Prodest, inquit, mihi eo esse animo. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Summus dolor plures dies manere non potest? Avaritiamne minuis?

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Non risu potius quam oratione eiciendum? Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit?

Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis
                instituta sunt aut inventa sunt?

                Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda,
                curiosorum.

Ita enim parvae et exiguae sunt istae accessiones bonorum,
                ut, quem ad modum stellae in radiis solis, sic istae in
                virtutum splendore ne cernantur quidem.

                Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus
                verbum nullum est, quod non intellegatur?

Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis.
Iam enim adesse poterit.
Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.
Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Iam in altera philosophiae parte. Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; Immo alio genere; Cur id non ita fit?

Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?

Duo enim genera quae erant, fecit tria.
Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate?
Haeret in salebra.
Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum?

Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.

Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?
Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.
Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;
Quo modo autem philosophus loquitur?
Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?

Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.
Ea possunt paria non esse.
Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.
Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.

Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.

Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? Quid enim possumus hoc agere divinius? Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Bestiarum vero nullum iudicium puto. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;

In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Sed tamen intellego quid velit. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Age sane, inquam. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? An tu me de L. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur.

Quis enim ignorat, si plures ex alto emergere velint,
                propius fore eos quidem ad respirandum, qui ad summam iam
                aquam adpropinquent, sed nihilo magis respirare posse quam
                eos, qui sint in profundo?

                Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat
                industriae?

Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.

Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Quis negat? Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Age sane, inquam. At multis se probavit. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit;

Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Odium autem et invidiam facile vitabis. Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.

Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.

Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Disserendi artem nullam habuit. Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat.

Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Ea possunt paria non esse. Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare? Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Stoicos roga.

Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit;

Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Nos commodius agimus. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Sed ille, ut dixi, vitiose. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Id mihi magnum videtur.

Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.

Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Is es profecto tu. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Ad eos igitur converte te, quaeso. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Suo enim quisque studio maxime ducitur.

Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Quis hoc dicit? Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. In schola desinis. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Non semper, inquam; Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? At hoc in eo M. Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Non est igitur summum malum dolor.

Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria?

Cognitis autem rerum finibus, cum intellegitur, quid sit et bonorum extremum et malorum, inventa vitae via est conformatioque omnium officiorum, cum quaeritur, quo quodque referatur;

Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;
Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est;

Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Qui est in parvis malis. Ubi ut eam caperet aut quando? Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Age sane, inquam. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus?

Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.

Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Quae contraria sunt his, malane? In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Id Sextilius factum negabat. Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Ille incendat? Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia.

Quonam, inquit, modo? Suo enim quisque studio maxime ducitur. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Prioris generis est docilitas, memoria; Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;

At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.

Quae sequuntur igitur? Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Laboro autem non sine causa; Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Videsne quam sit magna dissensio? Et nemo nimium beatus est; Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius.

Quid adiuvas?: Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.
Quid enim?: Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;
Paria sunt igitur.: Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.
Quis enim redargueret?: Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. In schola desinis. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat;

Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.
Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.

Si longus, levis dictata sunt. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Urgent tamen et nihil remittunt. Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. Nihil enim hoc differt. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P.

Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

                Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his
                omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum
                inventorumque nostrorum.

Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Memini me adesse P. Non risu potius quam oratione eiciendum? Non est igitur voluptas bonum. Si longus, levis; Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.

Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus.

Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Confecta res esset. Ergo, inquit, tibi Q. Quae contraria sunt his, malane? Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis.

Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego
                quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a
                Zenone novi sit allatum.

                Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod
                idem valeat;

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Cur post Tarentum ad Archytam? Haeret in salebra. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.

Ut, inquit, in fidibus pluribus, nisi nulla earum non ita contenta nervis sit, ut concentum servare possit, omnes aeque incontentae sint, sic peccata, quia discrepant, aeque discrepant;

Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.
Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?
In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint.
Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.
Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem.

Nulla erit controversia.: Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit.
Qui convenit?: Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;
Quid enim?: Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Poterat autem inpune;: Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.
Paria sunt igitur.: Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo.
Numquam facies.: Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet.

Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Id Sextilius factum negabat. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Cur, nisi quod turpis oratio est? Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi;

Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Primum quid tu dicis breve? Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Hoc non est positum in nostra actione. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. At hoc in eo M. Minime vero, inquit ille, consentit. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?

Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.
Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis;
Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat.
Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono.

Nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri,
                cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset,
                quod debuisset rogare.

                Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur
                rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox
                videbimus.

Negat enim summo bono afferre incrementum diem.

Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Duo enim genera quae erant, fecit tria.

Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio.

Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Si enim ad populum me vocas, eum. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.

Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; At multis malis affectus. Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Si longus, levis. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Satis est ad hoc responsum.

An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Confecta res esset. Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Sed ad illum redeo. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Quid, quod res alia tota est?

Hoc sic expositum dissimile est superiori. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Ne discipulum abducam, times. Et nemo nimium beatus est; Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie. Poterat autem inpune; Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Hoc non est positum in nostra actione.

Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.

Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui?
Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?
Oratio me istius philosophi non offendit;
Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.

Ita credo. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit;

Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim.

Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.

Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Hunc vos beatum; Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur.

Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane.

Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Si longus, levis; Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Haec dicuntur inconstantissime. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Sed ad rem redeamus; Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem illustriorem satis ornatus possit accedere. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

Quae enim mala illi non audent appellare, aspera autem et
                incommoda et reicienda et aliena naturae esse concedunt, ea
                nos mala dicimus, sed exigua et paene minima.

                Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia
                tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.

Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; De vacuitate doloris eadem sententia erit. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Comprehensum, quod cognitum non habet? Ratio quidem vestra sic cogit. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Quod totum contra est. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Bonum liberi: misera orbitas. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus?

Erat enim Polemonis.

Et quidem, inquit, vehementer errat; Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt;

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; An hoc usque quaque, aliter in vita? Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Ut aliquid scire se gaudeant? Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Nam ante Aristippus, et ille melius. At multis se probavit.

Quin ne bestiae quidem, quas delectationis causa
                concludimus, cum copiosius alantur, quam si essent liberae,
                facile patiuntur sese contineri motusque solutos et vagos a
                natura sibi tributos requirunt.

                Quid est enim aliud esse versutum?

Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico?

In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor;

Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit.

Audeo dicere, inquit.: Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;
Hunc vos beatum;: Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;

Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Non igitur bene. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Itaque earum rerum hic tenetur a sapiente delectus, ut aut reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut perferendis doloribus asperiores repellat. Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.

Qui cum cruciaretur non ferendis doloribus, propagabat tamen
                vitam aucupio, sagittarum ictu configebat tardus celeres,
                stans volantis, ut apud Accium est, pennarumque contextu
                corpori tegumenta faciebat.

                Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.

Hoc vero non videre, maximo argumento esse voluptatem illam,
                qua sublata neget se intellegere omnino quid sit bonum-eam
                autem ita persequitur: quae palato percipiatur, quae
                auribus;

                Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam:
                Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium
                fuisse virum.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Inquit, cum ego te hac nova lege videam eodem die accusatori responderet tribus horis perorare, in hac me causa tempus dilaturum putas? An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere? Qui est in parvis malis. Nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. At enim hic etiam dolore.

Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Sumenda potius quam expetenda. Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit.

Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

Non est igitur summum malum dolor. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Odium autem et invidiam facile vitabis. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Sed quae tandem ista ratio est? Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus.

Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea
                translatum ad philosophos nostros esset.

                Tantus est igitur innatus in nobis cognitionis amor et
                scientiae, ut nemo dubitare possit quin ad eas res hominum
                natura nullo emolumento invitata rapiatur.

Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.
Comprehensum, quod cognitum non habet?

Torquatus, is qui consul cum Cn.

Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Bonum valitudo: miser morbus. An hoc usque quaque, aliter in vita? Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Duo enim genera quae erant, fecit tria. At iam decimum annum in spelunca iacet. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est?

Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Tu quidem reddes; Venit ad extremum; Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent.

Sed nimis multa. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Hoc simile tandem est? Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt.
Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;
Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;
Sed nunc, quod agimus;

Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.

His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Sed quae tandem ista ratio est? Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quod vestri non item. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum?

Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.

Quis nostrum dixerit, quos non pudet ea, quae Stoici aspera dicunt, mala dicere, melius esse turpiter aliquid facere cum voluptate quam honeste cum dolore?

Ut pulsi recurrant?: Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-;
Quo tandem modo?: Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.
Si longus, levis.: Respondeat totidem verbis.
Sullae consulatum?: Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet.

Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum;

Si id dicis, vicimus. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. At multis malis affectus. Quod quidem nobis non saepe contingit. Quare conare, quaeso. Illi enim inter se dissentiunt. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Quid, de quo nulla dissensio est? Omnia peccata paria dicitis. Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Ac tamen hic mallet non dolere. Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum.

Ad eos igitur converte te, quaeso.
Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur.
Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.
Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.

Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Quid dubitas igitur mutare principia naturae? An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Primum quid tu dicis breve? Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur.

Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum
                naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil
                interest.

                Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea
                translatum ad philosophos nostros esset.

Ut pulsi recurrant?: Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia.
Stoicos roga.: Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur.
Confecta res esset.: Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Si longus, levis.: Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.
Beatum, inquit.: Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.
An eiusdem modi?: Quis Aristidem non mortuum diligit?
Scrupulum, inquam, abeunti;: Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt,
                deserunt usitata.

                Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut
                iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut
                probari.

                Non est igitur summum malum dolor.

Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.

Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Qualem igitur hominem natura inchoavit? Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?

Perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri;

Falli igitur possumus.: Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam.
Sint ista Graecorum;: Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.
ALIO MODO.: Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.
Ita credo.: Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit?

Erat enim Polemonis.
Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?
Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat?
Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem.

Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda.

Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore. Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur.

Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Quis hoc dicit? Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Nescio quo modo praetervolavit oratio. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.

Quis enim redargueret?: Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.
Quid Zeno?: Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur.
Primum divisit ineleganter;: Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.
Frater et T.: Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.
Facete M.: Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.
Cur iustitia laudatur?: Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita?

Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Graccho, eius fere, aequalí? Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.

Ergo in hac ratione tota de maximis fere rebus Stoici illos
                secuti sunt, ut et deos esse et quattuor ex rebus omnia
                constare dicerent.

                In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute
                finis bonorum;

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se
                acupenserem maenae non anteponere.

                Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Sit enim idem caecus, debilis.

Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Comprehensum, quod cognitum non habet? Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est.

Uti tum denique iudicetur beatusne fuerit, cum extremum vitae diem morte confecerit, quod ille unus e septem sapientibus non sapienter Croesum monuit; Idemne, quod iucunde? Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Quod et posse fieri intellegimus et saepe etiam videmus, et perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse, quod coniunctione tali sit aptius. Ipse enim Metrodorus, paene alter Epicurus, beatum esse describit his fere verbis: cum corpus bene constitutum sit et sit exploratum ita futurum. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. Tria genera bonorum; Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

Ut id aliis narrare gestiant? Quo tandem modo? Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Age, inquies, ista parva sunt. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.

Iam in altera philosophiae parte. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Quis hoc dicit? Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Sumenda potius quam expetenda. At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.

Quid iudicant sensus?: Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.
Quid ergo?: Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus.

Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.

Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Quod quidem nobis non saepe contingit. Tu quidem reddes; Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.

Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Iam in altera philosophiae parte. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.

Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?
Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis.
Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.
An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?
Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Quid adiuvas? Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Sunt autem etiam clariora vel plane perspicua minimeque dubitanda indicia naturae, maxime scilicet in homine sed in omni animali, ut appetat animus aliquid agere semper neque ulla condicione quietem sempiternam possit pati.

Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti ratio reddi possit. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?

Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur.

Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Quo tandem modo? Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.

Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.
Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.
Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.
Scrupulum, inquam, abeunti;

Inquit, cum ego te hac nova lege videam eodem die accusatori responderet tribus horis perorare, in hac me causa tempus dilaturum putas? Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. At certe gravius. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris.

Tu quidem reddes;: Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?
Quid me istud rogas?: Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.
Venit ad extremum;: Tum ille: Ain tandem?
Quonam, inquit, modo?: Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;

Quare attende, quaeso.: Nescio quo modo praetervolavit oratio.
Paria sunt igitur.: Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
Respondeat totidem verbis.: Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam.
Equidem e Cn.: Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala?

Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Sed ego in hoc resisto; Comprehensum, quod cognitum non habet? Qualem igitur hominem natura inchoavit? Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa;

Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Quid iudicant sensus? Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Quo modo igitur, inquies, verum esse poterit omnia referri ad summum bonum, si amicítiae, si propinquitates, si reliqua externa summo bono non continentur? Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Quod et posse fieri intellegimus et saepe etiam videmus, et perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse, quod coniunctione tali sit aptius. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Hic ambiguo ludimur. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Videsne quam sit magna dissensio? Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;

Sullae consulatum?
Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.
Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.
An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?

Sed quae tandem ista ratio est? Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

Quae quod Aristoni et Pyrrhoni omnino visa sunt pro nihilo,
                ut inter optime valere et gravissime aegrotare nihil prorsus
                dicerent interesse, recte iam pridem contra eos desitum est
                disputari.

                Laboro autem non sine causa;

Laboro autem non sine causa;

Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Ut vero conservetur omnis homini erga hominem societas, coniunctio, caritas, et emolumenta et detrimenta, quae felmata et blammata appellant, communia esse voluerunt; Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Cur, nisi quod turpis oratio est? Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Quid sequatur, quid repugnet, vident.

Quis istud possit, inquit, negare?
Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.
Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.

Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.

Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Stoici scilicet. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Quorum altera prosunt, nocent altera. Iam autem Callipho aut Diodorus quo modo poterunt tibi istud concedere, qui ad honestatem aliud adiungant, quod ex eodem genere non sit? Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. At certe gravius. Stoici scilicet. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Si enim ad populum me vocas, eum. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Bonum liberi: misera orbitas. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.
Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.
Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet.

Sed nunc, quod agimus; Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Memini vero, inquam; Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.

Quae cum essent dicta, discessimus.

Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Cur post Tarentum ad Archytam? Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Quae cum essent dicta, discessimus. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?

Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non
                dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit
                turpe.

                Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam
                proficisci, in alia summum bonum ponere?

Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.

Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi,
                o gurges, Galloni! es homo miser, inquit.

                An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa
                curabit?

Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Stoicos roga. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Que Manilium, ab iisque M. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? A mene tu? Bonum valitudo: miser morbus.

Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.
Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant;
Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus.
Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.
Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.
Nemo igitur esse beatus potest.

Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Quid, quod res alia tota est? Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.

Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.

Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Non risu potius quam oratione eiciendum? Sed haec nihil sane ad rem; Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Rationis enim perfectio est virtus; Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Hoc est non dividere, sed frangere. Illi enim inter se dissentiunt. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Hoc est non dividere, sed frangere.

Numquam facies.: Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?
Num quid tale Democritus?: Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.
Proclivi currit oratio.: Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.
Magna laus.: Quid est igitur, inquit, quod requiras?

Qui convenit?
Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.
Non est igitur summum malum dolor.
Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit.

Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?

Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi.

Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt;
Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.
Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.
Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. Eam stabilem appellas. Quod cum dixissent, ille contra. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.
Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.
Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.
Cur, nisi quod turpis oratio est?

Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit?

Poterat autem inpune;: Quae contraria sunt his, malane?
Si longus, levis.: Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.
Erat enim Polemonis.: Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.
Haeret in salebra.: Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.
Sullae consulatum?: Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Certe non potest.: Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit.
Sed nimis multa.: Ubi ut eam caperet aut quando?

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

An hoc usque quaque, aliter in vita? Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Quid enim possumus hoc agere divinius? Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio.

Ita credo.: Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.
Cyrenaici quidem non recusant;: Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit.

De vacuitate doloris eadem sententia erit. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.

Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.

Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Illi enim inter se dissentiunt. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. At enim hic etiam dolore. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Memini vero, inquam;: Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Pugnant Stoici cum Peripateticis.: Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.
Hunc vos beatum;: Tu quidem reddes;

Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.
Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.
Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.
Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?
Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.
Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte.

Atque in sensibus est sua cuiusque virtus, ut ne quid impediat quo minus suo sensus quisque munere fungatur in iis rebus celeriter expediteque percipiendis, quae subiectae sunt sensibus.

Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset.

Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis.

Et non ex maxima parte de tota iudicabis?

Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Rationis enim perfectio est virtus; Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Summum autem bonum si ignoretur, vivendi rationem ignorari necesse est, ex quo tantus error consequitur, ut quem in portum se recipiant scire non possint.

Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?

Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Ecce aliud simile dissimile. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Sumenda potius quam expetenda. Quae cum dixisset, finem ille. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitatesmalo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro-, num etiam eius collega P. At certe gravius. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant;

Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.
Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo.
Non est igitur voluptas bonum.
Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.

Perge porro;: Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.
Quis negat?: Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?
Recte, inquit, intellegis.: Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.
Quibusnam praeteritis?: Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit?

Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat.
Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.
Iam contemni non poteris.

Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet.
Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?
Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus.
His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.
Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam.

Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?

Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Quo tandem modo?: Ea possunt paria non esse.
Explanetur igitur.: Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo.
A mene tu?: Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.
Easdemne res?: Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint.
Ita credo.: Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.

Sed quid sentiat, non videtis. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Quare attende, quaeso. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur.

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Iam contemni non poteris. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Gerendus est mos, modo recte sentiat. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Ea possunt paria non esse. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Bonum liberi: misera orbitas. Itaque, Torquate, cum diceres clamare Epicurum non posse iucunde vivi, nisi honeste et sapienter et iuste viveretur, tu ipse mihi gloriari videbare. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Res enim concurrent contrariae.

Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Quod cum dixissent, ille contra. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno?

Duo enim genera quae erant, fecit tria. Non risu potius quam oratione eiciendum? Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;

Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. At hoc in eo M. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Res enim concurrent contrariae.

Contineo me ab exemplis.
Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.

Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don.
Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis.
Certe non potest.

Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;

Non est igitur voluptas bonum. Immo videri fortasse. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Quod quidem nobis non saepe contingit. Hoc est non dividere, sed frangere. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Tanta vis admonitionis inest in locis; Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Ut aliquid scire se gaudeant?

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.
Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;
Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.

Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni
                referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus.

                Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua
                satietate.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Idemne, quod iucunde? Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Sed plane dicit quod intellegit. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt.

Quorum sine causa fieri nihil putandum est.
Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.

Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;

Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Idemne, quod iucunde? Hoc sic expositum dissimile est superiori. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus.

Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem.
Quid de Platone aut de Democrito loquar?
Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;
Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?

Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Itaque ab his ordiamur. Sed videbimus. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?

Nihil sane. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.

Neque enim in aliqua parte, sed in perpetuitate temporis
                vita beata dici solet, nec appellatur omnino vita, nisi
                confecta atque absoluta, nec potest quisquam alias beatus
                esse, alias miser;

                Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Erat enim Polemonis.: Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.
Restatis igitur vos;: Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.
Sed videbimus.: Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.
Paria sunt igitur.: Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.

Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse,
                dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges
                permittunt, cum privatarum litium iudices sumus.

                At enim hic etiam dolore.

Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret.
Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus;
Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.
Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium.
Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.
Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Rationis enim perfectio est virtus; Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Sed cum ea, quae praeterierunt, acri animo et attento intuemur, tum fit ut aegritudo sequatur, si illa mala sint, laetitia, si bona. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Que Manilium, ab iisque M. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico.

Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt?
Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.
Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni.
Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.
Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare?
Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat?

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Hic ambiguo ludimur. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Tu quidem reddes; Aliter autem vobis placet. Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.

Sed nunc, quod agimus;: Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Certe non potest.: Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.
Falli igitur possumus.: Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?
Id Sextilius factum negabat.: Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;

Quo modo?: Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.
Nihilo magis.: Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.
Audeo dicere, inquit.: Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret?
Vide, quaeso, rectumne sit.: Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes;
Quonam, inquit, modo?: Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis;
Erat enim Polemonis.: Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.

Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;

Laboro autem non sine causa; Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Quo igitur, inquit, modo? Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Graece donan, Latine voluptatem vocant. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Concede nihil esse bonum, nisi quod bonestum sit: concedendum est in virtute esse positam beatam vitam vide rursus retro: dato hoc dandum erit illud.

Cumque ipsa virtus efficiat ita beatam vitam, ut beatior esse non possit, tamen quaedam deesse sapientibus tum, cum sint beatissimi; Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Cur, nisi quod turpis oratio est? Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Optime, inquam. Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor; Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Quibus ego vehementer assentior.

Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.
Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria?
Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt?
Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.
Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium.
At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis.

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?
Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;
Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.
Praeclarae mortes sunt imperatoriae;
Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.
Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost;

Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.
Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum.
Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit?
Quis Aristidem non mortuum diligit?

Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.
Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.
Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Quonam, inquit, modo? Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Frater et T. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Avaritiamne minuis? Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?

Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.
Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit.
Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.
Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum.

Quorum fuit haec institutio, in qua animadvertas velim quid mutandum putes nec expectes, dum ad omnia dicam, quae a te dicta sunt; Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Tria genera bonorum; Ego, quam ille praeponendam et magis eligendam, beatiorem hanc appello nec ullo minimo momento plus ei vitae tribuo quam Stoici. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Nos vero, inquit ille; Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.

Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est.

Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Peccata paria. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;

Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti
                probabilis ratio reddi possit.

                Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum,
                tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis.

Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest.

Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;

Immo videri fortasse. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. At hoc in eo M. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit?

Id Sextilius factum negabat.

Quid iudicant sensus? Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Ius autem, quod ita dici appellarique possit, id esse natura, alienumque esse a sapiente non modo iniuriam cui facere, verum etiam nocere. Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Invidiosum nomen est, infame, suspectum.

Haec dicuntur inconstantissime. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim.

Quae enim mala illi non audent appellare, aspera autem et
                incommoda et reicienda et aliena naturae esse concedunt, ea
                nos mala dicimus, sed exigua et paene minima.

                Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta
                sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta
                officia morientis?

Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?

Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.

Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Si longus, levis; Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Omnia peccata paria dicitis.

Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;
Summae mihi videtur inscitiae.
Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?

Hoc sic expositum dissimile est superiori. Satis est ad hoc responsum. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Quid, si efficio ut fateare me non modo quid sit voluptas scire-est enim iucundus motus in sensu-, sed etiam quid eam tu velis esse? Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Recte, inquit, intellegis. Quare conare, quaeso.

Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Id Sextilius factum negabat. Nunc agendum est subtilius. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Quod quidem nobis non saepe contingit.

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Num quid tale Democritus? Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.

Qui convenit?
Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;
Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.
Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita?

Non potes, nisi retexueris illa.
Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis.
Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero.
Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat?

Quare conare, quaeso. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti.

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Oratio me istius philosophi non offendit; Simus igitur contenti his. Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Graccho, eius fere, aequalí?

Sint ista Graecorum;: Verum hoc idem saepe faciamus.
Stoici scilicet.: Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.
Numquam facies.: Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.
Perge porro;: Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.
Est, ut dicis, inquit;: Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;
Age sane, inquam.: Poterat autem inpune;

Recte dicis;: An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?
An nisi populari fama?: Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium?
Certe non potest.: Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?
Beatum, inquit.: Falli igitur possumus.
Quid ergo?: Maximus dolor, inquit, brevis est.

Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens.
Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.
Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico?
Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.

At certe gravius.: Quid igitur, inquit, eos responsuros putas?
Quare conare, quaeso.: Invidiosum nomen est, infame, suspectum.
Numquam facies.: Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.
Nihil sane.: Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.

Etiam beatissimum? Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Collatio igitur ista te nihil iuvat. Sed tamen intellego quid velit. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Respondeat totidem verbis.

Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde;

Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.
Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?
Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.
Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.

Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?
Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.
Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.
Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.
Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.

Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Tubulo putas dicere? Quis hoc dicit? Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. An haec ab eo non dicuntur?

Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare?
Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant?
Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.
Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit?
Restinguet citius, si ardentem acceperit.
Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.

At iam decimum annum in spelunca iacet.

Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt. Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. Itaque his sapiens semper vacabit. Minime vero istorum quidem, inquit.

Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse,
                quam si tua sint Puteolis granaria?

                Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.

Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.

Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Tenuit permagnam Sextilius hereditatem, unde, si secutus esset eorum sententiam, qui honesta et recta emolumentis omnibus et commodis anteponerent, nummum nullum attigisset. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Minime vero istorum quidem, inquit. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius.

Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Bonum incolumis acies: misera caecitas.
Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.
Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt?

Satis est ad hoc responsum.

Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Si longus, levis;

Quaeque sunt vetera praecepta sapientium, qui iubent tempori parere et sequi deum et se noscere et nihil nimis, haec sine physicis quam vim habeant-et habent maximamvidere nemo potest.

Tu quidem reddes;: Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Vide, quaeso, rectumne sit.: Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.
Beatum, inquit.: Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.
Peccata paria.: In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt.
Quis hoc dicit?: Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?
At certe gravius.: Primum divisit ineleganter;

Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est. Dici enim nihil potest verius. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Inquit, dasne adolescenti veniam? Non igitur bene. Quis istud, quaeso, nesciebat? Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Reguli reiciendam; Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?

Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Quoniam igitur, ut medicina valitudinis, navigationis gubernatio, sic vivendi ars est prudente, necesse est eam quoque ab aliqua re esse constitutam et profectam. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Cur id non ita fit?

Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Ubi ut eam caperet aut quando? At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis.

Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Id Sextilius factum negabat. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis.

Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate
                transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.

                Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium
                virtutum auctore, de virtutibus disputare?

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.

Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Quid est igitur, inquit, quod requiras? Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.

Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Ego vero isti, inquam, permitto. An tu me de L. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?

At multis se probavit.

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Omnia peccata paria dicitis. Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere? Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Eaedem res maneant alio modo. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis?

Sed fac ista esse non inportuna;
Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.
Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
Haec dicuntur inconstantissime.
Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;

Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate?

Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Hic ambiguo ludimur. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Cur id non ita fit? Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium-hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim. Sed quid sentiat, non videtis. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;

Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Quorum altera prosunt, nocent altera. Bonum valitudo: miser morbus. Paria sunt igitur.

Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Quippe: habes enim a rhetoribus;

Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Tubulo putas dicere? At multis malis affectus. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Non igitur bene.

Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.
Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.

Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Quid de Pythagora? Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.

Iam enim adesse poterit.

Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo.

Verum hoc idem saepe faciamus. Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur?

Ut pulsi recurrant?: Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.
Audeo dicere, inquit.: Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium.
Reguli reiciendam;: Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.
Istic sum, inquit.: Quae contraria sunt his, malane?
Recte dicis;: Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost;

Age sane, inquam.: Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.
Quonam, inquit, modo?: Praeclarae mortes sunt imperatoriae;
Explanetur igitur.: Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.
Tubulo putas dicere?: Cur iustitia laudatur?

Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.

Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Quod cum dixissent, ille contra. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus.

Memini vero, inquam;: Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit?
Sed haec omittamus;: Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;
Magna laus.: Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Ut aliquid scire se gaudeant? Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Confecta res esset. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.

Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis?

Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Summus dolor plures dies manere non potest? Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est.

Primum divisit ineleganter; An haec ab eo non dicuntur? Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Bonum patria: miserum exilium. Quo modo autem philosophus loquitur? Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Eam stabilem appellas. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.

Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.

At vero illa perfecta atque plena eorum, qui cum de hominis summo bono quaererent, nullam in eo neque animi neque corporis partem vacuam tutela reliquerunt.

Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?
Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.
Quae similitudo in genere etiam humano apparet.
Bonum integritas corporis: misera debilitas.

Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent.

Et quod est munus, quod opus sapientiae?

Quid enim possumus hoc agere divinius? Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Ac tamen hic mallet non dolere. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?

Iure igitur gravissimi philosophi initium summi boni a natura petiverunt et illum appetitum rerum ad naturam accommodatarum ingeneratum putaverunt omnibus, quia continentur ea commendatione naturae, qua se ipsi diligunt.

Sed nunc, quod agimus;
O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro.
Mihi enim satis est, ipsis non satis.
Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Quod quidem nobis non saepe contingit. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Rationis enim perfectio est virtus; Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Et nemo nimium beatus est;

Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis
                artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora
                veniet paratior.

                Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris
                attendere.

Sed nimis multa.: Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem.
Hic ambiguo ludimur.: Non laboro, inquit, de nomine.
Quid Zeno?: Et non ex maxima parte de tota iudicabis?
Non semper, inquam;: Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Memini vero, inquam;: Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.
Poterat autem inpune;: Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit.

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.

Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?

Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Quid adiuvas? Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi
                mercedem exigit.

                Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates
                repellant.

Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.

Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;

Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.

Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt.
Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est.
Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?
Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.
Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit?
Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare?
Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.
Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.
Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;

Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem.
An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
Et nemo nimium beatus est;
An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat?

Esse enim, nisi eris, non potes. Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Ut pulsi recurrant? Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? An eiusdem modi? Utilitatis causa amicitia est quaesita. Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint.

Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?

Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Qui est in parvis malis. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri.

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.

Haeret in salebra. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Sed videbimus. Modo enim fuit Carneadis, quem videre videor-est, enim nota imago -, a sedeque ipsa tanta ingenii, magnitudine orbata desiderari illam vocem puto. Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Ecce aliud simile dissimile. Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Ut pulsi recurrant?

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.
Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;
Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?
Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.
Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?
Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.
Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Pomponius Luciusque Cicero, frater noster cognatione patruelis, amore germanus, constituimus inter nos ut ambulationem postmeridianam conficeremus in Academia, maxime quod is locus ab omni turba id temporis vacuus esset.

Si enim ad populum me vocas, eum.

                Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.
Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane.
Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;

Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Non risu potius quam oratione eiciendum? Si longus, levis dictata sunt. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Sed quot homines, tot sententiae;

Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia
                aut pertinacia recte disputari potest.

                Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est
                noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda;

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Quid enim possumus hoc agere divinius? Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.

Sint ista Graecorum; Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Confecta res esset. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Bene facis, inquit, quod me adiuvas, et istis quidem, quae modo dixisti, utar potius Latinis, in ceteris subvenies, si me haerentem videbis. Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor; Itaque contra est, ac dicitis; Hoc sic expositum dissimile est superiori. Et nemo nimium beatus est; Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;
Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros.
Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.
At iam decimum annum in spelunca iacet.
Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Laboro autem non sine causa; Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.

Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Quippe: habes enim a rhetoribus; At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Nunc agendum est subtilius. Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus.

Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Eaedem res maneant alio modo. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Primum quid tu dicis breve? Si longus, levis dictata sunt. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Quae enim constituta sunt prima naturae, ad ea si voluptas accesserit, unum aliquod accesserit commodum corporis neque eam constitutionem summi boni, quae est proposta, mutaverit.

Is es profecto tu. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere? Et nemo nimium beatus est; Quis est enim, qui hoc cadere in sapientem dicere audeat, ut, si fieri possit, virtutem in perpetuum abiciat, ut dolore omni liberetur? Id Sextilius factum negabat. Ergo in bestiis erunt secreta e voluptate humanarum quaedam simulacra virtutum, in ipsis hominibus virtus nisi voluptatis causa nulla erit? Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.

Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur.

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Cave putes quicquam esse verius. Quae duo sunt, unum facit. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est?

Refert tamen, quo modo.: Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.
Sint ista Graecorum;: Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum.
Moriatur, inquit.: Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.
Quid enim?: Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.
Avaritiamne minuis?: Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.

Memini vero, inquam;: Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.
Sedulo, inquam, faciam.: Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.
Sed fortuna fortis;: Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;

Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Non semper, inquam; Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Sed videbimus. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Et quidem, inquit, vehementer errat; Id enim natura desiderat. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;

Quo modo autem philosophus loquitur? Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur.

Equidem e Cn.: Non semper, inquam;
Recte dicis;: Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate.
Non semper, inquam;: Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?

Quid vero?: Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Magna laus.: Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;
Efficiens dici potest.: Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es.
Quid iudicant sensus?: Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.
Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?
Cur iustitia laudatur?
Quod vestri non item.
Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.

Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit.
Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;
Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?
Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?
Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?

An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Avaritiamne minuis? Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Nam ante Aristippus, et ille melius. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent.

Si una virtus, unum istud, quod honestum appellas, rectum,
                laudabile, decorumerit enim notius quale sit pluribus
                notatum vocabulis idem declarantibus-, id ergo, inquam, si
                solum est bonum, quid habebis praeterea, quod sequare?

                Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit
                modum, et luxuriosus eodem modo.

Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans
                gumias ex ordine nostros.

                Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter
                nos agemusque communiter.

Hic ambiguo ludimur.
Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno?
Cur deinde Metrodori liberos commendas?
Quam si explicavisset, non tam haesitaret.

Quae quidem adhuc peregrinari Romae videbatur nec offerre
                sese nostris sermonibus, et ista maxime propter limatam
                quandam et rerum et verborum tenuitatem.

                Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium
                virtutum auctore, de virtutibus disputare?

Efficiens dici potest.: Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo.
Tubulo putas dicere?: Idemne, quod iucunde?
Quonam, inquit, modo?: Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

Cave putes quicquam esse verius. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. Tenent mordicus. Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Falli igitur possumus. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.

Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. At hoc in eo M. Omnia peccata paria dicitis. Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? In schola desinis.

Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?

Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Sed nimis multa. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores.

Illud autem ipsum qui optineri potest, quod dicitis, omnis
                animi et voluptates et dolores ad corporis voluptates ac
                dolores pertinere?

                Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit
                quid iis faciendum sit aut non faciendum?

Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.
Bestiarum vero nullum iudicium puto.
Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat;

Ita nemo beato beatior.: Summus dolor plures dies manere non potest?
Quibusnam praeteritis?: Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.

Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.
Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.
Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.
Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.
Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Quibusnam praeteritis? Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Ostendit pedes et pectus. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Immo videri fortasse. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.

Haec dicuntur inconstantissime.: Nam de isto magna dissensio est.
Quid Zeno?: Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.
Ita prorsus, inquam;: Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.
Equidem e Cn.: Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Si enim ad populum me vocas, eum.

Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Utram tandem linguam nescio? Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Primum quid tu dicis breve? Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.

Non potes, nisi retexueris illa.

Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Quid iudicant sensus? Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen;

Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Sed ad illum redeo. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.

Res enim concurrent contrariae. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Nunc de hominis summo bono quaeritur; Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam sequantur. Non potes, nisi retexueris illa. ALIO MODO. Inde igitur, inquit, ordiendum est. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando;

Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Ergo in bestiis erunt secreta e voluptate humanarum quaedam simulacra virtutum, in ipsis hominibus virtus nisi voluptatis causa nulla erit? Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Cur id non ita fit? Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Mihi enim satis est, ipsis non satis. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Audeo dicere, inquit.

Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit.

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum? Sed quid sentiat, non videtis. Hoc non est positum in nostra actione. Que Manilium, ab iisque M. Iam enim adesse poterit. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;

Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;
Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur;
Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.
Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur.
Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.
Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.

His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Hic ambiguo ludimur.

Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum,
                tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis.

                Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid
                est cur pulchritudinem non sequamur?

An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?
Iam enim adesse poterit.
Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.

Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.
Quod quidem iam fit etiam in Academia.
An eiusdem modi?
Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?
Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.

Si enim ad populum me vocas, eum.

                Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi
                praeclare dici videtur.

An potest cupiditas finiri? Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Quid nunc honeste dicit? Quis hoc dicit? Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Negare non possum. Quis istud, quaeso, nesciebat?

Falli igitur possumus.: Sed quae tandem ista ratio est?
Eam stabilem appellas.: Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit;
Itaque fecimus.: Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas?
Immo videri fortasse.: Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Sullae consulatum?: Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.

Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.

Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.

Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant,
                tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum
                naturam sint, reiecturumque contraria.

                Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat
                pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum?

Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Eaedem res maneant alio modo. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Quorum altera prosunt, nocent altera. Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.

-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.
Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.
Beatum, inquit.
Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.
Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia.
Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum.

Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Videsne quam sit magna dissensio? Facillimum id quidem est, inquam. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Nihil sane.

Principiis autem a natura datis amplitudines quaedam bonorum excitabantur partim profectae a contemplatione rerum occultiorum, quod erat insitus menti cognitionis amor, e quo etiam rationis explicandae disserendique cupiditas consequebatur;

Sullae consulatum?: Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.
Sedulo, inquam, faciam.: Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.
In schola desinis.: Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Paria sunt igitur.: Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit.

Quam si explicavisset, non tam haesitaret.
Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.
Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.
Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.

Sunt autem quidam Epicurei timidiores paulo contra vestra convicia, sed tamen satis acuti, qui verentur ne, si amicitiam propter nostram voluptatem expetendam putemus, tota amicitia quasi claudicare videatur.

Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate
                transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.

                Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut
                omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur.

Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Quare attende, quaeso. Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Memini me adesse P. Simus igitur contenti his. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. An nisi populari fama? Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Beatus sibi videtur esse moriens. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine.

In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?

Dici enim nihil potest verius. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.
Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.
Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Que Manilium, ab iisque M.

Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis
                tantus irretitus vir teneretur;

                Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus
                ille Siculo fecit tyranno?

Gerendus est mos, modo recte sentiat. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Quibus ego vehementer assentior. Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Comprehensum, quod cognitum non habet? Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Idem adhuc;

Sit enim idem caecus, debilis. Reguli reiciendam; Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit.

Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.

Nos commodius agimus. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Sed haec in pueris; Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Respondeat totidem verbis. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Quoniamque in iis rebus, quae neque in virtutibus sunt neque in vitiis, est tamen quiddam, quod usui possit esse, tollendum id non est.

Optime, inquam.: An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?
Tenent mordicus.: Id est enim, de quo quaerimus.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis.
Quid adiuvas?: Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.
Tu quidem reddes;: Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.
Simus igitur contenti his.: Hoc tu nunc in illo probas.

Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.
Verum hoc idem saepe faciamus.
Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune.
Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?

Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;

Si longus, levis dictata sunt. Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Sin aliud quid voles, postea. Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis lucris paulum aliquid damni contraxerit. Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari.

Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi
                dicendum sit oblitus es.

                Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna
                esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L.

Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit?

Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Efficiens dici potest. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Cur id non ita fit? Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Et non ex maxima parte de tota iudicabis?

                Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex
                Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus.

Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Aliter autem vobis placet. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat?

Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Non est igitur summum malum dolor. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Pauca mutat vel plura sane; Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur.

Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. ALIO MODO. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo.

Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Confecta res esset. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q.

Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit?
Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?
Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.
Sed quot homines, tot sententiae;
Sed quid sentiat, non videtis.
Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Nam ut peccatum est patriam prodere, parentes violare, fana depeculari, quae sunt in effectu, sic timere, sic maerere, sic in libidine esse peccatum est etiam sine effectu.

Quid censes in Latino fore? Quid, quod res alia tota est? Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Efficiens dici potest. Quid est enim aliud esse versutum? Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Maximus dolor, inquit, brevis est. Si longus, levis. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. At multis se probavit. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;

Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Tu quidem reddes; Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. A mene tu? Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Sed plane dicit quod intellegit. Sit sane ista voluptas. Respondeat totidem verbis. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.

Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P.

Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Si longus, levis dictata sunt. Ac tamen hic mallet non dolere.

Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Sed ad bona praeterita redeamus. Minime vero istorum quidem, inquit. Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat.

Hoc igitur quaerentes omnes, et ii, qui quodcumque in mentem veniat aut quodcumque occurrat se sequi dicent, et vos ad naturam revertemini.

Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.

Nam ex his tribus laudibus, quas ante dixi, et temeritatem reformidat et non audet cuiquam aut dicto protervo aut facto nocere vereturque quicquam aut facere aut eloqui, quod parum virile videatur.

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; At coluit ipse amicitias. Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. Recte, inquit, intellegis. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

At hoc in eo M. Videsne, ut haec concinant? Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Quorum altera prosunt, nocent altera. Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent.

Quam si explicavisset, non tam haesitaret.
Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?
Quis Aristidem non mortuum diligit?
Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?
Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Pugnant Stoici cum Peripateticis. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt.

De qua Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad beate vivendum sapientia comparaverit, nihil esse maius amicitia, nihil uberius, nihil iucundius.

Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Confecta res esset. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.

Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Laboro autem non sine causa; Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Duo enim genera quae erant, fecit tria. Quid Zeno? Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Quid, quod res alia tota est? Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset.

Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Utilitatis causa amicitia est quaesita. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P.

Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Age sane, inquam. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Cave putes quicquam esse verius.

Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.
Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia.
In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Iam contemni non poteris.

Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.

Negare non possum. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. De quibus cupio scire quid sentias. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem illustriorem satis ornatus possit accedere. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Nos cum te, M. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Itaque ab his ordiamur. Praeteritis, inquit, gaudeo. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Sed ille, ut dixi, vitiose. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint? Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Videsne, ut haec concinant? Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Quae cum dixisset, finem ille. Contineo me ab exemplis. Idemne, quod iucunde?

Non semper, inquam; Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?

Est, ut dicis, inquit;: In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt.
Etiam beatissimum?: Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.

Moriatur, inquit.: Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.
In schola desinis.: Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.
Si quae forte-possumus.: Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;
Moriatur, inquit.: Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
Si longus, levis;: Nemo igitur esse beatus potest.

Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.

Restinguet citius, si ardentem acceperit. Memini vero, inquam; Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? At enim hic etiam dolore. Respondeat totidem verbis. Id Sextilius factum negabat. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Scrupulum, inquam, abeunti; Cyrenaici quidem non recusant; Quid sequatur, quid repugnet, vident. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Itaque contra est, ac dicitis; Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.

Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.
Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.
Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.

Verum hoc idem saepe faciamus.

Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet. Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Quod totum contra est. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Quae sequuntur igitur? Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Verum hoc idem saepe faciamus. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Quis istud, quaeso, nesciebat? Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;

Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum
                appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium
                noluisse;

                Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et
                reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio
                potest tradere.

Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.

Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

Si longus, levis;: Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.
At certe gravius.: Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo.
Quare conare, quaeso.: Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.
Respondeat totidem verbis.: Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.

Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio.

Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Idemne, quod iucunde? Efficiens dici potest. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Falli igitur possumus. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Haeret in salebra.

Praeclarae mortes sunt imperatoriae;
Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit.
Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.
Quis est tam dissimile homini.
Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

Stoici scilicet.: Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est.
Sed haec omittamus;: Eam stabilem appellas.

Quid enim? Tubulo putas dicere? Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.

Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius.

Prioris generis est docilitas, memoria; Ergo in bestiis erunt secreta e voluptate humanarum quaedam simulacra virtutum, in ipsis hominibus virtus nisi voluptatis causa nulla erit? Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Quid, quod res alia tota est? Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.

Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.
Ut aliquid scire se gaudeant?
Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.

Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.

Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Memini vero, inquam; In schola desinis. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.

Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.

Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Odium autem et invidiam facile vitabis. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.

Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse?

Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

Minime vero istorum quidem, inquit. Comprehensum, quod cognitum non habet? Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Quae cum dixisset, finem ille. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.

Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem.

Hic cum uterque me intueretur seseque ad audiendum significarent paratos, Primum, inquam, deprecor, ne me tamquam philosophum putetis scholam vobis aliquam explicaturum, quod ne in ipsis quidem philosophis magnopere umquam probavi.

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

Id Sextilius factum negabat.: Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.
Quid de Pythagora?: Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Idemne, quod iucunde?: Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.
Nihilo magis.: Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Ita credo.: Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?
Eam stabilem appellas.: Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi.

Quis nostrum dixerit, quos non pudet ea, quae Stoici aspera dicunt, mala dicere, melius esse turpiter aliquid facere cum voluptate quam honeste cum dolore?

Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.
Quid est igitur, inquit, quod requiras?
Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.
In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.
Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.
Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta?

Si enim ad populum me vocas, eum.

An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Cur id non ita fit? Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Haeret in salebra. Res enim concurrent contrariae. E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Quid censes in Latino fore? Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare?

Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata;

Facillimum id quidem est, inquam.
Quid enim possumus hoc agere divinius?

Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.

Reguli reiciendam; Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Ratio quidem vestra sic cogit. Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant.

Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q.
Si quae forte-possumus.
Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?
Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?

Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Sed plane dicit quod intellegit. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.

Eadem nunc mea adversum te oratio est.
Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.
Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;
Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?
Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset.

Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.

Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. At enim hic etiam dolore. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Falli igitur possumus. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu.

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur;
Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.

Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse?
An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere?
Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M.
Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet.

Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Collatio igitur ista te nihil iuvat. De hominibus dici non necesse est. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Zenonis est, inquam, hoc Stoici.

Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?
Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum;
Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.
Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.

Quid vero?: Quod quidem iam fit etiam in Academia.
Stoici scilicet.: Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?

Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.

Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent. Satis est ad hoc responsum. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Sint ista Graecorum; Itaque contra est, ac dicitis; At iam decimum annum in spelunca iacet. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Stoici scilicet.

Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? De vacuitate doloris eadem sententia erit. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Sin aliud quid voles, postea. Paria sunt igitur. Nos vero, inquit ille; Minime vero istorum quidem, inquit. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Eam stabilem appellas. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Ego vero isti, inquam, permitto.

Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere, potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est sapientia similis;

Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?

Cur deinde Metrodori liberos commendas? Quod totum contra est. Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? Idemne, quod iucunde? Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. An hoc usque quaque, aliter in vita? Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Nunc agendum est subtilius. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.

An eiusdem modi?: Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem.
Numquam facies.: Sed haec in pueris;

Quonam modo?: Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;
Tria genera bonorum;: Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.
Etiam beatissimum?: Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.

Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni?

Ea possunt paria non esse.

Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Sullae consulatum?

Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.
An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P.
Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum.

Quid de Pythagora?: Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Istic sum, inquit.: Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.
Negare non possum.: Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.

Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?
Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.
Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Ecce aliud simile dissimile. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. Tu quidem reddes; Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum;

In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.

Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Quid Zeno? Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum?

Negat enim summo bono afferre incrementum diem.

An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Ut aliquid scire se gaudeant? Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.

Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Quae sequuntur igitur? Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? At coluit ipse amicitias. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Equidem, sed audistine modo de Carneade? Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant.

Ego vero isti, inquam, permitto. Sed plane dicit quod intellegit. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere? At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Tenent mordicus.: Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere.
Sint ista Graecorum;: Non semper, inquam;
Haec dicuntur fortasse ieiunius;: An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?
Haec dicuntur fortasse ieiunius;: Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Ut id aliis narrare gestiant? Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur.

Cur post Tarentum ad Archytam? Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Quae cum essent dicta, discessimus. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Sed plane dicit quod intellegit. Hoc est non dividere, sed frangere. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Quid ergo? Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest.

Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.
Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta.
Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu.

Ita prorsus, inquam;: Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico.
Quid enim?: Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent.
Itaque fecimus.: Tamen a proposito, inquam, aberramus.

Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.

Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Si enim ad populum me vocas, eum. Sed cum ea, quae praeterierunt, acri animo et attento intuemur, tum fit ut aegritudo sequatur, si illa mala sint, laetitia, si bona. Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus?

Haec mirabilia videri intellego, sed cum certe superiora firma ac vera sint, his autem ea consentanea et consequentia, ne de horum quidem est veritate dubitandum.

Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.
Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.
Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant.
Nullus est igitur cuiusquam dies natalis.
At hoc in eo M.

Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum. Tubulo putas dicere? Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Quid iudicant sensus? Rationis enim perfectio est virtus; Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.

Respondeat totidem verbis.

Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Non potes, nisi retexueris illa.

Iam in altera philosophiae parte.

Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Quae cum dixisset, finem ille. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Si enim ad populum me vocas, eum. Dat enim intervalla et relaxat. Cave putes quicquam esse verius. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret. Confecta res esset.

Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum.

Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. An tu me de L. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Sed nimis multa. Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?

Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare? Sint ista Graecorum;

Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?
Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.
Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?

Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.

Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Inde igitur, inquit, ordiendum est. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Istic sum, inquit. Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; Quae duo sunt, unum facit. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur.

Cur iustitia laudatur?: Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Easdemne res?: Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.
Age sane, inquam.: Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.

Quid Zeno?: Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus.
Numquam facies.: Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.
Bonum valitudo: miser morbus.: Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?
Stoicos roga.: Qualem igitur hominem natura inchoavit?
Equidem e Cn.: Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?

Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.
Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.
Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Cui Tubuli nomen odio non est? Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.

Appellet haec desideria naturae, cupiditatis nomen servet alio, ut eam, cum de avaritia, cum de intemperantia, cum de maximis vitiis loquetur, tamquam capitis accuset.

Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat
                et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid
                de voluptatibus suis cogitabat?

                Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid
                est cur pulchritudinem non sequamur?

Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum;

Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.
Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico.
Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.
Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.
Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.

Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Quis istud, quaeso, nesciebat? Bonum liberi: misera orbitas. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Memini me adesse P. Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Pauca mutat vel plura sane;
Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.

Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.
Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.
Quonam modo?
Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;
Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;
Ita credo.
Minime vero, inquit ille, consentit.
An est aliquid, quod te sua sponte delectet?
Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?

Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?

Utilitatis causa amicitia est quaesita.

Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Sint modo partes vitae beatae. Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Etiam beatissimum? Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt.

Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae.

Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?

Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Quae contraria sunt his, malane? Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Urgent tamen et nihil remittunt. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Id mihi magnum videtur. Illud non continuo, ut aeque incontentae. In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Si longus, levis dictata sunt. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Egone quaeris, inquit, quid sentiam?

Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Cur iustitia laudatur? Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.

Sed fortuna fortis;: Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem.
Quis hoc dicit?: Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;
Nihil sane.: Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?

Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Confecta res esset. Satis est ad hoc responsum. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea.

Quid ergo?: Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui?
Sed videbimus.: Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?
Quis enim redargueret?: Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.

Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt. Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Ita credo. Ut aliquid scire se gaudeant? Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Stoici scilicet.

Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Ea possunt paria non esse. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Scrupulum, inquam, abeunti; Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est.

Idem adhuc;: An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar?
Hunc vos beatum;: Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;
Hic ambiguo ludimur.: Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.
Eam stabilem appellas.: Quo modo autem philosophus loquitur?

Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.
Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.

At ego quem huic anteponam non audeo dicere;

Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Quid adiuvas? Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Tubulo putas dicere? Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Easdemne res? Esse enim, nisi eris, non potes. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.

Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum
                perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque
                facta ipsius oblivione obruentur.

                Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic
                tandem requiris?

Scrupulum, inquam, abeunti; Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Laboro autem non sine causa; Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?

Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. Sint modo partes vitae beatae. Confecta res esset. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit.

Quonam modo?: In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.
Paria sunt igitur.: Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.
Scaevolam M.: Contineo me ab exemplis.
Quid enim?: Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur;

Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Cur post Tarentum ad Archytam? Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.

Sint ista Graecorum;
Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.
Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis.

Inquit, dasne adolescenti veniam?
Nam quid possumus facere melius?
Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.
Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.
Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere;

Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.

Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Sit enim idem caecus, debilis. Beatus sibi videtur esse moriens. Id Sextilius factum negabat.

Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Si id dicis, vicimus. Quid de Pythagora? De quibus cupio scire quid sentias.

Quis Aristidem non mortuum diligit?
Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.
Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem.
Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;
Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia.
Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;

Et quidem, inquit, vehementer errat; Si longus, levis; Huic Epicurus praecentet, si potest, cui e viperino morsu venae viscerum Veneno inbutae taetros cruciatus cient! Sic Epicurus: Philocteta, st! brevis dolor. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Hoc est non dividere, sed frangere. Videsne quam sit magna dissensio? Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Quare attende, quaeso. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.

Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore.

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?
Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.

Principiis autem a natura datis amplitudines quaedam bonorum
                excitabantur partim profectae a contemplatione rerum
                occultiorum, quod erat insitus menti cognitionis amor, e quo
                etiam rationis explicandae disserendique cupiditas
                consequebatur;

                Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac
                praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et
                conveniens decretis eius reperietis.

Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Tenuit permagnam Sextilius hereditatem, unde, si secutus esset eorum sententiam, qui honesta et recta emolumentis omnibus et commodis anteponerent, nummum nullum attigisset. Equidem e Cn. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.

Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.

Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Sed quot homines, tot sententiae; Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Quae sequuntur igitur? Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?

Qualis est igitur omnis haec, quam dico, conspiratio
                consensusque virtutum, tale est illud ipsum honestum,
                quandoquidem honestum aut ipsa virtus est aut res gesta
                virtute;

                Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum
                permansurum, quod fragile et caducum sit?

Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Si quae forte-possumus. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

Ita fit ut, quanta differentia est in principiis
                naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque
                dissimilitudo.

                In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et
                divinum putaverunt.

Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;
Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.
Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis;
Quamquam te quidem video minime esse deterritum.
Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.

Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu,
                non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint
                suavissima.

                Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici
                potest, cum voluptate legimus?

Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;

Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Cur iustitia laudatur? Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit.

Equidem e Cn.: Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit.
Optime, inquam.: Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse?

Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Poterat autem inpune; Dat enim intervalla et relaxat. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor?

Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Murenam te accusante defenderem. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.

Avaritiamne minuis?

Nam quid possumus facere melius? Summus dolor plures dies manere non potest? In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?

Quis negat?: Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
Quare attende, quaeso.: Sed ego in hoc resisto;
Age sane, inquam.: Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.

Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.

Quid me istud rogas? Nihil enim hoc differt. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Quis est tam dissimile homini. Facete M.

Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus?

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Cur iustitia laudatur? Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Hunc vos beatum; Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?

Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?

Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? At eum nihili facit; Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Quare attende, quaeso. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem.

Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.

Est enim mihi magnae curae-quamquam hoc quidem proprium tuum munus est-, ut ita erudiatur, ut et patri et Caepioni nostro et tibi tam propinquo respondeat. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda.

Quorum altera prosunt, nocent altera.

Bonum valitudo: miser morbus. Nunc vides, quid faciat. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Haec dicuntur inconstantissime. Ut pulsi recurrant? Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Tum ille: Ain tandem? Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus.

Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri.
Quippe: habes enim a rhetoribus;
Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.
Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;

Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.

Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Itaque contra est, ac dicitis; Quid adiuvas? Quid de Platone aut de Democrito loquar? Dat enim intervalla et relaxat. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Sin aliud quid voles, postea. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.

Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere
                velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute.

                Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc
                philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent
                sententiae.

Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Ratio quidem vestra sic cogit. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Quae ista amicitia est? Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Dat enim intervalla et relaxat. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea.

Si quae forte-possumus. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum.

Quod equidem non reprehendo;
Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam.

Quorum altera prosunt, nocent altera.
Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.
Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur?

Hic nihil fuit, quod quaereremus.

Quid sequatur, quid repugnet, vident. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Id enim natura desiderat.

His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.

Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.

Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Perge porro; Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Memini vero, inquam; Quod iam a me expectare noli. Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Sed hoc sane concedamus.

Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Quid enim possumus hoc agere divinius? Urgent tamen et nihil remittunt. Quid, de quo nulla dissensio est? Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Ac tamen hic mallet non dolere. Cave putes quicquam esse verius. Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit? Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri.

Non est igitur voluptas bonum. Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis.

Itaque ab his ordiamur. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Sed nunc, quod agimus;

Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis.

Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.
Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt.

Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Ostendit pedes et pectus. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Hoc simile tandem est? Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Cur iustitia laudatur?

Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere.

Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.
Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?
Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.
Sit enim idem caecus, debilis.

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?

Quis istum dolorem timet? Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Tu quidem reddes; Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Ipse enim Metrodorus, paene alter Epicurus, beatum esse describit his fere verbis: cum corpus bene constitutum sit et sit exploratum ita futurum. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.

Cur haec eadem Democritus?

Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Est, ut dicis, inquam. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Non igitur bene.: Quid sequatur, quid repugnet, vident.
Peccata paria.: Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit.
Sedulo, inquam, faciam.: Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset.
Hunc vos beatum;: Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes.
Quis hoc dicit?: Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis.
Easdemne res?: Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat.

Sed residamus, inquit, si placet.

Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?

Id enim natura desiderat. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret.

Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Minime vero istorum quidem, inquit. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Eadem fortitudinis ratio reperietur. An est aliquid, quod te sua sponte delectet?

Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae.

Quin ne bestiae quidem, quas delectationis causa
                concludimus, cum copiosius alantur, quam si essent liberae,
                facile patiuntur sese contineri motusque solutos et vagos a
                natura sibi tributos requirunt.

                Respondeat totidem verbis.

Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;

Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Easdemne res?: Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.
Confecta res esset.: Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Poterat autem inpune;: Duo enim genera quae erant, fecit tria.
Memini vero, inquam;: Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.

Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Ratio quidem vestra sic cogit. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Tria genera bonorum;

Non potes, nisi retexueris illa.
Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.
Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;

Odium autem et invidiam facile vitabis.

Quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus, sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut dicitur, omne officio continetur. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L.

Que Manilium, ab iisque M.
Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant?
Summus dolor plures dies manere non potest?
Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?

Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis;
Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.
Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.
Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.
Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;

Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.

Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Iudicia rerum in sensibus ponit, quibus si semel aliquid falsi pro vero probatum sit, sublatum esse omne iudicium veri et falsi putat. Quid ergo? Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.

Eam stabilem appellas.: Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;
Stoici scilicet.: Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.
Si longus, levis;: Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.

Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus?

Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere.
Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?
Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur.
Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus.

Non potes, nisi retexueris illa.

Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Esse tantam vim virtutis tantamque, ut ita dicam,
                auctoritatem honestatis, ut reliqua non illa quidem nulla,
                sed ita parva sint, ut nulla esse videantur.

                Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt
                a finibus et a summa bonorum;

Ille incendat?: Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.
Explanetur igitur.: Cur deinde Metrodori liberos commendas?

Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?
Nullus est igitur cuiusquam dies natalis.
Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.
Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?
Haec quo modo conveniant, non sane intellego.
Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis.

Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Inde igitur, inquit, ordiendum est.

Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.

Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Quae contraria sunt his, malane? Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus.

Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia.

Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Quod iam a me expectare noli. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Et quidem, inquit, vehementer errat; Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas.

Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis;

Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?

Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Non laboro, inquit, de nomine. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Sedulo, inquam, faciam. Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. An tu me de L. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;

Tenent mordicus. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Dat enim intervalla et relaxat. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? Sed fortuna fortis;

Quoniam enim natura suis omnibus expleri partibus vult, hunc statum corporis per se ipsum expetit, qui est maxime e natura, quae tota perturbatur, si aut aegrum corpus est aut dolet aut, caret viribus.

Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Et quidem, inquit, vehementer errat; Istic sum, inquit. Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.

Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Poterat autem inpune; Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est.

Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.

Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes;

Qui et definierunt plurima et definiendi artes reliquerunt, quodque est definitioni adiunctum, ut res in partes dividatur, id et fit ab illis et quem ad modum fieri oporteat traditur;

Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.
Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum;
Idem adhuc;
Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit?

At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Persecutus est Aristoteles animantium omnium ortus, victus, figuras, Theophrastus autem stirpium naturas omniumque fere rerum, quae e terra gignerentur, causas atque rationes; Quare conare, quaeso. Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse?

Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Quare conare, quaeso. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Sed residamus, inquit, si placet. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Est enim mihi magnae curae-quamquam hoc quidem proprium tuum munus est-, ut ita erudiatur, ut et patri et Caepioni nostro et tibi tam propinquo respondeat.

Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas
                appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam,
                fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis.

                Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis
                insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt.

Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret?
Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse.
Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.
Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes;
Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Nam de isto magna dissensio est. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Moriatur, inquit. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?

Facete M.: Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.
Ita credo.: Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit.
Tria genera bonorum;: Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.
Numquam facies.: Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Esse enim, nisi eris, non potes. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros.

Mihi quidem eae verae videntur opiniones, quae honestae,
                quae laudabiles, quae gloriosae, quae in senatu, quae apud
                populum, quae in omni coetu concilioque profitendae sint, ne
                id non pudeat sentire, quod pudeat dicere.

                Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam
                domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit,
                intus veritas occultetur?

Iam autem Callipho aut Diodorus quo modo poterunt tibi istud
                concedere, qui ad honestatem aliud adiungant, quod ex eodem
                genere non sit?

                Ut bacillum aliud est inflexum et incurvatum de industria,
                aliud ita natum, sic ferarum natura non est illa quidem
                depravata mala disciplina, sed natura sua.

Sed tamen intellego quid velit. Cur haec eadem Democritus? Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Non laboro, inquit, de nomine. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Quis istud, quaeso, nesciebat?

Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Si longus, levis dictata sunt. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Quae cum dixisset, finem ille. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Cur iustitia laudatur? Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus.

Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret.

Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium.
Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.
Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Eaedem res maneant alio modo.
Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur.

Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?
Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.

Summae mihi videtur inscitiae. Quae cum essent dicta, discessimus. Nam de isto magna dissensio est. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitatesmalo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro-, num etiam eius collega P. Quonam modo? Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.

Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune.
Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?
Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus.
Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?
Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.
Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Quid, quod res alia tota est? Itaque contra est, ac dicitis; Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Cave putes quicquam esse verius. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Ipse enim Metrodorus, paene alter Epicurus, beatum esse describit his fere verbis: cum corpus bene constitutum sit et sit exploratum ita futurum. Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus.

At iam decimum annum in spelunca iacet. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Appellet haec desideria naturae, cupiditatis nomen servet alio, ut eam, cum de avaritia, cum de intemperantia, cum de maximis vitiis loquetur, tamquam capitis accuset. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus;

Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.

Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Dici enim nihil potest verius.

Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.
Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.
Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt.
Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.
Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset.
Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit.

Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.
Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur?
Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni;
Aperiendum est igitur, quid sit voluptas;
Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit?

Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.
Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?
Negat enim summo bono afferre incrementum diem.
In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.

Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Quo igitur, inquit, modo? Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Quorum altera prosunt, nocent altera. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Scrupulum, inquam, abeunti;

Aliter autem vobis placet.: A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem.
Quid Zeno?: Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.
Restatis igitur vos;: Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum.
Optime, inquam.: Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur.

At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est.

Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Haec dicuntur fortasse ieiunius; Summae mihi videtur inscitiae.

Refert tamen, quo modo. Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. At iam decimum annum in spelunca iacet. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Beatus sibi videtur esse moriens. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Illud vero minime consectarium, sed in primis hebes, illorum scilicet, non tuum, gloriatione dignam esse beatam vitam, quod non possit sine honestate contingere, ut iure quisquam glorietur.

Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.
Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.
In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.
Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.

Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum.
Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia.

Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Ego vero isti, inquam, permitto. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

Non igitur bene. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Tria genera bonorum; Graece donan, Latine voluptatem vocant. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Itaque contra est, ac dicitis; Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? At eum nihili facit; Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam.

Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat?
Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur?
Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Quid, de quo nulla dissensio est? Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Quid igitur, inquit, eos responsuros putas?

Quid dubitas igitur mutare principia naturae?
Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.

Easdemne res?: Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.
Peccata paria.: Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri.
Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.
Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit.
Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.

Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur.

In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam sequantur. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?
Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit.
Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Ego vero isti, inquam, permitto.

Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Nam quid possumus facere melius? Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.

Erat enim res aperta. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint.

Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Que Manilium, ab iisque M. Quid, de quo nulla dissensio est? Dat enim intervalla et relaxat. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Equidem e Cn. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Duo enim genera quae erant, fecit tria.

Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Hic ambiguo ludimur. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Stoicos roga. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam.

Si movente, quod tamen dicitis, nulla turpis voluptas erit, quae praetermittenda sit, et simul non proficiscitur animal illud modo natum a summa voluptate, quae est a te posita in non dolendo.

Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.

Nos commodius agimus. Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Et nemo nimium beatus est; Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur. Et quidem, inquit, vehementer errat; Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.

Illi igitur antiqui non tam acute optabiliorem illam vitam putant, praestantiorem, beatiorem, Stoici autem tantum modo praeponendam in seligendo, non quo beatior ea vita sit, sed quod ad naturam accommodatior.

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine, alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura nos ipsa deductura sit. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Atque ipsa hominis institutio si loqueretur, hoc diceret, primos suos quasi coeptus appetendi fuisse, ut se conservaret in ea natura, in qua ortus esset.

Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.

Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Bonum valitudo: miser morbus. Is es profecto tu. Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Torquatus, is qui consul cum Cn. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Quam si explicavisset, non tam haesitaret.

Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.

Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Itaque fecimus. Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Quis Aristidem non mortuum diligit? Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Laboro autem non sine causa; Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.

Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Haec videlicet est correctio philosophiae veteris et emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem, in forum, in curiam. Ut pulsi recurrant? Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Sed residamus, inquit, si placet. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet?

Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata;

An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Graccho, eius fere, aequalí? Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Cur haec eadem Democritus? Aliter autem vobis placet. Avaritiamne minuis? Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Itaque his sapiens semper vacabit. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.

Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse
                et tuas cogitationes et studia perspexeris;

                Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas
                cupiditates habere.

Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est;
Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.
Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?

Nulla erit controversia.: Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.
Nos commodius agimus.: Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Recte dicis;: Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.
Si quae forte-possumus.: Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.
Haeret in salebra.: Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.
Sit sane ista voluptas.: Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus?

Non semper, inquam;

Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?

Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri.
Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;
Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.
An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit?

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.

Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus, sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut dicitur, omne officio continetur. Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; Illi enim inter se dissentiunt. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis.

Hic ambiguo ludimur.
Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur.
Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?

Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.
An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.
Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.
Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat.

Quanti quidque sit aliter docti et indocti, sed cum
                constiterit inter doctos quanti res quaeque sit-si homines
                essent, usitate loquerentur -, dum res maneant, verba
                fingant arbitratu suo.

                Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua
                decreta defendere.

Istic sum, inquit.: Sed quot homines, tot sententiae;
Pollicetur certe.: Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
Erat enim Polemonis.: Verum hoc idem saepe faciamus.
Quid ergo?: Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.

Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Immo alio genere; Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?

Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Sed ad rem redeamus; Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Quid adiuvas? Quare attende, quaeso. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Dicimus aliquem hilare vivere; Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret.

Recte dicis;: Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.
Tenent mordicus.: Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.

Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Sed residamus, inquit, si placet. Sed ego in hoc resisto; An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Cur post Tarentum ad Archytam?

Idemne, quod iucunde?: Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.
Certe non potest.: Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?
Praeclare hoc quidem.: Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse.
Quis hoc dicit?: Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis.
Optime, inquam.: Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt;

Neutrum vero, inquit ille. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Quid est igitur, inquit, quod requiras? Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

Sed fortuna fortis; Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Urgent tamen et nihil remittunt. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Sed residamus, inquit, si placet.

Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et
                sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur
                et eos agnoscunt, a quibus educantur.

                Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt,
                sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore
                atque impetu concitati?

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.

Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur;

Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Immo alio genere; Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.

Avaritiamne minuis?: Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Dat enim intervalla et relaxat.
Quis hoc dicit?: Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Pollicetur certe.: Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.

Quid ergo? Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Quae ista amicitia est? Refert tamen, quo modo.

Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.

Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.

Qualis est igitur omnis haec, quam dico, conspiratio consensusque virtutum, tale est illud ipsum honestum, quandoquidem honestum aut ipsa virtus est aut res gesta virtute;

At enim hic etiam dolore. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.

Quin etiam ipsi voluptarii deverticula quaerunt et virtutes
                habent in ore totos dies voluptatemque primo dumtaxat expeti
                dicunt, deinde consuetudine quasi alteram quandam naturam
                effici, qua inpulsi multa faciant nullam quaerentes
                voluptatem.

                In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam
                sempiternam?

Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P.

Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; An hoc usque quaque, aliter in vita? Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Quid autem est amare, e quo nomen ductum amicitiae est, nisi velle bonis aliquem affici quam maximis, etiamsi ad se ex iis nihil redundet? Sed hoc sane concedamus.

Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis.
Sed residamus, inquit, si placet.
Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.

Sed hoc interest, quod voluptas dicitur etiam in
                animo-vitiosa res, ut Stoici putant, qui eam sic definiunt:
                sublationem animi sine ratione opinantis se magno bono
                frui-, non dicitur laetitia nec gaudium in corpore.

                An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines
                inter se decertare soliti sunt?

Ita fit, ut duo genera propter se expetendorum reperiantur, unum, quod est in iis, in quibus completar illud extremum, quae sunt aut animi aut corporis;

An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Bonum incolumis acies: misera caecitas. Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras.

Quae duo sunt, unum facit. An hoc usque quaque, aliter in vita? Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? An eiusdem modi? Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.

Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos
                quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt.

                Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore
                opprimenda est.

Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere;
Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;
Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.
An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?

Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?
Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?
Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium.
Illi enim inter se dissentiunt.

Nam ante Aristippus, et ille melius.

Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Cur post Tarentum ad Archytam? Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Et nemo nimium beatus est; Ut pulsi recurrant? Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Tamen a proposito, inquam, aberramus.

Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Quae est igitur causa istarum angustiarum? An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint? Praeclare hoc quidem. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Laboro autem non sine causa;

Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?

Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Id mihi magnum videtur. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Sint modo partes vitae beatae. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.

Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Nemo igitur esse beatus potest. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Haec dicuntur fortasse ieiunius; Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Dici enim nihil potest verius. Frater et T. Rationis enim perfectio est virtus;

Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui
                interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete
                audiendi sunt.

                Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior,
                philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur.

Erat enim Polemonis. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.
Cui Tubuli nomen odio non est?
Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Sed quae tandem ista ratio est?
Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.
Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.
Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.
Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.
Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.
Sed ille, ut dixi, vitiose.

An hoc usque quaque, aliter in vita?

Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Quod equidem non reprehendo; Beatus sibi videtur esse moriens. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Numquam facies. Dat enim intervalla et relaxat. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Sed plane dicit quod intellegit.

Ita nemo beato beatior. Falli igitur possumus. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Hoc sic expositum dissimile est superiori. Que Manilium, ab iisque M.

Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;
Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt.
Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;
Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Suo enim quisque studio maxime ducitur.
An haec ab eo non dicuntur?

Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Sed quid sentiat, non videtis. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.

Sint ista Graecorum; Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Scrupulum, inquam, abeunti; Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.

Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;

Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Equidem e Cn. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Recte, inquit, intellegis. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Scrupulum, inquam, abeunti;

Nescio quo modo praetervolavit oratio. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Et quod est munus, quod opus sapientiae? Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.

Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur.

Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Quod quidem mihi si quando dictum est-est autem dictum non parum saepe-, etsi satis clemens sum in disputando, tamen interdum soleo subirasci. Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.

Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur;

Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Nunc de hominis summo bono quaeritur;

Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Quam ob rem dissentientium inter se reprehensiones non sunt vituperandae, maledicta, contumeliae, tum iracundiae, contentiones concertationesque in disputando pertinaces indignae philosophia mihi videri solent. Cui Tubuli nomen odio non est? Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet.

Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. An eiusdem modi? Quis hoc dicit?

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.
Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.
Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.
Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur.

Esse tantam vim virtutis tantamque, ut ita dicam,
                auctoritatem honestatis, ut reliqua non illa quidem nulla,
                sed ita parva sint, ut nulla esse videantur.

                Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

An eiusdem modi?

Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est.

Sed haec nihil sane ad rem; Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Conferam avum tuum Drusum cum C. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Cur iustitia laudatur?

Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.

Idem adhuc;: Conferam avum tuum Drusum cum C.
Non igitur bene.: Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.
Scaevolam M.: Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Facete M.: Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.

Itaque his sapiens semper vacabit.
Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit.
Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.
Quid sequatur, quid repugnet, vident.

Cur, nisi quod turpis oratio est? Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Immo videri fortasse. Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Omnis enim est natura diligens sui. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Ut pulsi recurrant? Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Equidem, sed audistine modo de Carneade? Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;

Itaque his sapiens semper vacabit.

Itaque contra est, ac dicitis; Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.

At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?
Non laboro, inquit, de nomine.
Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?

Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.

Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Non laboro, inquit, de nomine. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. An hoc usque quaque, aliter in vita? Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Quis enim redargueret? Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt?

Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini,
                sed etiam ut loqui deceat frugaliter.

                Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere
                destiterit, non erit;

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Ille incendat? Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Sed quot homines, tot sententiae; Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. Torquatus, is qui consul cum Cn. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Quid enim?

Persecutus est Aristoteles animantium omnium ortus, victus, figuras, Theophrastus autem stirpium naturas omniumque fere rerum, quae e terra gignerentur, causas atque rationes;

At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?
Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.
Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;
Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis?

De illis, cum volemus.

Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Id Sextilius factum negabat. Sed quid sentiat, non videtis. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Sedulo, inquam, faciam. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Si longus, levis. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.

Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.

Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Comprehensum, quod cognitum non habet? Is es profecto tu.

Sullae consulatum?: An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit?
Sed nimis multa.: Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Itaque fecimus.: Nam ante Aristippus, et ille melius.
Etiam beatissimum?: Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?
Restatis igitur vos;: Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?

Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Oratio me istius philosophi non offendit; Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Qui est in parvis malis. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra.

Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Tu quidem reddes; Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Ut pulsi recurrant? Suo genere perveniant ad extremum; Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti ratio reddi possit. Etiam beatissimum? Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam. Haec quo modo conveniant, non sane intellego.

Quare ad ea primum, si videtur;

Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Illud non continuo, ut aeque incontentae. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.

Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.
Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.

Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde;

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Ut aliquid scire se gaudeant? Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus.

Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.
Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?

Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis.

Tum mihi Piso: Quid ergo?

Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Velut ego nunc moveor. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes,
                quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et
                puerum diligis.

                Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in
                discordia dominorum domus;

Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.

Paria sunt igitur. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Nemo igitur esse beatus potest. Nihil ad rem! Ne sit sane; Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.

Sedulo, inquam, faciam.: Quo modo autem philosophus loquitur?
Moriatur, inquit.: Minime vero istorum quidem, inquit.
Quonam modo?: Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.

Ipse enim Metrodorus, paene alter Epicurus, beatum esse describit his fere verbis: cum corpus bene constitutum sit et sit exploratum ita futurum.

Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.

Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Quis est tam dissimile homini. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Nos cum te, M.

Sed haec nihil sane ad rem; Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Quod equidem non reprehendo; Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Ergo nata est sententia veterum Academicorum et Peripateticorum, ut finem bonorum dicerent secundum naturam vivere, id est virtute adhibita frui primis a natura datis. Numquam facies.

Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae
                discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad
                discendum cognoscendumque moveamur.

                Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut
                quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset.

ALIO MODO. Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Quid iudicant sensus?

Venit ad extremum;

Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Quae est igitur causa istarum angustiarum? Ut aliquid scire se gaudeant? Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Velut ego nunc moveor. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Age, inquies, ista parva sunt. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Quare attende, quaeso. Quare attende, quaeso. An potest cupiditas finiri? Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset. Recte, inquit, intellegis. In schola desinis.

Comprehensum, quod cognitum non habet?

Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Mihi enim satis est, ipsis non satis. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse.

Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.
Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit?
Haeret in salebra.
Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus.

Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum.

Ratio quidem vestra sic cogit. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Ex ea quae sint apta, ea bonesta, ea pulchra, ea laudabilia, illa autem superiora naturale nominantur, quae coniuncta cum honestis vitam beatam perficiunt et absolvunt. Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.

Quod quidem pluris est haud paulo magisque ipsum propter se expetendum quam aut sensus aut corporis ea, quae diximus, quibus tantum praestat mentis excellens perfectio, ut vix cogitari possit quid intersit.

Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Sed fortuna fortis; Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Venit ad extremum;

Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Non semper, inquam; Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. Dat enim intervalla et relaxat.

In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.
Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum.
Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria?
Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.
Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.

Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt, inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit, nihil praeterea desideret. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Primum divisit ineleganter; Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.

Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Si id dicis, vicimus. Age sane, inquam. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum;

Simus igitur contenti his. Cui Tubuli nomen odio non est? Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Oratio me istius philosophi non offendit; De qua Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad beate vivendum sapientia comparaverit, nihil esse maius amicitia, nihil uberius, nihil iucundius. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Sed videbimus. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; An est aliquid, quod te sua sponte delectet?

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Audeo dicere, inquit. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur. Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.

Sit sane ista voluptas.: Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero.
Optime, inquam.: Si enim ad populum me vocas, eum.
Moriatur, inquit.: Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.
Tria genera bonorum;: Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?
Sed videbimus.: Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est.
Quid enim?: Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura.

Quae contraria sunt his, malane?

Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Negare non possum. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Idemne, quod iucunde? Quod totum contra est. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Quoniamque in iis rebus, quae neque in virtutibus sunt neque in vitiis, est tamen quiddam, quod usui possit esse, tollendum id non est. In schola desinis. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.

Audeo dicere, inquit.
Eadem nunc mea adversum te oratio est.
Sed ego in hoc resisto;
Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Proclivi currit oratio. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Tenent mordicus. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Tollenda est atque extrahenda radicitus.

Istic sum, inquit.: Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Inquit, dasne adolescenti veniam?: Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.

Eadem fortitudinis ratio reperietur.

Sed residamus, inquit, si placet. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Immo videri fortasse. Sed ille, ut dixi, vitiose. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Nihil ad rem! Ne sit sane; Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Sed residamus, inquit, si placet. Quae contraria sunt his, malane? His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret. Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Optime, inquam.

Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor; Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus? Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Facete M. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus.

Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Erat enim Polemonis. Quis negat? Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Ita enim parvae et exiguae sunt istae accessiones bonorum, ut, quem ad modum stellae in radiis solis, sic istae in virtutum splendore ne cernantur quidem. Venit ad extremum; Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere.

Quod cum dixissent, ille contra.

Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Que Manilium, ab iisque M. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?

Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? At, si voluptas esset bonum, desideraret. Sed tamen intellego quid velit.

Praeclare hoc quidem.: Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos.
Hic ambiguo ludimur.: Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.

Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. De qua Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad beate vivendum sapientia comparaverit, nihil esse maius amicitia, nihil uberius, nihil iucundius. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Nam de isto magna dissensio est. Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur; Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

At multis se probavit. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Ita credo. At enim hic etiam dolore. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.

Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?
Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.
Consequens enim est et post oritur, ut dixi.
Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.
Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;

Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Quid de Pythagora? Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum.

At enim hic etiam dolore.

Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. Ex quo intellegi debet homini id esse in bonis ultimum, secundum naturam vivere, quod ita interpretemur: vivere ex hominis natura undique perfecta et nihil requirente. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? At multis se probavit.

Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Deinde dolorem quem maximum? Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Id enim natura desiderat. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Hos contra singulos dici est melius. Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest.

Alii rursum isdem a principiis omne officium referent aut ad voluptatem aut ad non dolendum aut ad prima illa secundum naturam optinenda.

Erat enim Polemonis.

Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Age, inquies, ista parva sunt. Quonam modo? Quo tandem modo? Bestiarum vero nullum iudicium puto. Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Atque ipsa hominis institutio si loqueretur, hoc diceret, primos suos quasi coeptus appetendi fuisse, ut se conservaret in ea natura, in qua ortus esset. Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.

An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Qualem igitur hominem natura inchoavit? Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium-hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Prioris generis est docilitas, memoria; Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Videsne, ut haec concinant? Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.

Quod quidem nobis non saepe contingit.

                Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae
                conveniunt, in Aristonem incidunt;

Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Quae contraria sunt his, malane? Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Polycratem Samium felicem appellabant. Non laboro, inquit, de nomine. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Aperiendum est igitur, quid sit voluptas;

Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. In schola desinis. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Tubulo putas dicere? Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Negat enim summo bono afferre incrementum diem.

Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset.
Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus.
Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?
Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.

Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi
                non aderit;

                Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut
                retinere virtutem.

Tollenda est atque extrahenda radicitus.

Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.

Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Quae duo sunt, unum facit. Venit ad extremum;

Scrupulum, inquam, abeunti;: Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.
Quibusnam praeteritis?: Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari.

Audeo dicere, inquit.: Duo enim genera quae erant, fecit tria.
Venit ad extremum;: Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.
Primum divisit ineleganter;: Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem.

An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Sed ego in hoc resisto; Memini me adesse P.

Cognitis autem rerum finibus, cum intellegitur, quid sit et bonorum extremum et malorum, inventa vitae via est conformatioque omnium officiorum, cum quaeritur, quo quodque referatur;

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur.
Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.
Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos?

Si longus, levis.: Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare?
Haeret in salebra.: Num quid tale Democritus?
Quibusnam praeteritis?: Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum?

Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.

Prioris generis est docilitas, memoria;

Nescio quo modo praetervolavit oratio. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Eademne, quae restincta siti? Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.

Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a
                philosophis dicitur.

                Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens
                iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas,
                liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis
                eiusdem.

Quibus ego vehementer assentior. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Quid de Pythagora? Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus?

Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Quae quidem adhuc peregrinari Romae videbatur nec offerre sese nostris sermonibus, et ista maxime propter limatam quandam et rerum et verborum tenuitatem. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis.

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Quis est tam dissimile homini. Sed haec omittamus; Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.

At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Hic dolor populi Romani duce et auctore Bruto causa civitati libertatis fuit, ob eiusque mulieris memoriam primo anno et vir et pater eius consul est factus. Nulla erit controversia. Suo genere perveniant ad extremum; Qui est in parvis malis. Quae est igitur causa istarum angustiarum? Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.

Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Sed ad rem redeamus; Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.

Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic
                partes quoque sui caras suo genere laudabiles.

                Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim
                de virtutis dignitate contentio.

Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Audeo dicere, inquit. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam.

Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Quis est tam dissimile homini. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Aperiendum est igitur, quid sit voluptas;

Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?

Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus?

Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore
                alius senescit;

                Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum.

Si enim ad populum me vocas, eum.

Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Zenonis est, inquam, hoc Stoici.

Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus? Si longus, levis. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Quod quidem iam fit etiam in Academia. Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.

Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare?

Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Praeteritis, inquit, gaudeo. Sit enim idem caecus, debilis. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat?

Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum.

Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Hoc est non dividere, sed frangere. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Erit enim mecum, si tecum erit. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.
Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere.

Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum.

Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit?

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se
                acupenserem maenae non anteponere.

                Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis,
                ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus.

Non igitur bene. Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem. Que Manilium, ab iisque M. Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit.

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Immo alio genere; Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Iam autem Callipho aut Diodorus quo modo poterunt tibi istud concedere, qui ad honestatem aliud adiungant, quod ex eodem genere non sit? Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; At coluit ipse amicitias. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Non enim, quod facit in frugibus, ut, cum ad spicam
                perduxerit ab herba, relinquat et pro nihilo habeat herbam,
                idem facit in homine, cum eum ad rationis habitum perduxit.

                Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri
                voluptas, qua non abundaret.

Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Erat enim Polemonis. Ego vero isti, inquam, permitto. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Oratio me istius philosophi non offendit; Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.

Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.

Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Immo videri fortasse. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum?

Idemne, quod iucunde?: At ego quem huic anteponam non audeo dicere;
Quid iudicant sensus?: Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.
Peccata paria.: Ne discipulum abducam, times.
Paria sunt igitur.: Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.

Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant,
                quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset?

                Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu,
                inquit, huc?

Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. Comprehensum, quod cognitum non habet? Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Sed potestne rerum maior esse dissensio?

Quid Zeno? Inde igitur, inquit, ordiendum est. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus.

Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Age, inquies, ista parva sunt. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Quod quidem nobis non saepe contingit. Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Aliter autem vobis placet.

Pomponius Luciusque Cicero, frater noster cognatione patruelis, amore germanus, constituimus inter nos ut ambulationem postmeridianam conficeremus in Academia, maxime quod is locus ab omni turba id temporis vacuus esset.

Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit.

Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Sed haec omittamus; Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda.

Quonam modo?: Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;
Tenent mordicus.: Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.

Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Quare ad ea primum, si videtur; Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.
Nunc agendum est subtilius.
At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.
Sit sane ista voluptas.

Sedulo, inquam, faciam.: Mihi enim satis est, ipsis non satis.
Equidem e Cn.: Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.
Numquam facies.: Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?
Numquam facies.: Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant?
Idemne, quod iucunde?: Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?
Quid iudicant sensus?: Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Beatus sibi videtur esse moriens. Idem adhuc; Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Non semper, inquam; Memini vero, inquam; Utram tandem linguam nescio? Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum;

Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.
Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.
Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit.

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Quonam, inquit, modo? Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Quid de Pythagora? Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Quod cum dixissent, ille contra.

Recte dicis;: Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.
Quare conare, quaeso.: Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde;
Numquam facies.: Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem.
Beatum, inquit.: Certe non potest.

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.
Falli igitur possumus.
Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.

Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.

Videsne quam sit magna dissensio?

Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.

Nunc vero, quoniam haec nos etiam tractare coepimus,
                suppeditabit nobis Atticus noster e thesauris suis quos et
                quantos viros! nonne melius est de his aliquid quam tantis
                voluminibus de Themista loqui?

                Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae
                voluptas, iure praetermissa est;

Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et
                peccata non habentur communia.

                Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata
                mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Facillimum id quidem est, inquam.
Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.
Quid dubitas igitur mutare principia naturae?
Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.
Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.

Prioris generis est docilitas, memoria; Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Sedulo, inquam, faciam. Ut id aliis narrare gestiant? Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Quid est igitur, inquit, quod requiras? Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.

Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.

Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Quae sequuntur igitur? Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Scrupulum, inquam, abeunti; Eademne, quae restincta siti? Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis.

An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?
Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.
Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte.
Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.
Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?
Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.

Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid
                quidque sit aperitur, definitio est.

                Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso
                exorsus est.

Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?
Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur?
Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
Hoc non est positum in nostra actione.
Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?
Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.

Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa,
                non esse in voluptate dolor sit maximus?

                Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur.

Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Frater et T. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Stoici scilicet. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Deinde dolorem quem maximum? Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Quid iudicant sensus? Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint?

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est et valere; Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum?

Quibusnam praeteritis?: Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?
Non igitur bene.: Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.
Quid adiuvas?: Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.
Quare conare, quaeso.: Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.
Idem adhuc;: Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?

Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus.
Refert tamen, quo modo.
Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur;
Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim.
Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.

Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.
Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.
Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda.
Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Cave putes quicquam esse verius. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Dici enim nihil potest verius. Si est nihil in eo, quod perficiendum est, praeter motum ingenii quendam, id est rationem, necesse est huic ultimum esse virtute agere; Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius.

Respondeat totidem verbis.: Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?
Numquam facies.: Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.
Certe non potest.: Haec dicuntur inconstantissime.

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?
Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.
Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.

Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.

Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. At iam decimum annum in spelunca iacet.

Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Non est igitur voluptas bonum. Que Manilium, ab iisque M. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Minime vero, inquit ille, consentit. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.

Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?
Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores.
Ea possunt paria non esse.
Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.

At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.

Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur;

Quare conare, quaeso.

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.

Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Nihil enim hoc differt. Id est enim, de quo quaerimus. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Haec igitur Epicuri non probo, inquam.

Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.

Sed ut proprius ad ea, Cato, accedam, quae a te dicta sunt, pressius agamus eaque, quae modo dixisti, cum iis conferamus, quae tuis antepono. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; A mene tu? An hoc usque quaque, aliter in vita? Memini vero, inquam; Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Quod quidem nobis non saepe contingit. Stoici scilicet. Graccho, eius fere, aequalí? Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret.

Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Hoc est non dividere, sed frangere. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. Quod certe universum sua sponte ipsum expeti et propter se necesse est, quoniam ante demonstratum est etiam singulas eius partes esse per se expetendas. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Memini vero, inquam; Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Eam stabilem appellas. Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem.

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.

Quae duo sunt, unum facit. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Praeteritis, inquit, gaudeo. Itaque ab his ordiamur. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Quonam modo? Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles.

Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?

Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.

Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum.

Summus dolor plures dies manere non potest? At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere, potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est sapientia similis; Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Quonam, inquit, modo? Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Audeo dicere, inquit. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur.

Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.
Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;
Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Quid iudicant sensus? Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Tum mihi Piso: Quid ergo? Quare conare, quaeso. Quis istud possit, inquit, negare? Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Quid ad utilitatem tantae pecuniae?

Perge porro;: Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.
Quis enim redargueret?: Istic sum, inquit.
Numquam facies.: Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Etiam beatissimum?: Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus?

Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe;

Esse enim, nisi eris, non potes. Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum. Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus.

An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?

Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Quae contraria sunt his, malane? Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.

Bonum patria: miserum exilium. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.

Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico,
                praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte
                natura per se esse expetenda.

                Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere
                destiterit, non erit;

Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Modo enim fuit Carneadis, quem videre videor-est, enim nota imago -, a sedeque ipsa tanta ingenii, magnitudine orbata desiderari illam vocem puto. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Age sane, inquam. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Cyrenaici quidem non recusant;

Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Murenam te accusante defenderem. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum.

Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem
                illam Aristippi in prima commendatione poneret.

                Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet
                ipsum sibi.

Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Nihil sane. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. Eam stabilem appellas. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Sed plane dicit quod intellegit.

Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Minime vero, inquit ille, consentit. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Dici enim nihil potest verius. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?

Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Si longus, levis dictata sunt. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Nos vero, inquit ille; Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Haec dicuntur inconstantissime. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Quod cum dixissent, ille contra. An quae de prudentia, de cognitione rerum, de coniunctione generis humani, quaeque ab eisdem de temperantia, de modestia, de magnitudine animi, de omni honestate dicuntur? Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

Conferam avum tuum Drusum cum C. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? At multis se probavit. Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. At hoc in eo M. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.

De vacuitate doloris eadem sententia erit. Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Conferam avum tuum Drusum cum C. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Si longus, levis dictata sunt. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.

Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Recte, inquit, intellegis. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Idem adhuc; An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.

Quorum sine causa fieri nihil putandum est.

Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. At certe gravius. In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet?

Quae enim constituta sunt prima naturae, ad ea si voluptas accesserit, unum aliquod accesserit commodum corporis neque eam constitutionem summi boni, quae est proposta, mutaverit.

Ea possunt paria non esse. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Facillimum id quidem est, inquam. Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Quis hoc dicit? Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt.

Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Restatis igitur vos; Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Sed quod proximum fuit non vidit. Non laboro, inquit, de nomine. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia.

Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio
                voluptatis, quid de dolore dicemus?

                Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod
                est populari fama gloriosum.

Dum enim in una virtute sic omnia esse voluerunt, ut eam rerum selectione expoliarent nec ei quicquam, aut unde oriretur, darent, aut ubi niteretur, virtutem ipsam, quam amplexabantur, sustulerunt.

Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri.

Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.

Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Quo tandem modo? Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Nemo igitur esse beatus potest. Conferam avum tuum Drusum cum C.

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

                Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi
                et sententiae suae dicere.

Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Ita nemo beato beatior. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Quod equidem non reprehendo; Si enim ad populum me vocas, eum. Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Me quidem ad altiorem memoriam Oedipodis huc venientis et illo mollissimo carmine quaenam essent ipsa haec loca requirentis species quaedam commovit, inaniter scilicet, sed commovit tamen. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.

Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.

Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad
                eorum magnitudinem posset accedere.

                Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem
                illam Aristippi in prima commendatione poneret.

Immo videri fortasse.: Murenam te accusante defenderem.
At certe gravius.: Haec quo modo conveniant, non sane intellego.

Bonum integritas corporis: misera debilitas. Si quae forte-possumus. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. At iam decimum annum in spelunca iacet. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Comprehensum, quod cognitum non habet? Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Urgent tamen et nihil remittunt. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Cum vero paulum processerunt, lusionibus vel laboriosis delectantur, ut ne verberibus quidem deterreri possint, eaque cupiditas agendi aliquid adolescit una cum aetatibus. Qui est in parvis malis. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.

Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.
Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.
Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;

Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Dat enim intervalla et relaxat. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus;

Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Maximus dolor, inquit, brevis est. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Non igitur bene. Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Sed plane dicit quod intellegit.

Ut id aliis narrare gestiant?
Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus.
Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.
An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?

Non metuet autem, sive celare poterit, sive opibus magnis quicquid fecerit optinere, certeque malet existimari bonus vir, ut non sit, quam esse, ut non putetur. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Sed haec nihil sane ad rem; Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Tria genera bonorum; Nihil illinc huc pervenit. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Rationis enim perfectio est virtus; Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Illa tamen simplicia, vestra versuta.

Explanetur igitur.: Cur id non ita fit?
Quid adiuvas?: Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Quonam modo?: Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Si longus, levis;: Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Sullae consulatum?: Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Restatis igitur vos;: Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Cum autem ad summum bonum volunt pervenire, transiliunt
                omnia et duo nobis opera pro uno relinquunt, ut alia
                sumamus, alia expetamus, potius quam uno fine utrumque
                concluderent.

                Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit
                ille, tibi non vera videantur.

Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Tenent mordicus. Non risu potius quam oratione eiciendum? His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Quae cum essent dicta, discessimus.

Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis
                re, non teste moveamur.

                Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et
                vix ferendum putabit?

Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Equidem e Cn. At iam decimum annum in spelunca iacet.

Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?

Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Illud non continuo, ut aeque incontentae. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda.

O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro.

Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Memini vero, inquam; In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Ratio quidem vestra sic cogit. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;

An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit?
Tubulo putas dicere?
Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Haec dicuntur fortasse ieiunius;

Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.

Ad eos igitur converte te, quaeso. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu.

Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem.

Sit enim idem caecus, debilis.
Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur.

Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?
Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;
Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.

At certe gravius.: Efficiens dici potest.
Quid ergo?: Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?
Respondeat totidem verbis.: Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?

Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.
Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?
Id est enim, de quo quaerimus.
Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.
Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.

Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. At hoc in eo M. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Quis enim redargueret? Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.

Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur.

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Qui est in parvis malis. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Quod iam a me expectare noli. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Suo genere perveniant ad extremum; Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit?

Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Quare attende, quaeso. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare?

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.

Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid de voluptatibus suis cogitabat? Sed nunc, quod agimus; Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris.

Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Nemo igitur esse beatus potest. Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.

Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit.
Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere;
At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.
Quo modo autem philosophus loquitur?
Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.
Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.
De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.

Erat enim Polemonis.: Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?
Praeclare hoc quidem.: Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.
Negare non possum.: Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.
Tria genera bonorum;: Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;

Paria sunt igitur.: Primum quid tu dicis breve?
Quid vero?: Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit?
Poterat autem inpune;: Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.
Beatum, inquit.: Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio.
At certe gravius.: Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Quonam, inquit, modo?: Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;

Certe non potest.: Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.
Age sane, inquam.: Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.
Quis negat?: Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus.
Si longus, levis.: Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet.

Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.
Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.
Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.

Falli igitur possumus.: Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus?
Tubulo putas dicere?: Magna laus.
Hic ambiguo ludimur.: Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Dat enim intervalla et relaxat. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Rationis enim perfectio est virtus; Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?

Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Erat enim Polemonis.

Illa tamen simplicia, vestra versuta.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Avaritiamne minuis? Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia.

Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Proclivi currit oratio. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Quae sequuntur igitur?

At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.
Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus.
Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?
Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.

Id mihi magnum videtur. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Nos commodius agimus. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Tubulo putas dicere? Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem.

Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re;

Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat. Sumenda potius quam expetenda.

Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Nos vero, inquit ille; Praeteritis, inquit, gaudeo. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Dici enim nihil potest verius. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;

Bonum incolumis acies: misera caecitas.
Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.
Moriatur, inquit.

Eadem nunc mea adversum te oratio est.
Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis.

Nulla erit controversia. Quis est tam dissimile homini. Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Cur id non ita fit? Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Nam quid possumus facere melius? -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.

Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Quoniam, inquiunt, omne peccatum inbecillitatis et inconstantiae est, haec autem vitia in omnibus stultis aeque magna sunt, necesse est paria esse peccata. Cur haec eadem Democritus? At eum nihili facit; Si longus, levis dictata sunt. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?

Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.

Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.

Sed alii dolore moventur, alii cupiditate, iracundia etiam multi effetuntur et, cum in mala scientes inruunt, tum se optime sibi consulere arbitrantur. Urgent tamen et nihil remittunt. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Sed ego in hoc resisto; Nos cum te, M. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum.

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.

Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Quis enim redargueret? Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari.

Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. A mene tu?

Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat?
Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.
Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?
Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;

Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? At hoc in eo M. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Simus igitur contenti his. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari.

Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Persecutus est Aristoteles animantium omnium ortus, victus, figuras, Theophrastus autem stirpium naturas omniumque fere rerum, quae e terra gignerentur, causas atque rationes; Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Sed ille, ut dixi, vitiose. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.

Iam in altera philosophiae parte.
Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat?

Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum.

Eam stabilem appellas.: Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Qui convenit?: Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.
ALIO MODO.: Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?
Nulla erit controversia.: Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.

Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Sed ego in hoc resisto; Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Contineo me ab exemplis. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?

Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Minime vero, inquit ille, consentit. Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Si id dicis, vicimus. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Murenam te accusante defenderem. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;

Nam voluptatis causa facere omnia, cum, etiamsi nihil
                consequamur, tamen ipsum illud consilium ita faciendi per se
                expetendum et honestum et solum bonum sit, nemo dixit.

                Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos,
                non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior;

Odium autem et invidiam facile vitabis.

Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Quo modo? Nam quid possumus facere melius? Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus.

Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Non laboro, inquit, de nomine. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Itaque contra est, ac dicitis; Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Prodest, inquit, mihi eo esse animo.

Facete M.: Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum.
Ostendit pedes et pectus.: Nam ante Aristippus, et ille melius.
Nihilo magis.: Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.
Qui convenit?: Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.
De illis, cum volemus.: Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Beatum, inquit.: Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Itaque, Torquate, cum diceres clamare Epicurum non posse iucunde vivi, nisi honeste et sapienter et iuste viveretur, tu ipse mihi gloriari videbare. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Mihi enim satis est, ipsis non satis.

Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra.

Si longus, levis;: Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;
Optime, inquam.: Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere;

Sed ego in hoc resisto;

Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Equidem e Cn. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Summae mihi videtur inscitiae. Cave putes quicquam esse verius. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Ut id aliis narrare gestiant? Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.

Quid, de quo nulla dissensio est? Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium-hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Tum ille: Ain tandem?
Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;
Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.

Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium.
Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero.
Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis.
Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Non metuet autem, sive celare poterit, sive opibus magnis quicquid fecerit optinere, certeque malet existimari bonus vir, ut non sit, quam esse, ut non putetur.

Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Eaedem res maneant alio modo. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Non risu potius quam oratione eiciendum? Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Erit enim mecum, si tecum erit. Quid ergo?

Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Primum quid tu dicis breve? Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Quo igitur, inquit, modo? Confecta res esset.

Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Tum ille: Ain tandem? Quo igitur, inquit, modo? Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Sed ego in hoc resisto; Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.

Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur.

Sed fortuna fortis; Gerendus est mos, modo recte sentiat. Non semper, inquam; Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur.

Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse.

Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur?

Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni;

Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Si longus, levis; At hoc in eo M. Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. A mene tu? Satis est ad hoc responsum. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Hic nihil fuit, quod quaereremus.

Cum enim superiores, e quibus planissime Polemo, secundum
                naturam vivere summum bonum esse dixissent, his verbis tria
                significari Stoici dicunt, unum eius modi, vivere adhibentem
                scientiam earum rerum, quae natura evenirent.

                Quibus ego vehementer assentior.

Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius.
Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit.
Ut id aliis narrare gestiant?
Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?
Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum;
Ita nemo beato beatior.

Sumenda potius quam expetenda.: Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.
At certe gravius.: Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.
Sed fortuna fortis;: Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus.

Efficiens dici potest. Sed videbimus. Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus? At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Nam quid possumus facere melius?

Pollicetur certe.: Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.
Si quae forte-possumus.: Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;
Itaque fecimus.: Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.
Si quae forte-possumus.: Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam.
Aliter autem vobis placet.: Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.

Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.

Cave putes quicquam esse verius. Restatis igitur vos; Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Cur haec eadem Democritus? Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse?

Qualis est igitur omnis haec, quam dico, conspiratio consensusque virtutum, tale est illud ipsum honestum, quandoquidem honestum aut ipsa virtus est aut res gesta virtute;

Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus?
Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.
Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.
Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Restatis igitur vos;: Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit?
Certe non potest.: Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.
Hunc vos beatum;: Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Quonam, inquit, modo?: Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint.
Negare non possum.: Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.
Quis hoc dicit?: Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Verum hoc idem saepe faciamus.
Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.

Graece donan, Latine voluptatem vocant. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Cur iustitia laudatur?

Etiam beatissimum?: Invidiosum nomen est, infame, suspectum.
Quis hoc dicit?: Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.
Quid enim?: Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.
At certe gravius.: Non semper, inquam;

Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Nihil ad rem! Ne sit sane; Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores. Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.

Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Verum hoc idem saepe faciamus.

Beatus sibi videtur esse moriens.

Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Memini vero, inquam; In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. At iam decimum annum in spelunca iacet. Sed ut proprius ad ea, Cato, accedam, quae a te dicta sunt, pressius agamus eaque, quae modo dixisti, cum iis conferamus, quae tuis antepono. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?

Sed quot homines, tot sententiae;

                Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.

Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.
Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.
Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?

Non metuet autem, sive celare poterit, sive opibus magnis quicquid fecerit optinere, certeque malet existimari bonus vir, ut non sit, quam esse, ut non putetur.

Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;

Quis autem de ipso sapiente aliter existimat, quin, etiam cum decreverit esse moriendum, tamen discessu a suis atque ipsa relinquenda luce moveatur? Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Bonum patria: miserum exilium. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Nam hunc ipsum sive finem sive extremum sive ultimum definiebas id esse, quo omnia, quae recte fierent, referrentur neque id ipsum usquam referretur. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur?

Ille incendat?: Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius.
Itaque fecimus.: Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
An eiusdem modi?: Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.
Nihil sane.: Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.
Primum divisit ineleganter;: Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;
Sint ista Graecorum;: Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Quis istud possit, inquit, negare? Quam si explicavisset, non tam haesitaret.

Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Si enim ad populum me vocas, eum. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare?

Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Nihil illinc huc pervenit. Restatis igitur vos; Num quid tale Democritus?

Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse
                gaudium, quod non referatur ad corpus.

                Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et
                praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque
                inpendentis torquet timor?

Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.
Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.
Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.
Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.
Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere.

Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;

Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Quo modo autem philosophus loquitur? Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Quis hoc dicit?: Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Si longus, levis.: Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.
Si longus, levis;: Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit.
Easdemne res?: Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.

Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur.

Facete M.: Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.
Explanetur igitur.: Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.
ALIO MODO.: Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.
Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.
Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis;
Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia;

In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Cur iustitia laudatur? Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Easdemne res? Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur.

Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus?

Simus igitur contenti his. Quis Aristidem non mortuum diligit? Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Et quidem, inquit, vehementer errat; Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Sit sane ista voluptas. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit.

Eadem fortitudinis ratio reperietur. Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Sed nunc, quod agimus;

Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Hunc vos beatum; Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Sin aliud quid voles, postea. Quae duo sunt, unum facit. An eiusdem modi? Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.

Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Si quae forte-possumus. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Si quae forte-possumus. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse.

Ita miser sit aliquando necesse est is, quem vos beatum semper vultis esse, nec vero id, dum omnia ad voluptatem doloremque referetis, efficietis umquam.

Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique
                poterit aliquid cognosci et percipi.

                Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit.

Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta?
Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur.
Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.
Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.
Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur.

Non semper, inquam;: Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?
Quid ergo?: Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.
Qui convenit?: Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Velut ego nunc moveor.: Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Eamne rationem igitur sequere, qua tecum ipse et cum tuis utare, profiteri et in medium proferre non audeas? At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Nam quid possumus facere melius? In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Sit enim idem caecus, debilis. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Sit enim idem caecus, debilis. Nam ante Aristippus, et ille melius. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster;

Optime, inquam.: Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
Efficiens dici potest.: Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?
Si longus, levis.: Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.
Quibusnam praeteritis?: Itaque ad tempus ad Pisonem omnes.

Deprehensus omnem poenam contemnet. An tu me de L. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam sequantur.

Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Velut ego nunc moveor. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Quaerimus enim finem bonorum.

Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum.
Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura.

Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Bonum ipsum etiam quid esset, fortasse, si opus fuisset, definisses aut quod esset natura adpetendum aut quod prodesset aut quod iuvaret aut quod liberet modo. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Nam de isto magna dissensio est.

Sed potestne rerum maior esse dissensio?

Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse.

Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Paria sunt igitur. Esse enim, nisi eris, non potes. An haec ab eo non dicuntur? Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Quo tandem modo? Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Graece donan, Latine voluptatem vocant. An tu me de L. Si quae forte-possumus.

Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Quae contraria sunt his, malane? Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Quid ad utilitatem tantae pecuniae?

Moriatur, inquit.: Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Tu quidem reddes;: Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.
Pollicetur certe.: Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta.
At certe gravius.: Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

Quonam modo? De illis, cum volemus. Id est enim, de quo quaerimus. An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Age sane, inquam. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset?

Peccata paria.: Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Etiam beatissimum?: Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus.
Primum divisit ineleganter;: Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Tu quidem reddes;: Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent. Si enim ad populum me vocas, eum. Quo modo? Contineo me ab exemplis. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Ad eos igitur converte te, quaeso. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.

Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Nihil illinc huc pervenit. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat?

Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis.
Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.
Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est.

Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret.

Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem.
Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;
Nemo igitur esse beatus potest.
Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.
Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.
Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex.

Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Quid iudicant sensus? A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Verum hoc idem saepe faciamus. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines?

Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. Quo tandem modo? Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.

At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Quo modo autem philosophus loquitur?

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.
Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret?

Tenent mordicus.: Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.
Falli igitur possumus.: Sed mehercule pergrata mihi oratio tua.
Sed videbimus.: Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;

Facillimum id quidem est, inquam. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. Erit enim mecum, si tecum erit. An haec ab eo non dicuntur? Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute.

Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.

Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.

Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? At multis malis affectus.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Quis istud possit, inquit, negare? Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Haec dicuntur inconstantissime. Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Beatus sibi videtur esse moriens. Quonam modo?

Esse enim, nisi eris, non potes. Perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri; Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Respondeat totidem verbis. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Facete M.

Summus dolor plures dies manere non potest?
Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis.
Odium autem et invidiam facile vitabis.
Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;
Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?
Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est.

Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Utilitatis causa amicitia est quaesita. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.

Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.

Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae.

Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.
Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet.
Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.
Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.
Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.
Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;

Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis;

Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur; Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Quis hoc dicit? Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem.

Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.
Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria?
Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.
Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.

Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Quis hoc dicit? Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.

Sed tamen intellego quid velit. Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Cave putes quicquam esse verius. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Quorum sine causa fieri nihil putandum est. An tu me de L. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Istic sum, inquit. Ut id aliis narrare gestiant? Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. An hoc usque quaque, aliter in vita? Praeclare hoc quidem. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.

Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?

Nulla erit controversia. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Iudicia rerum in sensibus ponit, quibus si semel aliquid falsi pro vero probatum sit, sublatum esse omne iudicium veri et falsi putat. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit;

Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere.

-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Quid me istud rogas?

Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur?
Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?
Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.
Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.
Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.
Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Minime vero, inquit ille, consentit.

Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.
Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.

Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? Quo tandem modo? Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt, inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit, nihil praeterea desideret. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Quid de Pythagora? Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor?

Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Quid Zeno?

Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.

Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes?

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;
Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus.
Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.
Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;
Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.
Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum
                dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.

                Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Quis est tam dissimile homini. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Etiam beatissimum? Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum.

Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus, sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut dicitur, omne officio continetur. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus.

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur. Quis hoc dicit? Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur.

Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Quis est tam dissimile homini.

Equidem, sed audistine modo de Carneade?
Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.
Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.
Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.

Minime vero istorum quidem, inquit.

Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Erat enim Polemonis. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Dat enim intervalla et relaxat. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Dat enim intervalla et relaxat. Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

Quibusnam praeteritis?

Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia.

Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.

Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Sed residamus, inquit, si placet. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum.

Rationis enim perfectio est virtus; Ratio quidem vestra sic cogit. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Nos commodius agimus. Deprehensus omnem poenam contemnet. Sullae consulatum? Quippe: habes enim a rhetoribus; Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes.

Hunc vos beatum;: Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Quid iudicant sensus?: An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
Quae sequuntur igitur?: Paria sunt igitur.
Cur iustitia laudatur?: Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt?
Quid ergo?: Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum.
Optime, inquam.: Refert tamen, quo modo.

Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;
Id enim natura desiderat.
Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?

Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Sed plane dicit quod intellegit. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Sed residamus, inquit, si placet. Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Quae cum dixisset, finem ille. Num quid tale Democritus?

Murenam te accusante defenderem. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Sed ille, ut dixi, vitiose. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Id est enim, de quo quaerimus. Itaque his sapiens semper vacabit. Sint ista Graecorum; Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?

Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit.

Praeteritis, inquit, gaudeo. Efficiens dici potest. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Ad eos igitur converte te, quaeso. Prioris generis est docilitas, memoria; Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Suo genere perveniant ad extremum;

Prave, nequiter, turpiter cenabat;

Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Nulla erit controversia. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur.

Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Suis cuiusque sensibus sic, ut, contra si quis dicere velit, non audiatur -, tamen, ne quid praetermittamus, rationes quoque, cur hoc ita sit, afferendas puto. An tu me de L. Non risu potius quam oratione eiciendum? Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus.

Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta
                artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem
                illustriorem satis ornatus possit accedere.

                Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest.

Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost;

Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Quis hoc dicit? Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.
Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis.

Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus?
In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.
Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?
Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes.

Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.

Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Primum quid tu dicis breve? Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; At ego quem huic anteponam non audeo dicere;

Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere?

Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.
Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.
Consequens enim est et post oritur, ut dixi.
Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.

Bene facis, inquit, quod me adiuvas, et istis quidem, quae
                modo dixisti, utar potius Latinis, in ceteris subvenies, si
                me haerentem videbis.

                Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces
                voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M.

Easdemne res? Bonum incolumis acies: misera caecitas. Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt.

Quare conare, quaeso.: Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;
Beatum, inquit.: Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis.

Quis enim redargueret?: Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?
Inquit, dasne adolescenti veniam?: Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.
ALIO MODO.: Torquatus, is qui consul cum Cn.

Ego vero isti, inquam, permitto. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Sed ille, ut dixi, vitiose. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Illa tamen simplicia, vestra versuta. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate.

Memini vero, inquam;: Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Poterat autem inpune;: Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.
Quae sequuntur igitur?: Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem
                beate vivendi, a se principia rei gerendae peti;

                Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam
                appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt,
                appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda.

Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus
                est facto, fac.

                Quam quidem certationem homo et acutus et diligens,
                Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in
                earum comparatione positum putat.

Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.

Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Sed plane dicit quod intellegit. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum?

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Suo genere perveniant ad extremum; Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Quid adiuvas? Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?

Eadem fortitudinis ratio reperietur.
Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.
Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.
Non est igitur voluptas bonum.

Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. At eum nihili facit; Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Qui est in parvis malis. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Beatum, inquit. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae.
Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.

His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Hoc sic expositum dissimile est superiori. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos.

Et quoniam excedens e vita et manens aeque miser est nec
                diuturnitas magis ei vitam fugiendam facit, non sine causa
                dicitur iis, qui pluribus naturalibus frui possint, esse in
                vita manendum.

                Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum
                disputationem omnem conferemus.

Et quidem, inquit, vehementer errat; Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Illa tamen simplicia, vestra versuta. ALIO MODO. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Pollicetur certe. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Ut aliquid scire se gaudeant? Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.

Certe non potest. Sed fac ista esse non inportuna; Itaque his sapiens semper vacabit. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Quid enim possumus hoc agere divinius? Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Sed haec in pueris;

Obsequar igitur voluntati tuae dicamque, si potero, rhetorice, sed hac rhetorica philosophorum, non nostra illa forensi, quam necesse est, cum populariter loquatur, esse interdum paulo hebetiorem.

Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Venit ad extremum; Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Sint ista Graecorum; Sit enim idem caecus, debilis. Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Quaerimus enim finem bonorum. Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Sed quid sentiat, non videtis. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.

Satis est ad hoc responsum. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Si quae forte-possumus. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Nos vero, inquit ille; Quis est tam dissimile homini.

Sed haec nihil sane ad rem;

Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Neutrum vero, inquit ille. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. Quoniam igitur, ut medicina valitudinis, navigationis gubernatio, sic vivendi ars est prudente, necesse est eam quoque ab aliqua re esse constitutam et profectam. Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur; Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit;

Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.

Sed potestne rerum maior esse dissensio? Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Cur post Tarentum ad Archytam? Tu quidem reddes; Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.

Recte, inquit, intellegis.

Quis enim redargueret? Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.

Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? Rationis enim perfectio est virtus; Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores. An tu me de L. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Sint ista Graecorum; Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Inde igitur, inquit, ordiendum est.
Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.
Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

Et nemo nimium beatus est;

Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Contineo me ab exemplis. Illa autem, morbum, egestatem, dolorem, non appello m a l a, sed, si libet, r e i e c t a n e a. Prave, nequiter, turpiter cenabat; Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.

Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.

Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit;

Pugnant Stoici cum Peripateticis. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo.

Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?

At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Nam ex eisdem verborum praestrigiis et regna nata vobis sunt et imperia et divitiae, et tantae quidem, ut omnia, quae ubique sint, sapientis esse dicatis. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.

Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles.
Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?
Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni.
Tum mihi Piso: Quid ergo?
Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;
Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.
Ratio quidem vestra sic cogit.
Invidiosum nomen est, infame, suspectum.

Peccata paria.: Oratio me istius philosophi non offendit;
Falli igitur possumus.: Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.
Ita prorsus, inquam;: At ego quem huic anteponam non audeo dicere;
Age sane, inquam.: Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a.
Tenent mordicus.: Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;
Reguli reiciendam;: Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter
                stabilire rem publicam studuerit, alter evertere.

                Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Quis est tam dissimile homini. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Ea possunt paria non esse. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium.

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;
Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?
Quod quidem iam fit etiam in Academia.
Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa;
Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio.

Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Hic ambiguo ludimur.

Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Cur post Tarentum ad Archytam? Frater et T. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt, inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit, nihil praeterea desideret. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Refert tamen, quo modo. Ut pulsi recurrant? Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.

Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;

Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Age, inquies, ista parva sunt.

Minime vero, inquit ille, consentit. Ratio quidem vestra sic cogit. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Primum enim, si vera sunt ea, quorum recordatione te gaudere dicis, hoc est, si vera sunt tua scripta et inventa, gaudere non potes. Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.

Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Ita credo. Poterat autem inpune;

Tantaque est vis talibus in studiis, ut eos etiam, qui sibi
                alios proposuerunt fines bonorum, quos utilitate aut
                voluptate dirigunt, tamen in rebus quaerendis explicandisque
                naturis aetates contenere videamus.

                Bonum integritas corporis: misera debilitas.

Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum.

Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.
An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit?
Graece donan, Latine voluptatem vocant.
Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur.
Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.

Quo igitur, inquit, modo?

Laboro autem non sine causa; Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Sed quot homines, tot sententiae;

Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim.

Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Haec videlicet est correctio philosophiae veteris et emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem, in forum, in curiam. Falli igitur possumus. Urgent tamen et nihil remittunt. Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. At vero Epicurus una in domo, et ea quidem angusta, quam magnos quantaque amoris conspiratione consentientis tenuit amicorum greges! quod fit etiam nunc ab Epicureis. Cum efficere non possit ut cuiquam, qui ipse sibi notus sit, hoc est qui suam naturam sensumque perspexerit, vacuitas doloris et voluptas idem esse videatur. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Scrupulum, inquam, abeunti;: Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?
Optime, inquam.: Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.
Magna laus.: Res enim concurrent contrariae.
An eiusdem modi?: Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est.
Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis?
Quid Zeno?
Ubi ut eam caperet aut quando?

Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?
At iste non dolendi status non vocatur voluptas.
Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.
Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?
Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.
Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda;

Et tamen vide, ne, si ego non intellegam quid Epicurus loquatur, cum Graece, ut videor, luculenter sciam, sit aliqua culpa eius, qui ita loquatur, ut non intellegatur.

Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt;

Pauca mutat vel plura sane; Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Sed cum ea, quae praeterierunt, acri animo et attento intuemur, tum fit ut aegritudo sequatur, si illa mala sint, laetitia, si bona. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. At certe gravius.

Restatis igitur vos;: Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Quid de Pythagora?: Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
Quibusnam praeteritis?: Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Haec dicuntur inconstantissime.: Certe non potest.
Venit ad extremum;: Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere.

Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.
Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.
Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.

Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.

Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?

Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Quonam, inquit, modo?

Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.

Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Quae sequuntur igitur? Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Erit enim mecum, si tecum erit.

Sint ista Graecorum;: An tu me de L.
Idemne, quod iucunde?: Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.
Quid Zeno?: Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat.
Erat enim Polemonis.: Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don.
Quis negat?: Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Quid vero? Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit?

Praeclare hoc quidem. Sed ad bona praeterita redeamus. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Ius autem, quod ita dici appellarique possit, id esse natura, alienumque esse a sapiente non modo iniuriam cui facere, verum etiam nocere. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Quid vero?

Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur?

Summus dolor plures dies manere non potest? Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Tu quidem reddes;

Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. An nisi populari fama? Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Sed alii dolore moventur, alii cupiditate, iracundia etiam multi effetuntur et, cum in mala scientes inruunt, tum se optime sibi consulere arbitrantur. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Audeo dicere, inquit. Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit?

Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Haec dicuntur inconstantissime. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Non risu potius quam oratione eiciendum? Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Quid iudicant sensus? Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere.

Quamquam ea verba, quibus instituto veterum utimur pro Latinis, ut ipsa philosophia, ut rhetorica, dialectica, grammatica, geometria, musica, quamquam Latine ea dici poterant, tamen, quoniam usu percepta sunt, nostra ducamus.

Magna laus.

Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? An eiusdem modi? Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura
                plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile
                defendere.

                At certe gravius.

Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.

Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Sed ut proprius ad ea, Cato, accedam, quae a te dicta sunt, pressius agamus eaque, quae modo dixisti, cum iis conferamus, quae tuis antepono. Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.

Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Primum quid tu dicis breve? Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Quare attende, quaeso. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Cur iustitia laudatur? Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?

Istic sum, inquit.: Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.
Quid iudicant sensus?: Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.
Magna laus.: Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?
In schola desinis.: At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Beatus sibi videtur esse moriens. An nisi populari fama? Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a
                Cyro extructum rogum pertulisset.

                Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed
                iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores
                suscipiendi, adeundum vitae periculum?

Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.

Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Quae duo sunt, unum facit. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Ut pulsi recurrant?

Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt.

Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse, dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges permittunt, cum privatarum litium iudices sumus. Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Laboro autem non sine causa;

Quo modo igitur evenit, ut hominis natura sola esset, quae
                hominem relinqueret, quali oblivisceretur corporis, quae
                summum bonum non in toto homine, sed in parte hominis
                poneret?

                Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur
                quasi concessis;

Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. An hoc usque quaque, aliter in vita? Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Nam de isto magna dissensio est.

Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Summus dolor plures dies manere non potest? Summus dolor plures dies manere non potest? Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Poterat autem inpune; Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Quare conare, quaeso. Nam quid possumus facere melius? Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. An tu me de L. Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet.

Quo modo? Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Suo genere perveniant ad extremum; Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Cum enim superiores, e quibus planissime Polemo, secundum
                naturam vivere summum bonum esse dixissent, his verbis tria
                significari Stoici dicunt, unum eius modi, vivere adhibentem
                scientiam earum rerum, quae natura evenirent.

                Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus
                viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius
                adumbrata opinione laetentur?

Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.

Eaedem res maneant alio modo. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine, alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura nos ipsa deductura sit. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. Non semper, inquam; Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Ut id aliis narrare gestiant?

Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Nos commodius agimus. Quid censes in Latino fore? Ad eos igitur converte te, quaeso. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Cui Tubuli nomen odio non est? Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

Nihil enim possumus iudicare, nisi quod est nostri iudicii-in quo frustra iudices solent, cum sententiam pronuntiant, addere: si quid mei iudicii est;

Cur iustitia laudatur?
Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.
Quorum altera prosunt, nocent altera.
Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.

Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Videsne quam sit magna dissensio? Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.

Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.

Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Quis enim redargueret?

Quonam, inquit, modo?
Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret?

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.
Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui?
Pauca mutat vel plura sane;

Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus.
Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus.
Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;
Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.
Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Omnesque eae sunt genere quattuor, partibus plures, aegritudo, formido, libido, quamque Stoici communi nomine corporis et animi ¾donÆn appellant, ego malo laetitiam appellare, quasi gestientis animi elationem voluptariam.

Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;
Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes.
Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.
Si longus, levis.

Praeclare hoc quidem. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Sit enim idem caecus, debilis. Ita enim parvae et exiguae sunt istae accessiones bonorum, ut, quem ad modum stellae in radiis solis, sic istae in virtutum splendore ne cernantur quidem. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Ut id aliis narrare gestiant?

Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.
Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?
Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.
Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio.
His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.

Quamquam te quidem video minime esse deterritum.
Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim.
Itaque contra est, ac dicitis;
Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;
Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;

Quid sequatur, quid repugnet, vident.

Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

Idemne, quod iucunde?

Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. At multis malis affectus. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Est, ut dicis, inquit; Sed residamus, inquit, si placet.

Sit enim idem caecus, debilis.

Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Quis hoc dicit? Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Sed haec nihil sane ad rem; Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem.

Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare?
Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.
Ecce aliud simile dissimile.
Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur.
Equidem e Cn.
Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.

O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. In schola desinis. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset?

Hunc vos beatum;: Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Memini vero, inquam;: At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur?
Beatum, inquit.: Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.

Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita
                vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum
                inconstantiam non possim.

                Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur
                sine explicatione naturae intellegi potest.

Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Confecta res esset. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Ea possunt paria non esse. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret.

Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Quonam modo? Respondeat totidem verbis. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt.

Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.
Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
Laboro autem non sine causa;
Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.
Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere.

Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.

Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Sed nunc, quod agimus; Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Itaque his sapiens semper vacabit. Suo enim quisque studio maxime ducitur. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas.

Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie.

Quid dubitas igitur mutare principia naturae?

Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Quid est enim aliud esse versutum? Si id dicis, vicimus. Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium-hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.

Explanetur igitur.: Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur.
At certe gravius.: Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Scaevolam M.: Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum.

Quid enim possumus hoc agere divinius?
Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit?
Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; An tu me de L. Hoc non est positum in nostra actione. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Primum divisit ineleganter; Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Sed ego in hoc resisto; Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.

Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi.

Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Minime vero, inquit ille, consentit. Eadem fortitudinis ratio reperietur.

Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Istic sum, inquit. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Tria genera bonorum; Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?

Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Conferam avum tuum Drusum cum C. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis.

Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico,
                praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte
                natura per se esse expetenda.

                Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim
                de virtutis dignitate contentio.

Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Nos cum te, M. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Deprehensus omnem poenam contemnet.

An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar?

In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Quid de Platone aut de Democrito loquar? -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Haec dicuntur inconstantissime. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.

Dici enim nihil potest verius. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.

Restatis igitur vos;
Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?
Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?
Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.
Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.

Scrupulum, inquam, abeunti;: Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest.
Hic ambiguo ludimur.: Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.
Moriatur, inquit.: Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.
Pollicetur certe.: Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.
Quare conare, quaeso.: Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

An hoc usque quaque, aliter in vita? Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Itaque his sapiens semper vacabit. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Tollenda est atque extrahenda radicitus. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. At enim hic etiam dolore. Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret?

Nam quid possumus facere melius?

Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Tenent mordicus.

Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?

Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Quare conare, quaeso. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata;

Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Duo enim genera quae erant, fecit tria. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Nihil est enim, de quo minus dubitari possit, quam et honesta expetenda per se et eodem modo turpia per se esse fugienda. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris.

Nemo igitur esse beatus potest.

Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Id Sextilius factum negabat. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Cur post Tarentum ad Archytam? At hoc in eo M. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?

Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.

Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?

Sint ista Graecorum;

Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Quid nunc honeste dicit? Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Ita prorsus, inquam; Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Quod totum contra est. Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Itaque his sapiens semper vacabit. Praeclare hoc quidem.

Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.

Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Summae mihi videtur inscitiae. Negare non possum. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.
Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.
Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.
Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest.

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Que Manilium, ab iisque M. Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus? Ratio quidem vestra sic cogit. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit. De hominibus dici non necesse est. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere.

Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?
Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.
Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;
An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.

Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt,
                inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit,
                nihil praeterea desideret.

                An est aliquid, quod te sua sponte delectet?

Memini me adesse P.

Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Deinde dolorem quem maximum? Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur.

Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Quid censes in Latino fore? Sed fortuna fortis; Verum hoc idem saepe faciamus. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Non igitur bene. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Magna laus. Quid censes in Latino fore? Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat?

Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia
                quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita
                degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur.

                An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc
                habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum?

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?
Age sane, inquam.
Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum.
Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;

Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Pauca mutat vel plura sane; Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Quis Aristidem non mortuum diligit? Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Sullae consulatum? Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?

Si quae forte-possumus.

Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Audeo dicere, inquit. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Eaedem res maneant alio modo. Murenam te accusante defenderem.

Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.
Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus.

Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Efficiens dici potest. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Quonam, inquit, modo? Cyrenaici quidem non recusant; Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?

Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur;

Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Nos commodius agimus. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Graccho, eius fere, aequalí? Non laboro, inquit, de nomine. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;

Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.
Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit. Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Non est igitur voluptas bonum. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. Ubi ut eam caperet aut quando? De illis, cum volemus.

Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus.

Scrupulum, inquam, abeunti;: Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum.
Qui convenit?: Ea possunt paria non esse.
Nihilo magis.: Et nemo nimium beatus est;

Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;
Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.
Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.
Cur id non ita fit?
Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.
Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?

Quod quam magnum sit fictae veterum fabulae declarant, in
                quibus tam multis tamque variis ab ultima antiquitate
                repetitis tria vix amicorum paria reperiuntur, ut ad Orestem
                pervenias profectus a Theseo.

                Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo
                sustinebit?

Attica pubes reliquique Graeci, qui hoc anapaesto citantur,
                hoc non dolere solum voluptatis nomine appellaret, illud
                Aristippeum contemneret, aut, si utrumque probaret, ut
                probat, coniungeret doloris vacuitatem cum voluptate et
                duobus ultimis uteretur.

                Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod
                mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere.

Ratio quidem vestra sic cogit. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Id enim natura desiderat. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.

Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit.
Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;
His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.
Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.
Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.

Sint modo partes vitae beatae.
Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur?
Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere.
Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?
Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat;

Haec dicuntur inconstantissime.

Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.

Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum;

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Vide, quaeso, rectumne sit.

Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Sed fortuna fortis; Cur id non ita fit? Suo genere perveniant ad extremum; Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes?

Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Cyrenaici quidem non recusant; Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Quid sequatur, quid repugnet, vident. Scaevolam M. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Facete M. Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Memini vero, inquam; Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Cur id non ita fit? Atque ipsa hominis institutio si loqueretur, hoc diceret, primos suos quasi coeptus appetendi fuisse, ut se conservaret in ea natura, in qua ortus esset. Maximus dolor, inquit, brevis est.

Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.

Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Murenam te accusante defenderem. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Hic homo severus luxuriam ipsam per se reprehendendam non putat, et hercule, Torquate, ut verum loquamur, si summum bonum voluptas est, rectissime non putat. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Haeret in salebra. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Scisse enim te quis coarguere possit?

Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum?

Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.
Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit?
Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;
Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;

At certe gravius.

Iam in altera philosophiae parte. Praeclare hoc quidem. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Num quid tale Democritus? Verum hoc idem saepe faciamus. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari.

Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;

Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Cyrenaici quidem non recusant; Eadem nunc mea adversum te oratio est. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Tria genera bonorum; Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Summus dolor plures dies manere non potest? Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.

Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.
Quid ergo hoc loco intellegit honestum?
Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.

Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis
                ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis
                obscuritas.

                Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad
                Pericli sepulcrum accederem.

Nam sunt et in animo praecipua quaedam et in corpore, quae
                cum leviter agnovit, tum discernere incipit, ut ea, quae
                prima data sunt natura, appetat asperneturque contraria.

                Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata,
                quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre
                potuerit.

Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat.

Age sane, inquam. Respondeat totidem verbis. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus?

Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos.

Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Sed ad illum redeo. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Minime vero, inquit ille, consentit. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Sed ad illum redeo. Illi enim inter se dissentiunt. At certe gravius. Minime vero, inquit ille, consentit. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;

Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. Ne discipulum abducam, times. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.

Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Illud non continuo, ut aeque incontentae. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint.

Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Eam stabilem appellas. Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Prioris generis est docilitas, memoria; Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.

Nihil est enim, de quo minus dubitari possit, quam et honesta expetenda per se et eodem modo turpia per se esse fugienda.

Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Eademne, quae restincta siti? Nam de isto magna dissensio est. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Quid de Pythagora?

Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Aliter autem vobis placet. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Nunc agendum est subtilius.

Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. De illis, cum volemus. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Nos commodius agimus.

Appellet haec desideria naturae, cupiditatis nomen servet
                alio, ut eam, cum de avaritia, cum de intemperantia, cum de
                maximis vitiis loquetur, tamquam capitis accuset.

                Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter
                nos agemusque communiter.

Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Quam si explicavisset, non tam haesitaret.

Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum
                simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum
                rerum appetendarum.

                Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Hic ambiguo ludimur. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Ut ei, qui iucunde vixerit annos decem, si aeque vita iucunda menstrua addatur, quia momentum aliquod habeat ad iucundum accessio, bonum sit; Si quae forte-possumus. Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Nullus est igitur cuiusquam dies natalis.

Tubulo putas dicere?

Id Sextilius factum negabat. Erat enim Polemonis. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Deprehensus omnem poenam contemnet. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a
                te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis.

                Sed ad rem redeamus;

Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.

Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.

Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Dici enim nihil potest verius. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.

Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.
Non est igitur summum malum dolor.
Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur.

Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?
Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.
Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.

Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat;

Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Idemne, quod iucunde? Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Nam quid possumus facere melius? Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur;

Primum divisit ineleganter; Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Qui convenit? Tubulo putas dicere? Magna laus.

Non semper, inquam;: Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto.
Memini vero, inquam;: Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur.
Ut pulsi recurrant?: Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.
Magna laus.: Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari.

Quo modo?

Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Falli igitur possumus. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest.

Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Haec mirabilia videri intellego, sed cum certe superiora firma ac vera sint, his autem ea consentanea et consequentia, ne de horum quidem est veritate dubitandum. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Cur iustitia laudatur? Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est?

Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Itaque his sapiens semper vacabit. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Tria genera bonorum; Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.

Non igitur bene.: Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.
Si longus, levis.: Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.
Nulla erit controversia.: Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.

Ne tu, inquam, Cato, verbis illustribus et id, quod vis,
                declarantibus! itaque mihi videris Latine docere
                philosophiam et ei quasi civitatem dare.

                Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea
                sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.

Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit.

Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Beatus sibi videtur esse moriens. De quibus cupio scire quid sentias. In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Sed hoc sane concedamus. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.

Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura.

Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Verum hoc idem saepe faciamus. Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Deprehensus omnem poenam contemnet. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Hoc non est positum in nostra actione. Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. ALIO MODO. Illi enim inter se dissentiunt.

Si longus, levis dictata sunt.

Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Sed haec in pueris; Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Sed ad illum redeo. Tubulo putas dicere?

Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.
Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.
Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi;
Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.

Itaque idem natura victus, cui obsisti non potest, dicit
                alio loco id, quod a te etiam paulo ante dictum est, non
                posse iucunde vivi nisi etiam honeste.

                Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.

Quonam, inquit, modo?

Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.

Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Quae est igitur causa istarum angustiarum? Recte, inquit, intellegis. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Comprehensum, quod cognitum non habet? Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.

In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. A mene tu? Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur.

Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.

Hic ambiguo ludimur.: Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?
Negare non possum.: Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?
Scaevolam M.: An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?
Quid enim?: Et non ex maxima parte de tota iudicabis?
Quid adiuvas?: Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?

Etenim, cum omnes natura totos se expetendos putent, nec id
                ob aliam rem, sed propter ipsos, necesse est eius etiam
                partis propter se expeti, quod universum propter se
                expetatur.

                Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans
                gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest.

Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.

Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Sed ego in hoc resisto; Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum?

Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse
                non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat?

                Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum
                permansurum, quod fragile et caducum sit?

Haec mirabilia videri intellego, sed cum certe superiora firma ac vera sint, his autem ea consentanea et consequentia, ne de horum quidem est veritate dubitandum.

Memini vero, inquam;: Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
Qui convenit?: Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno?
Respondeat totidem verbis.: At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est.

Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis.

Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Quid enim est tam repugnans quam eundem dicere, quod honestum sit, solum id bonum esse, qui dicat appetitionem rerum ad vivendum accommodatarum natura profectam? Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit.

Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.
Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.
Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam.

Quid sequatur, quid repugnet, vident.

Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Primum divisit ineleganter; Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde?

Hic ambiguo ludimur.: Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?
Sed videbimus.: Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
Sed videbimus.: Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.
Quae sequuntur igitur?: Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.

Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.

Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Laboro autem non sine causa; Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Nos vero, inquit ille; Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant?
Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.

Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?
Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.
Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico.
Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum?
Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.

Sint ista Graecorum;: Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?
Quid ergo?: Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.

Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.
Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.
Quis Aristidem non mortuum diligit?

Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?

Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Minime vero istorum quidem, inquit. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Sed ad bona praeterita redeamus. Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Et nemo nimium beatus est; Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare?

Beatum, inquit.: Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum.
Efficiens dici potest.: Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Si quae forte-possumus.: Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur?
Quid vero?: Cur id non ita fit?
Quo modo?: Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.
Tria genera bonorum;: Hoc mihi cum tuo fratre convenit.

Quodsi esset in voluptate summum bonum, ut dicitis, optabile
                esset maxima in voluptate nullo intervallo interiecto dies
                noctesque versari, cum omnes sensus dulcedine omni quasi
                perfusi moverentur.

                Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam
                Epicurus;

Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Nos commodius agimus. Itaque his sapiens semper vacabit. Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie.

Sed quid sentiat, non videtis. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Beatum, inquit. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Stoicos roga. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem.

Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Sed videbimus. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Ut id aliis narrare gestiant? Cur, nisi quod turpis oratio est? Quid est enim aliud esse versutum? Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Quorum altera prosunt, nocent altera.

Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Contineo me ab exemplis. Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem illustriorem satis ornatus possit accedere. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Tria genera bonorum;

At iam decimum annum in spelunca iacet.

De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Iam contemni non poteris. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.

In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.

Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? De hominibus dici non necesse est. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Quare attende, quaeso. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Quid nunc honeste dicit? Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.

Sed quid sentiat, non videtis. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. At multis se probavit. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.

Sedulo, inquam, faciam.: Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere.
Sullae consulatum?: Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;
Optime, inquam.: Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;
Praeclare hoc quidem.: Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Quid enim?: Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?

Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?

Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo.

An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum.
Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus.
Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Audeo dicere, inquit. Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? An eiusdem modi? Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat.

Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Ne discipulum abducam, times. Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Ita miser sit aliquando necesse est is, quem vos beatum semper vultis esse, nec vero id, dum omnia ad voluptatem doloremque referetis, efficietis umquam. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati?

At coluit ipse amicitias.

Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? Quis enim redargueret? Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; An eiusdem modi? Non laboro, inquit, de nomine. Esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitatesmalo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro-, num etiam eius collega P. Nam ante Aristippus, et ille melius.

Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.
Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;
Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.
Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio.

Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Cui Tubuli nomen odio non est? Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Videsne quam sit magna dissensio? Non igitur bene.

Tria genera bonorum; Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Sed residamus, inquit, si placet. Quonam, inquit, modo?

Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?
Id est enim, de quo quaerimus.
Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se
                proficisceretur;

                Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur
                eculeo: quem hunc appellas, Zeno?

Hoc tu nunc in illo probas.

Id Sextilius factum negabat. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. At certe gravius. At multis se probavit. Ego vero isti, inquam, permitto. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Ita enim parvae et exiguae sunt istae accessiones bonorum, ut, quem ad modum stellae in radiis solis, sic istae in virtutum splendore ne cernantur quidem. Quid censes in Latino fore? Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;

Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Summae mihi videtur inscitiae. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.

Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Proclivi currit oratio.

Peccata paria.

Ut aliquid scire se gaudeant? Idem adhuc; Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?

Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Sedulo, inquam, faciam. Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus? Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus.

Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.

Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?

Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam.

Etenim si loca, si fana, si urbes, si gymnasia, si campum, si canes, si equos, si ludicra exercendi aut venandi consuetudine adamare solemus, quanto id in hominum consuetudine facilius fieri poterit et iustius?

Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Eaedem res maneant alio modo. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

At iam decimum annum in spelunca iacet.
Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis;
Immo videri fortasse.

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Nos vero, inquit ille; Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt. Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. Proclivi currit oratio. Invidiosum nomen est, infame, suspectum.

Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.
Quorum sine causa fieri nihil putandum est.
Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno?
Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.
Sed residamus, inquit, si placet.
Utilitatis causa amicitia est quaesita.

Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque
                in bonis ponatur neque in contrariis.

                Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit,
                illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.

Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.

Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Satis est ad hoc responsum. Sin aliud quid voles, postea.

Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus, sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut dicitur, omne officio continetur. Sed quae tandem ista ratio est?

Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.
Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.
Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

Sive hoc difficile est, tamen nec modus est ullus investigandi veri, nisi inveneris, et quaerendi defatigatio turpis est, cum id, quod quaeritur, sit pulcherrimum.

Itaque ab his ordiamur. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.

Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit.

Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una
                sola defensa, eaque vehementer.

                Contineo me ab exemplis.

Sedulo, inquam, faciam.

Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Videsne quam sit magna dissensio? At multis malis affectus. Immo alio genere; Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt;

In schola desinis.: Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus.
Quae ista amicitia est?: Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest.
Nos commodius agimus.: Quippe: habes enim a rhetoribus;
Quo tandem modo?: Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
Quare attende, quaeso.: Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
Hic ambiguo ludimur.: Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium?

Laboribus hic praeteritis gaudet, tu iubes voluptatibus, et
                hic se ad ea revocat, e quibus nihil umquam rettulerit ad
                corpus, tu totus haeres in corpore.

                Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Qui cum cruciaretur non ferendis doloribus, propagabat tamen
                vitam aucupio, sagittarum ictu configebat tardus celeres,
                stans volantis, ut apud Accium est, pennarumque contextu
                corpori tegumenta faciebat.

                Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna
                esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L.

Sed videbimus.: Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.
An eiusdem modi?: Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.
Contineo me ab exemplis.: Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros.
Quid nunc honeste dicit?: Sed nunc, quod agimus;

Pugnant Stoici cum Peripateticis.
Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.
Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.
Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.

Refert tamen, quo modo.: Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.
Quid vero?: Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum?
ALIO MODO.: Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.
Avaritiamne minuis?: Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.
Sed videbimus.: Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis;
At certe gravius.: Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.

Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.

Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.
Que Manilium, ab iisque M.
Haec quo modo conveniant, non sane intellego.
Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?

Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.

Cave putes quicquam esse verius. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Illi enim inter se dissentiunt. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Cui Tubuli nomen odio non est? Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris;

Cognitis autem rerum finibus, cum intellegitur, quid sit et
                bonorum extremum et malorum, inventa vitae via est
                conformatioque omnium officiorum, cum quaeritur, quo quodque
                referatur;

                Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?

Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur.

Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Que Manilium, ab iisque M. Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;

Conferam avum tuum Drusum cum C.
His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.
Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.

Rationis enim perfectio est virtus;

Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Itaque his sapiens semper vacabit. Nam quid possumus facere melius? Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Ne id quidem, nisi multa annorum intercesserint milia, ut omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum tempus reversio. Graccho, eius fere, aequalí?

Nos commodius agimus.: Suo enim quisque studio maxime ducitur.
Tenent mordicus.: Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.

Hoc non est positum in nostra actione. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.

Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Quibusnam praeteritis? Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Quae cum dixisset, finem ille. Facillimum id quidem est, inquam.

Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?

Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.
Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.
Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?
Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.

Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Erat enim res aperta. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Omnis enim est natura diligens sui. Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus. Eaedem res maneant alio modo. Egone quaeris, inquit, quid sentiam?

Polycratem Samium felicem appellabant. Quae cum dixisset, finem ille. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Que Manilium, ab iisque M. Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.

Quamquam ea verba, quibus instituto veterum utimur pro
                Latinis, ut ipsa philosophia, ut rhetorica, dialectica,
                grammatica, geometria, musica, quamquam Latine ea dici
                poterant, tamen, quoniam usu percepta sunt, nostra ducamus.

                Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris
                attendere.

Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Conferam avum tuum Drusum cum C. Falli igitur possumus. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Dat enim intervalla et relaxat. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Quid iudicant sensus? Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Nam quid possumus facere melius? Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Maximus dolor, inquit, brevis est. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Nos commodius agimus. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Nulla erit controversia. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Easdemne res? Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Neutrum vero, inquit ille. Quis istud possit, inquit, negare? Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus. Hoc non est positum in nostra actione.

Maximus dolor, inquit, brevis est.

Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Itaque fecimus. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.

Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Prioris generis est docilitas, memoria; Quam quidem certationem homo et acutus et diligens, Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in earum comparatione positum putat. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Conferam avum tuum Drusum cum C. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Iam enim adesse poterit.

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Num quid tale Democritus? Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Nihil ad rem! Ne sit sane;

Cui Tubuli nomen odio non est?
Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.
Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.
Tollenda est atque extrahenda radicitus.

Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Utram tandem linguam nescio? An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum? Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Hoc non est positum in nostra actione. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.

Non est igitur summum malum dolor.

Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Iam ille sorites, quo nihil putatis esse vitiosius: quod bonum sit, id esse optabile, quod optabile, id expetendum, quod expetendum, id laudabile, deinde reliqui gradus. In schola desinis. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Pollicetur certe. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Sed tamen intellego quid velit.

Frater et T.: Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;
Haeret in salebra.: Cur post Tarentum ad Archytam?
Optime, inquam.: Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?
Quonam, inquit, modo?: Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.

Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?

Cur deinde Metrodori liberos commendas? Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Verum hoc idem saepe faciamus. Bonum liberi: misera orbitas. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem.

Nihilo magis.: Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;
Restatis igitur vos;: Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine;
Frater et T.: Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.
Moriatur, inquit.: Egone quaeris, inquit, quid sentiam?

Hic ambiguo ludimur.
Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;
Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;
Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum.
Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.

Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset
                inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non
                liceat Catoni?

                Cum praesertim illa perdiscere ludus esset.

In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.

Quid de Platone aut de Democrito loquar? Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Praeclare hoc quidem. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Sint ista Graecorum; Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?

Haec dicuntur inconstantissime.: Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Stoici scilicet.: Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.
Sed fortuna fortis;: Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?

Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.

Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur
                nec in contrariis.

                Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni
                referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus.

Tu quidem reddes;: Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;
Praeclare hoc quidem.: Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis;
Quod equidem non reprehendo;: Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
In schola desinis.: Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.

Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Omnia peccata paria dicitis.

An eiusdem modi?

Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Tubulo putas dicere? Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Erat enim Polemonis. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.

Nihil enim possumus iudicare, nisi quod est nostri iudicii-in quo frustra iudices solent, cum sententiam pronuntiant, addere: si quid mei iudicii est;

Ita prorsus, inquam;: Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?
Equidem e Cn.: Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Quonam, inquit, modo?: Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Sedulo, inquam, faciam. Graccho, eius fere, aequalí? Non laboro, inquit, de nomine. Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum.

De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura
                mundum universum et eius maxima partis administrari.

                Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc
                nostram comprehensionem summi boni.

Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Equidem, sed audistine modo de Carneade? Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Cur, nisi quod turpis oratio est? Quid de Pythagora? Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.

Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap.

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Peccata paria. Quis est tam dissimile homini. Beatus sibi videtur esse moriens. Sed nimis multa. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? At iam decimum annum in spelunca iacet.

Proclivi currit oratio.: Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine;
Quare attende, quaeso.: Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina.
Quo modo?: Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum?
Immo alio genere;: Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Si id dicis, vicimus. Sed quot homines, tot sententiae; Quae ista amicitia est? Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Quibus ego vehementer assentior. Ne discipulum abducam, times.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?
Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant;
Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit.

Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Laboro autem non sine causa; Haec dicuntur inconstantissime.

Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim.

Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Quo modo? Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.

Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Hoc simile tandem est? Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Nihil sane. Sed fac ista esse non inportuna; Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Omnis enim est natura diligens sui.

Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. At multis malis affectus. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;
Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis.
Immo alio genere;
Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;
Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?
Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.
Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.

Sed ad illum redeo.

Tum mihi Piso: Quid ergo? An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Immo alio genere; Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Nos cum te, M. Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum? Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Sumenda potius quam expetenda. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Que Manilium, ab iisque M.

Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.

Quis est tam dissimile homini. Verum hoc idem saepe faciamus. Idem adhuc; Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda.

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.

Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;

Non laboro, inquit, de nomine. Si est nihil in eo, quod perficiendum est, praeter motum ingenii quendam, id est rationem, necesse est huic ultimum esse virtute agere; Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Audeo dicere, inquit. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Sint ista Graecorum;

Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset
                alia quadam ratione consequi.

                Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia
                tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.

Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim.

Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium
                horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?

                Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem
                memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem.

Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.
Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae.

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?

Haeret in salebra. Nulla erit controversia. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Bonum incolumis acies: misera caecitas. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Memini vero, inquam; Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Sin aliud quid voles, postea.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;
Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es.
Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.
Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;

His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Comprehensum, quod cognitum non habet? Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere? De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;

Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus? Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes?

Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Torquatus, is qui consul cum Cn. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est.

Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Primum quid tu dicis breve? Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Satis est ad hoc responsum.

In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?

Eaedem res maneant alio modo. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Ut pulsi recurrant? Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem. Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Rationis enim perfectio est virtus; Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?

Nihil enim possumus iudicare, nisi quod est nostri iudicii-in quo frustra iudices solent, cum sententiam pronuntiant, addere: si quid mei iudicii est; Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Tubulo putas dicere? Num quid tale Democritus? Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Sed tamen intellego quid velit.

Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Non semper, inquam; Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem.

Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Iam enim adesse poterit. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri; Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Prodest, inquit, mihi eo esse animo.

Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;

Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; An hoc usque quaque, aliter in vita? Sed quod proximum fuit non vidit. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Audeo dicere, inquit. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.

Quis Aristidem non mortuum diligit?
Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu.
Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.
Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem.
Tubulo putas dicere?

Hoc simile tandem est?

                Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in
                iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.

Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Conferam avum tuum Drusum cum C. Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? Tollenda est atque extrahenda radicitus. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Sed ad rem redeamus; Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

At enim sequor utilitatem.: Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.
Non semper, inquam;: Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus.
Audeo dicere, inquit.: Tanta vis admonitionis inest in locis;
Quid ergo?: Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens.

Cognitis autem rerum finibus, cum intellegitur, quid sit et bonorum extremum et malorum, inventa vitae via est conformatioque omnium officiorum, cum quaeritur, quo quodque referatur;

Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.

Falli igitur possumus. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. At certe gravius. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Cumque ipsa virtus efficiat ita beatam vitam, ut beatior esse non possit, tamen quaedam deesse sapientibus tum, cum sint beatissimi; Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe.

Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.

Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur?

Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac.

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.
Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.
Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.
An tu me de L.
Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.

Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro.

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; At hoc in eo M. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum.

Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.
Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset.
Quis Aristidem non mortuum diligit?
Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit.
Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.

Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus. Facillimum id quidem est, inquam. At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum.

Hic homo severus luxuriam ipsam per se reprehendendam non
                putat, et hercule, Torquate, ut verum loquamur, si summum
                bonum voluptas est, rectissime non putat.

                Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum
                dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.

Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum
                est, nunc quidem hactenus;

                At iste non dolendi status non vocatur voluptas.

Nihil enim possumus iudicare, nisi quod est nostri iudicii-in quo frustra iudices solent, cum sententiam pronuntiant, addere: si quid mei iudicii est;

An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar?
An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?
Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;
Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.

Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. Scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere. Nulla erit controversia. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Non semper, inquam; Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Conferam avum tuum Drusum cum C. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Idem adhuc; Odium autem et invidiam facile vitabis. Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum.

Ita prorsus, inquam;: Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;
Peccata paria.: Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat.
Quid adiuvas?: Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Ita credo.: Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?
Praeclare hoc quidem.: Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur.

Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Si enim ad populum me vocas, eum. Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Simus igitur contenti his. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Nec enim ille respirat, ante quam emersit, et catuli aeque caeci, prius quam dispexerunt, ac si ita futuri semper essent. Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro.

In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam
                a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio
                differatur.

                Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis
                instituta sunt aut inventa sunt?

Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est.
Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.
Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.

Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.

Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine, alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura nos ipsa deductura sit. Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Quibus ego vehementer assentior. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Quae cum dixisset, finem ille.

Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Quis est tam dissimile homini. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?

Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;
At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit.
Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?
De vacuitate doloris eadem sententia erit.

Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum;

Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Quae contraria sunt his, malane? Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene
                cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque
                comprehensam.

                Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta,
                si opus erit, dimicabit.

Hic ambiguo ludimur.: Minime vero istorum quidem, inquit.
Sullae consulatum?: Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu.

Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Minime vero, inquit ille, consentit. Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Illi enim inter se dissentiunt.

Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.
Conferam avum tuum Drusum cum C.
Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?
Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.

Sullae consulatum?: Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
Ille incendat?: Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.

Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus.

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Quaerimus enim finem bonorum. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest.

Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

De vacuitate doloris eadem sententia erit. Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum. Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Si quae forte-possumus.

Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt,
                inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit,
                nihil praeterea desideret.

                Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi,
                o gurges, Galloni! es homo miser, inquit.

Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?

Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Quae contraria sunt his, malane? Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae.

Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta?

Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam. Sed quod proximum fuit non vidit. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Nescio quo modo praetervolavit oratio.

Erat enim res aperta.

Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Videsne quam sit magna dissensio? Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius.

Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.
Bonum incolumis acies: misera caecitas.
Id enim natura desiderat.
Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?

Summus dolor plures dies manere non potest?
Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.
Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?

Nemo igitur esse beatus potest.

Ita prorsus, inquam; Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Odium autem et invidiam facile vitabis. Nam quid possumus facere melius?

Quam ob rem dissentientium inter se reprehensiones non sunt
                vituperandae, maledicta, contumeliae, tum iracundiae,
                contentiones concertationesque in disputando pertinaces
                indignae philosophia mihi videri solent.

                Quorum fuit haec institutio, in qua animadvertas velim quid
                mutandum putes nec expectes, dum ad omnia dicam, quae a te
                dicta sunt;

Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.

Venit ad extremum; Ita prorsus, inquam; Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Quare conare, quaeso. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Ratio quidem vestra sic cogit. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.

Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.
Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.
Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.
Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat?

Illa tamen simplicia, vestra versuta. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Immo alio genere;

Quae sequuntur igitur?

Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Disserendi artem nullam habuit. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Comprehensum, quod cognitum non habet? Tu quidem reddes; Beatus sibi videtur esse moriens. Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem.

Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum,
                applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando
                occupatum?

                In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur,
                cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas.

Ut pulsi recurrant?: Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum.
Cur iustitia laudatur?: Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?
Easdemne res?: Ac tamen hic mallet non dolere.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Scaevolam M.: Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.

Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.
Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?
Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.
Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.
Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?
Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.
Quod quidem iam fit etiam in Academia.
Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.
Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Quae cum dixisset, finem ille. Efficiens dici potest. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.

Praeclare hoc quidem.: Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis.
Id Sextilius factum negabat.: Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?
Quo igitur, inquit, modo?: Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus.
Bonum patria: miserum exilium.: Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Cur id non ita fit? In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Id mihi magnum videtur. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.

Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae.

Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;

Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quis istud, quaeso, nesciebat? Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. At iam decimum annum in spelunca iacet. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia.

Corporis autem voluptas si etiam praeterita delectat, non
                intellego, cur Aristoteles Sardanapalli epigramma tantopere
                derideat, in quo ille rex Syriae glorietur se omnis secum
                libidinum voluptates abstulisse.

                Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt,
                similes sunt illorum;

Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.

Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique
                norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis
                perfruatur.

                Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus,
                inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

Tantaque est vis talibus in studiis, ut eos etiam, qui sibi
                alios proposuerunt fines bonorum, quos utilitate aut
                voluptate dirigunt, tamen in rebus quaerendis explicandisque
                naturis aetates contenere videamus.

                Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum
                naturam essent, non dolere;

Qui convenit?: Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo.
Ille incendat?: Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;
Praeclare hoc quidem.: Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.
Stoici scilicet.: Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;
Nihilo magis.: Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur.

Quae sequuntur igitur?

Nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare. Erit enim mecum, si tecum erit. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Nihil enim hoc differt. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Si longus, levis dictata sunt. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Haec videlicet est correctio philosophiae veteris et emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem, in forum, in curiam. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum.

Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Tu quidem reddes; Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Mihi enim satis est, ipsis non satis. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Haec igitur Epicuri non probo, inquam.

Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam
                appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt,
                appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda.

                Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur,
                primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in
                conficiendis voluptatibus?

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Ita prorsus, inquam; Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.

Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. Quid nunc honeste dicit? Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Bonum valitudo: miser morbus. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Quid me istud rogas? Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.

Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.
Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit?
At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?
In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus.
Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

Et tamen vide, ne, si ego non intellegam quid Epicurus loquatur, cum Graece, ut videor, luculenter sciam, sit aliqua culpa eius, qui ita loquatur, ut non intellegatur.

Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Equidem e Cn. Istic sum, inquit. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata.

Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.
Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.
Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Sed quot homines, tot sententiae;

Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.

Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.
Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. Et quidem, inquit, vehementer errat; Si quae forte-possumus. Quoniam, inquiunt, omne peccatum inbecillitatis et inconstantiae est, haec autem vitia in omnibus stultis aeque magna sunt, necesse est paria esse peccata. Haeret in salebra. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur. Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.

Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Sed residamus, inquit, si placet. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Tanta vis admonitionis inest in locis; Tum ille: Ain tandem? Completur enim et ex eo genere vitae, quod virtute fruitur, et ex iis rebus, quae sunt secundum naturam neque sunt in nostra potestate.

Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Nam quid possumus facere melius? Primum quid tu dicis breve? Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? De hominibus dici non necesse est. Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.

At hoc in eo M. Sin aliud quid voles, postea. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Et nemo nimium beatus est; Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.

Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima.

Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te
                praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu.

                Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum
                optimos viros, tum homines doctissimos.

Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore.

Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Venit ad extremum; Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Sed nunc, quod agimus; Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem.

Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando;

Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Hoc est non dividere, sed frangere. At enim hic etiam dolore. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?

Idem adhuc;: Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit?
Sed nimis multa.: Quid dubitas igitur mutare principia naturae?
Frater et T.: Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Reguli reiciendam;: Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Quid ergo?: Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Haec dicuntur inconstantissime.: Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?
An potest cupiditas finiri?: Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;
Immo videri fortasse.: Hoc non est positum in nostra actione.
Nos commodius agimus.: Sed ille, ut dixi, vitiose.

Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Confecta res esset. Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Et nemo nimium beatus est; Id Sextilius factum negabat. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus.

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.
Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris.
Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.
Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Satis est ad hoc responsum. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Que Manilium, ab iisque M. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Disserendi artem nullam habuit. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.
Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;
Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?
Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?
Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus.

Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Num quid tale Democritus? Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Hos contra singulos dici est melius. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.

Nam si concederetur, etiamsi ad corpus nihil referatur, ista sua sponte et per se esse iucunda, per se esset et virtus et cognitio rerum, quod minime ille vult expetenda.

Quis enim redargueret?: Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Quid Zeno?: Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere;
Non semper, inquam;: An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?
Sedulo, inquam, faciam.: Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis?

Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?

Rationis enim perfectio est virtus;

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Quid iudicant sensus? His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitatesmalo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro-, num etiam eius collega P. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Haec dicuntur inconstantissime. Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Quid censes in Latino fore? Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut
                eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti
                ratio reddi possit.

                Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates
                esse e corporis societate.

Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P.
Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.
Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus.
Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;

Scrupulum, inquam, abeunti;: Equidem e Cn.
Quo modo?: Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.

An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?

Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Sint modo partes vitae beatae. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Sed quid sentiat, non videtis. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur?

Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus?
Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.
Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit?

Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis.

Duo enim genera quae erant, fecit tria.

Sed fortuna fortis; Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset. Non igitur bene. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Id mihi magnum videtur. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Itaque contra est, ac dicitis;

Sit enim idem caecus, debilis. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.

Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.
Duo enim genera quae erant, fecit tria.
Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.
Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Ita nemo beato beatior. Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Cum praesertim illa perdiscere ludus esset.

Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. Ne discipulum abducam, times. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Iam contemni non poteris.

-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Eam stabilem appellas. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus.

Sed videbimus.: An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Quid vero?: Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum.
Equidem e Cn.: Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.

Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri,
                quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam
                lege Voconia pervenire.

                Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus
                illinc.

Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a Zenone novi sit allatum. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Sed qui ad voluptatem omnia referens vivit ut Gallonius, loquitur ut Frugi ille Piso, non audio nec eum, quod sentiat, dicere existimo. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?

Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.

Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.
Id enim natura desiderat.
An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat?
Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.

Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus.
At multis malis affectus.
At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit.

Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Ergo in bestiis erunt secreta e voluptate humanarum quaedam simulacra virtutum, in ipsis hominibus virtus nisi voluptatis causa nulla erit? Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit;

Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset.
Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes.
Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico?

Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Cur id non ita fit? Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Tum mihi Piso: Quid ergo? Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Vide, quaeso, rectumne sit.

Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit,
                illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.

                An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto
                modo loquar?

Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; At enim hic etiam dolore. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Ne discipulum abducam, times.

Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum.

Quid autem est amare, e quo nomen ductum amicitiae est, nisi
                velle bonis aliquem affici quam maximis, etiamsi ad se ex
                iis nihil redundet?

                Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam
                Epicurus;

Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.
Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?
Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.

Easdemne res?: Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.
Istic sum, inquit.: Quis est tam dissimile homini.
Primum divisit ineleganter;: At iam decimum annum in spelunca iacet.
Peccata paria.: Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q.

An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?

An eiusdem modi?: His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.
A mene tu?: Si longus, levis dictata sunt.
Poterat autem inpune;: Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;
Easdemne res?: Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?
Quid Zeno?: Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Idemne, quod iucunde?: Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?

Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate
                transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.

                Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus
                verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis
                bonorum videbatur extremum.

Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno?
Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.
Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.
Murenam te accusante defenderem.
Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?
Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.
Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;

Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.

Equidem e Cn. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate?

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Quid iudicant sensus? Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Polycratem Samium felicem appellabant.

Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;

Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Si longus, levis dictata sunt. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Ea possunt paria non esse. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.

Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur. Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Numquam facies. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus?

Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.
At hoc in eo M.
Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.
De hominibus dici non necesse est.

Et quod est munus, quod opus sapientiae?
Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.

Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Confecta res esset. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.

Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.

Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.
Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.

Quod quidem iam fit etiam in Academia.
Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;

Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Haec dicuntur inconstantissime. Dat enim intervalla et relaxat.

Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit;
Quae duo sunt, unum facit.
Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis.

Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Easdemne res? Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Efficiens dici potest.

Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur.

Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Quare conare, quaeso. Sed ad illum redeo. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Quis istud possit, inquit, negare?

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;

Efficiens dici potest. At enim hic etiam dolore. Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Itaque his sapiens semper vacabit. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur.

Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt;

Sed tamen intellego quid velit. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit;

Tum mihi Piso: Quid ergo? Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Si longus, levis. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Iam contemni non poteris. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse.

Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Satis est ad hoc responsum. Comprehensum, quod cognitum non habet? Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Et quod est munus, quod opus sapientiae? Immo alio genere; Equidem e Cn. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; An haec ab eo non dicuntur? Oratio me istius philosophi non offendit; In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum.

Quid est igitur, inquit, quod requiras?

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Nam de isto magna dissensio est. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Polycratem Samium felicem appellabant. A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni.

Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Ut aliquid scire se gaudeant? Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Cum efficere non possit ut cuiquam, qui ipse sibi notus sit, hoc est qui suam naturam sensumque perspexerit, vacuitas doloris et voluptas idem esse videatur. Qui convenit?

Cur deinde Metrodori liberos commendas? Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Ego vero isti, inquam, permitto.

Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Quibus rebus intellegitur nec timiditatem ignaviamque vituperari nec fortitudinem patientiamque laudari suo nomine, sed illas reici, quia dolorem pariant, has optari, quia voluptatem. Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes?

Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;
An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?

At hoc in eo M. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Poterat autem inpune; Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Videsne, ut haec concinant? Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Nunc agendum est subtilius. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere.

Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere.
Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;
Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est.
Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

                Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane
                autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis
                viri.

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Aliter autem vobis placet. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.

Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari.

Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?

Idque si ita dicit, non esse reprehendendos luxuriosos, si
                sapientes sint, dicit absurde, similiter et si dicat non
                reprehendendos parricidas, si nec cupidi sint nec deos
                metuant nec mortem nec dolorem.

                Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod
                a te dictum est, convenienter naturae vivere.

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Quid sequatur, quid repugnet, vident. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Idem adhuc; Quae duo sunt, unum facit. Laboro autem non sine causa; Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.

Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior. Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Sedulo, inquam, faciam. An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Idem adhuc; Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Ut id aliis narrare gestiant? Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.

At multis se probavit.

Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Certe non potest. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras.

Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.

Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Quo tandem modo? Facillimum id quidem est, inquam. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? At enim sequor utilitatem.

Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore;
Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?
Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?
Ergo, inquit, tibi Q.

Inde igitur, inquit, ordiendum est. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Itaque ad tempus ad Pisonem omnes.

Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.

Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?

Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium.

Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem.
Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere.
Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.

Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Certe non potest. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Haeret in salebra. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.

At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus.

Bonum liberi: misera orbitas. Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur.
Quae est igitur causa istarum angustiarum?

Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.

Hoc tu nunc in illo probas. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. Proclivi currit oratio. Pauca mutat vel plura sane; Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur;

Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.

Itaque contra est, ac dicitis; Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Si enim ad populum me vocas, eum. At hoc in eo M. Ut vero conservetur omnis homini erga hominem societas, coniunctio, caritas, et emolumenta et detrimenta, quae felmata et blammata appellant, communia esse voluerunt; Minime vero istorum quidem, inquit. Quare ad ea primum, si videtur;

Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.

Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Zenonis est, inquam, hoc Stoici.

Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Optime, inquam. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Equidem e Cn. Immo alio genere; Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? Quis enim redargueret?

Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. An eiusdem modi? Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Hic nihil fuit, quod quaereremus.

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Stoici scilicet. Id mihi magnum videtur. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

Scrupulum, inquam, abeunti;

                Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen
                potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum.

Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Duo enim genera quae erant, fecit tria. Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur.

Quod quam magnum sit fictae veterum fabulae declarant, in quibus tam multis tamque variis ab ultima antiquitate repetitis tria vix amicorum paria reperiuntur, ut ad Orestem pervenias profectus a Theseo.

Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.
Quid dubitas igitur mutare principia naturae?
De illis, cum volemus.
Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;
Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.

Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Primum divisit ineleganter; At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Quis istud possit, inquit, negare? Quid de Pythagora? Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret.

An quae de prudentia, de cognitione rerum, de coniunctione
                generis humani, quaeque ab eisdem de temperantia, de
                modestia, de magnitudine animi, de omni honestate dicuntur?

                Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

Nam ex eisdem verborum praestrigiis et regna nata vobis sunt
                et imperia et divitiae, et tantae quidem, ut omnia, quae
                ubique sint, sapientis esse dicatis.

                Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem
                beate vivendi, a se principia rei gerendae peti;

Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.
Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.
Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?
Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.

Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.

Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;

Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? Quonam, inquit, modo? Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Quae contraria sunt his, malane?

In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.

                Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum
                absolvere.

Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;
Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit.
Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.
Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes.

At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a Zenone novi sit allatum. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Hunc vos beatum; Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Sed nimis multa. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Sed ad bona praeterita redeamus. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni?

Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Duo enim genera quae erant, fecit tria. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Tum mihi Piso: Quid ergo? An eiusdem modi? Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores.

Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et,
                si id non probares, quo minus ambo una necaremini non
                precarere?

                Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi
                et sententiae suae dicere.

Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium.
Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit?
Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit;

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum? Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.

Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Quo modo autem philosophus loquitur? Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Illa tamen simplicia, vestra versuta. Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset, nollem vituperatum. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere.
Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;

Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-,
                num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam,
                indolentia?

                Summus dolor plures dies manere non potest?

Quo tandem modo? Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Quo modo? Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. At certe gravius. Satis est ad hoc responsum. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit?

Quid adiuvas?

Qui convenit? Eam stabilem appellas. Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Quo modo? Quis est enim, qui hoc cadere in sapientem dicere audeat, ut, si fieri possit, virtutem in perpetuum abiciat, ut dolore omni liberetur? Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit.

Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti;

Si scieris, inquit Carneades, aspidem occulte latere uspiam,
                et velle aliquem inprudentem super eam assidere, cuius mors
                tibi emolumentum futura sit, improbe feceris, nisi monueris
                ne assidat, sed inpunite tamen;

                Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest,
                quamvis sit sapiens.

Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?
Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum.
Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.
Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum.
Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.
Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.

Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. Tubulo putas dicere? Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.

Quae est igitur causa istarum angustiarum? Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.

Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus.

Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Respondeat totidem verbis. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Sed haec omittamus; Nulla erit controversia.

Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt.

Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Sin aliud quid voles, postea. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit.

Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Audeo dicere, inquit. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Suo genere perveniant ad extremum; Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Est, ut dicis, inquit; Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem.

Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.

Ita prorsus, inquam;: Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Haec dicuntur inconstantissime.: Quid, de quo nulla dissensio est?
Ita prorsus, inquam;: Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus?

Avaritiamne minuis?: Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;
Itaque fecimus.: Consequens enim est et post oritur, ut dixi.
Eam stabilem appellas.: Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?
Haec dicuntur inconstantissime.: Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Non risu potius quam oratione eiciendum?

Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Quis istud, quaeso, nesciebat? Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda.

Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Inquit, dasne adolescenti veniam? Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea;

Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;
Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.

Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit;

Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum.
Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.
Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.
Restinguet citius, si ardentem acceperit.
Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;

Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Facillimum id quidem est, inquam. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Bonum patria: miserum exilium.

Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.
Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt.

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Primum quid tu dicis breve? Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Tanta vis admonitionis inest in locis; Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.

Quonam, inquit, modo?: Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.
Nihil sane.: Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.
Itaque fecimus.: Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris.
Erat enim Polemonis.: Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus?

Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;
Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?
Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa
                virtute optimum quidque rarissimum est.

                Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid
                historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid
                tanta tot versuum memoria voluptatis affert?

Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Quo igitur, inquit, modo? Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis.

Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Modo enim fuit Carneadis, quem videre videor-est, enim nota imago -, a sedeque ipsa tanta ingenii, magnitudine orbata desiderari illam vocem puto. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Peccata paria. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Quare attende, quaeso. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

Bonum incolumis acies: misera caecitas.
Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt;
Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.

Age, inquies, ista parva sunt.
Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.
Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.
Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens.
Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
Hoc est non dividere, sed frangere.

Quod totum contra est.: Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.
Graccho, eius fere, aequalí?: Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;
Magna laus.: Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate.

Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Tanta vis admonitionis inest in locis; Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Primum quid tu dicis breve? Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.
Bonum integritas corporis: misera debilitas.
Quid est enim aliud esse versutum?
Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.

Quid vero?: Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;
Si quae forte-possumus.: Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.
At certe gravius.: Illi enim inter se dissentiunt.
Sed fortuna fortis;: Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus.

Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Non est igitur voluptas bonum. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Sed tamen intellego quid velit. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.

Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Restatis igitur vos; Hic nihil fuit, quod quaereremus. Ego, quam ille praeponendam et magis eligendam, beatiorem hanc appello nec ullo minimo momento plus ei vitae tribuo quam Stoici. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Non laboro, inquit, de nomine.

Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur.

Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia.
Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus.
Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum;
Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae.

Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor;

Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Ita credo. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura.

Rationis enim perfectio est virtus;
Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost;

Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Minime vero, inquit ille, consentit. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant.

Peccata paria.: Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit.
Nihil sane.: Id est enim, de quo quaerimus.
Stoici scilicet.: Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit.
Quibusnam praeteritis?: -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris
                sunt dicta a Laelio.

                Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt,
                inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit,
                nihil praeterea desideret.

Quam si explicavisset, non tam haesitaret.
Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?
Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.
Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum.

Quid ad utilitatem tantae pecuniae?
Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare;
Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.
Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere.
Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.

Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere.

Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Quoniam, inquiunt, omne peccatum inbecillitatis et inconstantiae est, haec autem vitia in omnibus stultis aeque magna sunt, necesse est paria esse peccata. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Haec dicuntur inconstantissime. Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Quid de Pythagora? Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus?

Quid est igitur, inquit, quod requiras? Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Ergo, inquit, tibi Q.

Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Sint ista Graecorum; Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Maximus dolor, inquit, brevis est. Minime vero, inquit ille, consentit. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Hoc sic expositum dissimile est superiori. Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere, potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est sapientia similis; Paria sunt igitur.

Bestiarum vero nullum iudicium puto. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Erat enim res aperta. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.

Istud quidem, inquam, optime dicis, sed quaero nonne tibi
                faciendum idem sit nihil dicenti bonum, quod non rectum
                honestumque sit, reliquarum rerum discrimen omne tollenti.

                Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus
                comparandarum voluptatum diceretur.

Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

At certe gravius. Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Sed haec omittamus; Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Hic ambiguo ludimur. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria?

Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Avaritiamne minuis? Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Cur deinde Metrodori liberos commendas? Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Cur iustitia laudatur? Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Quorum altera prosunt, nocent altera.

Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Recte dicis; Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.

Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta
                omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum
                possit iure laudari.

                Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae
                licentiam pollicetur.

Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Non igitur bene. Non semper, inquam; Quonam modo? Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Comprehensum, quod cognitum non habet? Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Cui Tubuli nomen odio non est? Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Ita credo. Beatus sibi videtur esse moriens. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Tanta vis admonitionis inest in locis; Sint modo partes vitae beatae. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?

Quid, de quo nulla dissensio est?

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Ita nemo beato beatior. Respondeat totidem verbis. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Quid vero? Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Est, ut dicis, inquit; Id mihi magnum videtur. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Quorum altera prosunt, nocent altera. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Tollenda est atque extrahenda radicitus. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?

Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Quare conare, quaeso. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati?

Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Sumenda potius quam expetenda. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum.

Quo tandem modo?: Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret.

Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.

Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Proclivi currit oratio. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Cur id non ita fit? Quaerimus enim finem bonorum. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Tria genera bonorum; Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est.

Hic ambiguo ludimur. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Dat enim intervalla et relaxat. Hoc simile tandem est? Minime vero, inquit ille, consentit. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.

Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Proclivi currit oratio. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint? Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Sed ad rem redeamus; Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum.

Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta
                omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum
                possit iure laudari.

                Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata
                per se ipsa rerum scientia;

Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Summus dolor plures dies manere non potest? Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? Quippe: habes enim a rhetoribus; Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;

Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.
Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.
Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

Hoc non est positum in nostra actione.
Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum;

Recte, inquit, intellegis.: Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Immo alio genere;: Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat.
In schola desinis.: Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;
Quid adiuvas?: Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.
Tubulo putas dicere?: Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.

Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Nihil sane. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Quis est enim, qui hoc cadere in sapientem dicere audeat, ut, si fieri possit, virtutem in perpetuum abiciat, ut dolore omni liberetur? Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Ita credo.

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.

Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima.
Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.
Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;
Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.

An tu me de L.
Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;
Sed haec nihil sane ad rem;
Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem.

Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam sequantur. Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Sit enim idem caecus, debilis. Reguli reiciendam; Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?

Consequens enim est et post oritur, ut dixi.
Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.
Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.

Quorum sine causa fieri nihil putandum est.

                Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias
                nominare.

Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?
Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
An est aliquid, quod te sua sponte delectet?
Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant;

Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur?

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

                Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed
                quae tueretur.

Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Ut aliquid scire se gaudeant? Tamen a proposito, inquam, aberramus. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.

Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Est, ut dicis, inquit; Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.

Etsi hoc quidem est in vitio, dissolutionem naturae tam
                valde perhorrescere-quod item est reprehendendum in dolore
                -, sed quia fere sic afficiuntur omnes, satis argomenti est
                ab interitu naturam abhorrere;

                Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen
                divitiarum.

Sed fortuna fortis; Cumque ipsa virtus efficiat ita beatam vitam, ut beatior esse non possit, tamen quaedam deesse sapientibus tum, cum sint beatissimi; Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. Respondeat totidem verbis. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Quod iam a me expectare noli. Quid de Pythagora? Sit sane ista voluptas. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?

Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam
                proficisci, in alia summum bonum ponere?

                At ego quem huic anteponam non audeo dicere;

Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? At hoc in eo M. Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Tubulo putas dicere? Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Memini vero, inquam; Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit
                admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam.

                Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium,
                multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.

Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate.
Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur?

Nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare.

Optime, inquam.: Quid est igitur, inquit, quod requiras?
Audeo dicere, inquit.: Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum;
Stoicos roga.: Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.
Quis hoc dicit?: Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.

Sed residamus, inquit, si placet. Sed nimis multa. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Quae cum dixisset, finem ille. Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Quippe: habes enim a rhetoribus; Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.

Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura.

Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. Satis est ad hoc responsum. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Quid ergo? Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Quae cum essent dicta, discessimus.

Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Ostendit pedes et pectus. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.

Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam.

Quonam, inquit, modo? Nunc agendum est subtilius. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Urgent tamen et nihil remittunt. Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Sed nimis multa. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Quis istud possit, inquit, negare? Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.

Quid ergo?: Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?
Nihil enim hoc differt.: Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.
Hunc vos beatum;: Hoc non est positum in nostra actione.
Quid adiuvas?: De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.
Sullae consulatum?: Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.
Audeo dicere, inquit.: Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.

Tollenda est atque extrahenda radicitus. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Sed hoc sane concedamus. Nunc agendum est subtilius.

Quis autem de ipso sapiente aliter existimat, quin, etiam
                cum decreverit esse moriendum, tamen discessu a suis atque
                ipsa relinquenda luce moveatur?

                Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Quis autem de ipso sapiente aliter existimat, quin, etiam cum decreverit esse moriendum, tamen discessu a suis atque ipsa relinquenda luce moveatur? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?

Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.
Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;
Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.
Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.

Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.
Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.
Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.
Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.
Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.
Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.

Quis istud, quaeso, nesciebat?
Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere.
Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit.
Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?
Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.
Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur.

Si quae forte-possumus.: Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant?
Perge porro;: Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;
Sed fortuna fortis;: Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.

Satis est ad hoc responsum.
An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere?
Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.
Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.

Eadem nunc mea adversum te oratio est.
Quid sequatur, quid repugnet, vident.
Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?
Suo genere perveniant ad extremum;
Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.
Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Memini me adesse P.

Cur iustitia laudatur?: Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.
Stoicos roga.: Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Easdemne res?: Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Audeo dicere, inquit.: Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.

Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes.
De quibus cupio scire quid sentias.
Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.
Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde;

Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur.
Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?
Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.
Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono.

Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Illi enim inter se dissentiunt. Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Immo alio genere; Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Eam stabilem appellas. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. Nam quid possumus facere melius? Quaerimus enim finem bonorum.

Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia
                quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita
                degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur.

                Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris,
                quam te reprehenderim.

In schola desinis.

Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Cur deinde Metrodori liberos commendas? Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Dat enim intervalla et relaxat. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.

Quid vero?: Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.
Tu quidem reddes;: Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio.

Suo genere perveniant ad extremum;

                Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;
Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.
Et quod est munus, quod opus sapientiae?
Immo videri fortasse.

Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit? Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Iam contemni non poteris. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;
Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.
Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet.
Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur?
Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur?
Si longus, levis dictata sunt.

Tria genera bonorum;

Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? Sed nunc, quod agimus; Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.

Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Pauca mutat vel plura sane; Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Quid, de quo nulla dissensio est? Et nemo nimium beatus est; At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Perge porro; Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?

Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.

Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis. Quo modo autem philosophus loquitur? Quod quidem nobis non saepe contingit. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt.

Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat,
                constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria
                forte defecerit.

                Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?

Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta
                omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum
                possit iure laudari.

                Hoc sic expositum dissimile est superiori.

Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Illa autem, morbum, egestatem, dolorem, non appello m a l a, sed, si libet, r e i e c t a n e a. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;

Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Quippe: habes enim a rhetoribus; Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Quid enim est tam repugnans quam eundem dicere, quod
                honestum sit, solum id bonum esse, qui dicat appetitionem
                rerum ad vivendum accommodatarum natura profectam?

                Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria
                transmisit?

Qualem igitur hominem natura inchoavit?

Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Id est enim, de quo quaerimus. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

                Nescio quo modo praetervolavit oratio.

Ne discipulum abducam, times. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.

Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.
Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.
Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur.
Qui est in parvis malis.
Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;
Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.

Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Immo alio genere; Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Sed residamus, inquit, si placet. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?

Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Sullae consulatum?

Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Iam contemni non poteris. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset, nollem vituperatum. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus.

Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Age sane, inquam. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Non est igitur summum malum dolor. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris
                prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines?

                Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo,
                vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.

Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Facillimum id quidem est, inquam. Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Sed ad rem redeamus; An eiusdem modi? Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis.

Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.
Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.
Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum.
Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.

Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Ego vero isti, inquam, permitto.

Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Minime vero istorum quidem, inquit. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Comprehensum, quod cognitum non habet? An nisi populari fama? Ita prorsus, inquam; Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Ne discipulum abducam, times. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.

Graece donan, Latine voluptatem vocant. Iam in altera philosophiae parte. Sed quid sentiat, non videtis. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? At enim sequor utilitatem.

Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Sed nimis multa. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.

Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

Optime, inquam. Id Sextilius factum negabat. Quis negat? Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Quorum altera prosunt, nocent altera. Sed ad illum redeo. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere? Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Ecce aliud simile dissimile. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Hoc non est positum in nostra actione. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. At enim sequor utilitatem. Quid censes in Latino fore? Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.

Ubi ut eam caperet aut quando? Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa;

Prave, nequiter, turpiter cenabat;

Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es.

Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Et nemo nimium beatus est; Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Si quae forte-possumus. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?
Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus.
Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?
Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;
Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.
Sullae consulatum?

Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam
                indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis
                expediat facturos arbitrabimur?

                Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe
                non sit.

Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae.

Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Sed plane dicit quod intellegit. Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem.

Restatis igitur vos;: Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere.
Sedulo, inquam, faciam.: Quid est igitur, inquit, quod requiras?
Respondeat totidem verbis.: Et non ex maxima parte de tota iudicabis?
Erat enim Polemonis.: Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

Paria sunt igitur. Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus;

Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Scaevolam M. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.

Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Sint modo partes vitae beatae. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Praeclare hoc quidem. Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Quippe: habes enim a rhetoribus; Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum.

Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.

Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Nihil est enim, de quo minus dubitari possit, quam et honesta expetenda per se et eodem modo turpia per se esse fugienda. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. At multis se probavit. Qui est in parvis malis.

Frater et T.
Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?
Quamquam te quidem video minime esse deterritum.
Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum?

Sed cum, quod honestum sit, id solum bonum esse dicamus,
                consentaneum tamen est fungi officio, cum id officium nec in
                bonis ponamus nec in malis.

                Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda
                vides.

Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset, nollem vituperatum. Inquit, dasne adolescenti veniam? Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.

Bonum patria: miserum exilium. Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Sed ille, ut dixi, vitiose.

Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat?
At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?

Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.
Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.

Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid de voluptatibus suis cogitabat?

Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.

Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.

Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis.

Perge porro;: Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest.
Quid ergo?: Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?
Ita prorsus, inquam;: Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
Certe non potest.: Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.
Magna laus.: Quo modo autem philosophus loquitur?
Ita prorsus, inquam;: Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.

Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat;
Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Quae cum essent dicta, discessimus.
Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.

Idem adhuc;: Si longus, levis;
Magna laus.: Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.
Quid Zeno?: An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
Idem adhuc;: Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Nulla erit controversia. Quid iudicant sensus? Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.

At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Proclivi currit oratio. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est.

Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Quibusnam praeteritis? Aliter autem vobis placet. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere?

Sed ad rem redeamus;
Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.
Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?
Quo tandem modo?
Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere.
Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;
Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum.
Quamquam te quidem video minime esse deterritum.
Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.
Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare.

Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet.

Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico.

Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.
Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.
Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.
Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;
Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.

Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.

Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Neutrum vero, inquit ille. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Odium autem et invidiam facile vitabis. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.
Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;
In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?
Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?

Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus? Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. At certe gravius. Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo.

Qui est in parvis malis.
Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.
Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes.

Sed ad illum redeo. Quae sequuntur igitur? Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Cur, nisi quod turpis oratio est? Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Illi enim inter se dissentiunt.

Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Sed cum ea, quae praeterierunt, acri animo et attento intuemur, tum fit ut aegritudo sequatur, si illa mala sint, laetitia, si bona. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.

Sed quot homines, tot sententiae;

                Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum
                ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?

Proclivi currit oratio.: Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.
Quid vero?: Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Itaque fecimus.: Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.
Si longus, levis.: Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?
Is es profecto tu.: At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis.
Nihil sane.: Quid me istud rogas?

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.
Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus.
Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.
Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.

Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat.
Nihil sane.

Sed fortuna fortis;: Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
ALIO MODO.: Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere;
Idemne, quod iucunde?: Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.
Qui convenit?: Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.
Haec dicuntur inconstantissime.: Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia;

Illud enim rectum est quod katortwma dicebas contingitque
                sapienti soli, hoc autem inchoati cuiusdam officii est, non
                perfecti, quod cadere in non nullos insipientes potest.

                Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis
                ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis
                obscuritas.

At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit.

Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Explanetur igitur. Maximus dolor, inquit, brevis est. Quid est enim aliud esse versutum? Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Si est nihil in eo, quod perficiendum est, praeter motum ingenii quendam, id est rationem, necesse est huic ultimum esse virtute agere; Summus dolor plures dies manere non potest? Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Eadem nunc mea adversum te oratio est. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Cur id non ita fit?

-delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine.

Non laboro, inquit, de nomine. Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Prioris generis est docilitas, memoria;

Etsi dedit talem mentem, quae omnem virtutem accipere
                posset, ingenuitque sine doctrina notitias parvas rerum
                maximarum et quasi instituit docere et induxit in ea, quae
                inerant, tamquam elementa virtutis.

                Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris
                prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines?

Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;
Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis.

Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Facete M. Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros.

Una voluptas e multis obscuratur in illa vita voluptaria, sed tamen ea, quamvis parva sit, pars est eius vitae, quae posita est in voluptate. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Haec videlicet est correctio philosophiae veteris et emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem, in forum, in curiam. Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;

Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.

Cui Tubuli nomen odio non est? Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;

Quod autem ea, quae ad naturam accommodata et per se assumenda esse dicunt, non adiungunt ad finem bonorum, desciscunt a natura et quodam modo sunt non dissimiles Aristonis.

Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.
Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

Minime vero istorum quidem, inquit. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Nos commodius agimus. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re;

Hoc mihi cum tuo fratre convenit.
Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.
Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse?
Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit.
Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant.

Tollenda est atque extrahenda radicitus.
Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum?
Non laboro, inquit, de nomine.
Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.
Age, inquies, ista parva sunt.

Tam enim diligenter, etiam si minus vere nam nondum id
                quidem audeo dicere -, sed tamen accurate non modo fundatam,
                verum etiam exstructam disciplinam non est facile
                perdiscere.

                De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura
                mundum universum et eius maxima partis administrari.

Praeclare hoc quidem.: Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?
Ecce aliud simile dissimile.: Quippe: habes enim a rhetoribus;
Tria genera bonorum;: Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?
At certe gravius.: Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.

Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Eamne rationem igitur sequere, qua tecum ipse et cum tuis utare, profiteri et in medium proferre non audeas? Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; An hoc usque quaque, aliter in vita?

Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine,
                alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura
                nos ipsa deductura sit.

                Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Dabit hoc Zenoni Polemo, etiam magister eius et tota illa
                gens et reliqui, qui virtutem omnibus rebus multo
                anteponentes adiungunt ei tamen aliquid summo in bono
                finiendo.

                Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati,
                suscepti, instituti sumus?

Erat enim res aperta.
Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.
Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes;
Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare?

Quid adiuvas?: Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum.
Proclivi currit oratio.: Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.
Explanetur igitur.: Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.
Quibus ego vehementer assentior.: Et nemo nimium beatus est;
Est, ut dicis, inquam.: Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.

Quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus,
                sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut
                dicitur, omne officio continetur.

                Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam
                Epicurus;

Si longus, levis;

Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Sed nimis multa. Et quod est munus, quod opus sapientiae? An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi.

Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Quare conare, quaeso. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Si quae forte-possumus.

Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Quid de Pythagora? Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Quo tandem modo?

Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.
Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.
Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;
Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis.
Videsne quam sit magna dissensio?

Quis negat?: Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.
In schola desinis.: Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.
Optime, inquam.: Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio.
Ne discipulum abducam, times.: Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Etiam beatissimum?: Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.
Sed fortuna fortis;: Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Sed potestne rerum maior esse dissensio? Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Hoc mihi cum tuo fratre convenit.

Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; At certe gravius. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Cave putes quicquam esse verius.

Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?

Quae cum dixisset, finem ille. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Torquatus, is qui consul cum Cn. Quae duo sunt, unum facit. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;

Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Tria genera bonorum; Scaevolam M. Prioris generis est docilitas, memoria; Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit;

Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia.
Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.

Sed alii dolore moventur, alii cupiditate, iracundia etiam multi effetuntur et, cum in mala scientes inruunt, tum se optime sibi consulere arbitrantur.

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Iam in altera philosophiae parte. An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.

Sed fac ista esse non inportuna;

Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Ut id aliis narrare gestiant? Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono.

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Cognitis autem rerum finibus, cum intellegitur, quid sit et bonorum extremum et malorum, inventa vitae via est conformatioque omnium officiorum, cum quaeritur, quo quodque referatur; Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Efficiens dici potest. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.

Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Deinde dolorem quem maximum? Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.

Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Memini vero, inquam; Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Quid ergo? Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Non potes, nisi retexueris illa.

Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?

An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? An nisi populari fama? Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Iam in altera philosophiae parte. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus.

Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Pauca mutat vel plura sane;

Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere, potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est sapientia similis; Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Scrupulum, inquam, abeunti; Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Quid, de quo nulla dissensio est? Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore.

Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.
Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus.
Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.

Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.
Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere.
Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.
Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?
Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur.

Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Nam hunc ipsum sive finem sive extremum sive ultimum definiebas id esse, quo omnia, quae recte fierent, referrentur neque id ipsum usquam referretur. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.
Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est.
Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.

Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo.

Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Sed ad bona praeterita redeamus. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.

Bonum liberi: misera orbitas. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur?

Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis lucris paulum aliquid damni contraxerit. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Naturalem enim appetitionem, quam vocant o)rmh)n, itemque officium, ipsam etiam virtutem tuentem volunt esse earum rerum, quae secundum naturam sunt. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Quid ergo hoc loco intellegit honestum?

Nulla erit controversia.: Equidem, sed audistine modo de Carneade?
Immo videri fortasse.: Negat enim summo bono afferre incrementum diem.
Tenent mordicus.: Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis;
Sed fortuna fortis;: Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.
Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.
Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
In schola desinis.

Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.
Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?
Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere.

Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres
                philosophorum praeceptis instituta vita superabat.

                Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis
                omnis esse semper beatos;

In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit;

Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Nunc vides, quid faciat. An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere? Graece donan, Latine voluptatem vocant. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet
                expletum esse omnibus suis partibus;

                Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius
                probitate ipsius ac moribus.

Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere?

Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.
Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.

Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Eadem fortitudinis ratio reperietur.

Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare? Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro.

Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales
                et non necessariae, nec naturales nec necessariae.

                Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de
                quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando;

Nam hunc ipsum sive finem sive extremum sive ultimum definiebas id esse, quo omnia, quae recte fierent, referrentur neque id ipsum usquam referretur.

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Itaque contra est, ac dicitis; Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L.

-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Quid nunc honeste dicit? Illud non continuo, ut aeque incontentae. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Itaque contra est, ac dicitis; Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Hic nihil fuit, quod quaereremus.

Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Beatus sibi videtur esse moriens. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Si longus, levis dictata sunt. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Non igitur bene. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Comprehensum, quod cognitum non habet? Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant;

Nam ut peccatum est patriam prodere, parentes violare, fana
                depeculari, quae sunt in effectu, sic timere, sic maerere,
                sic in libidine esse peccatum est etiam sine effectu.

                Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse
                gaudium, quod non referatur ad corpus.

Quae sequuntur igitur?: Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.
Explanetur igitur.: Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Si longus, levis;: Nihilo magis.

Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.

Itaque fecimus. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Ego vero isti, inquam, permitto. Nemo igitur esse beatus potest. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Laboro autem non sine causa; Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare?

Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Quare ad ea primum, si videtur; Scisse enim te quis coarguere possit? Quod totum contra est. Sed ad bona praeterita redeamus. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata.

Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene
                laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est.

                Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est
                mortuus.

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.

Non potes, nisi retexueris illa. Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare? Hoc simile tandem est? Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Hoc tu nunc in illo probas.

Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.

At multis se probavit. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Quae cum dixisset, finem ille.

Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo
                editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et
                Quare?

                Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam
                esse oportebit;

Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum
                vidit, deinde hoc quoque alienum;

                Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur,
                vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio
                et via tradiderunt.

Qualis est igitur omnis haec, quam dico, conspiratio consensusque virtutum, tale est illud ipsum honestum, quandoquidem honestum aut ipsa virtus est aut res gesta virtute;

Praeteritis, inquit, gaudeo.: Efficiens dici potest.
Peccata paria.: Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse?
Qui convenit?: Invidiosum nomen est, infame, suspectum.
Efficiens dici potest.: Quid ad utilitatem tantae pecuniae?

Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Nemo igitur esse beatus potest. Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur. Num quid tale Democritus? Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur;

Equidem, sed audistine modo de Carneade?
Nobis aliter videtur, recte secusne, postea;
Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt.

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.

Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Eam stabilem appellas. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?

Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

At hoc in eo M. Nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Certe non potest. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Quae duo sunt, unum facit. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Satis est ad hoc responsum.

Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;
At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.
Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus.

Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.

-delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine.

Persecutus est Aristoteles animantium omnium ortus, victus, figuras, Theophrastus autem stirpium naturas omniumque fere rerum, quae e terra gignerentur, causas atque rationes; Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Itaque contra est, ac dicitis; Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus?
Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.

Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos?

Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Quis Aristidem non mortuum diligit? Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Omnis enim est natura diligens sui. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.
An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?
Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.

Hoc non est positum in nostra actione. Sed fortuna fortis; Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Graccho, eius fere, aequalí?

Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.
Quis est tam dissimile homini.
Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.
Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;
Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur?
Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;

Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Si longus, levis dictata sunt. In schola desinis. Videsne quam sit magna dissensio? Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat?

Ergo in bestiis erunt secreta e voluptate humanarum quaedam simulacra virtutum, in ipsis hominibus virtus nisi voluptatis causa nulla erit?

Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.

Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Beatus sibi videtur esse moriens. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari.

Quod totum contra est. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

Hoc igitur quaerentes omnes, et ii, qui quodcumque in mentem veniat aut quodcumque occurrat se sequi dicent, et vos ad naturam revertemini. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Quid Zeno? Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Tria genera bonorum; Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Recte, inquit, intellegis. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. In sapientem solum cadit, isque finis bonorum, ut ab ipsis Stoicis scriptum videmus, a Xenocrate atque ab Aristotele constitutus est. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor?

Sed fortuna fortis;

Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus?

Quid de Pythagora?: Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem.
Quare conare, quaeso.: Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.
Quonam, inquit, modo?: Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;
A mene tu?: Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Equidem e Cn. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Quae cum essent dicta, discessimus. Ut aliquid scire se gaudeant? Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.

Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Polycratem Samium felicem appellabant. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Quid censes in Latino fore? Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore.

Cum enim virtutis hoc proprium sit, earum rerum, quae secundum naturam sint, habere delectum, qui omnia sic exaequaverunt, ut in utramque partem ita paria redderent, uti nulla selectione uterentur, hi virtutem ipsam sustulerunt.

Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Easdemne res? Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Simus igitur contenti his. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam.

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;
Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant.
Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.
Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;
Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Nunc vides, quid faciat. De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Nihil ad rem! Ne sit sane; Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Si longus, levis; Nescio quo modo praetervolavit oratio. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit.

Quare attende, quaeso.: Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.
Stoicos roga.: Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari.
Falli igitur possumus.: Si enim ad populum me vocas, eum.
Ita prorsus, inquam;: Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.
At certe gravius.: Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse?
Facete M.: Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Satis est ad hoc responsum. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est.

Omnis enim est natura diligens sui.
Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant;

Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.

Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Quae contraria sunt his, malane? An eiusdem modi? Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis.

Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Gerendus est mos, modo recte sentiat. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. Praeclare hoc quidem. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi;

Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere.

Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.
Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant.
Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.

Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit.
Praeteritis, inquit, gaudeo.
Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.
An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt?

Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Beatus sibi videtur esse moriens. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Quonam, inquit, modo? Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere.

Audeo dicere, inquit.

Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Audeo dicere, inquit.

Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Rationis enim perfectio est virtus; Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. De qua Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad beate vivendum sapientia comparaverit, nihil esse maius amicitia, nihil uberius, nihil iucundius. Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest.

Graccho, eius fere, aequalí?: Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur?
Beatum, inquit.: Quid enim possumus hoc agere divinius?
Quis hoc dicit?: Confecta res esset.
Eam stabilem appellas.: Sed tamen intellego quid velit.

Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Itaque, Torquate, cum diceres clamare Epicurum non posse iucunde vivi, nisi honeste et sapienter et iuste viveretur, tu ipse mihi gloriari videbare. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Beatus sibi videtur esse moriens. Que Manilium, ab iisque M. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem. Nemo igitur esse beatus potest. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Quae ista amicitia est?

Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.

Cui Tubuli nomen odio non est? Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Nos vero, inquit ille; Scrupulum, inquam, abeunti; Sed nunc, quod agimus; Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Quonam modo? Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.

Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Quonam, inquit, modo? Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit?

Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-.

Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.
Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur.
Bonum incolumis acies: misera caecitas.

Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.
At, si voluptas esset bonum, desideraret.
Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?
Omnis enim est natura diligens sui.

Tamen a proposito, inquam, aberramus. Hoc non est positum in nostra actione. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Sin aliud quid voles, postea. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus.

Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Tenuit permagnam Sextilius hereditatem, unde, si secutus esset eorum sententiam, qui honesta et recta emolumentis omnibus et commodis anteponerent, nummum nullum attigisset.

Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Nescio quo modo praetervolavit oratio.

Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Non igitur bene. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Primum quid tu dicis breve? Perge porro; Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem.

Dici enim nihil potest verius. In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Hoc tu nunc in illo probas. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Sint ista Graecorum; Quis istud possit, inquit, negare? Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.

Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Praeteritis, inquit, gaudeo. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; Is es profecto tu. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.

Nunc vero, quoniam haec nos etiam tractare coepimus, suppeditabit nobis Atticus noster e thesauris suis quos et quantos viros! nonne melius est de his aliquid quam tantis voluminibus de Themista loqui?

Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.

Quare attende, quaeso.: Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum.
Ille incendat?: Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret.

Pollicetur certe.: Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem.
Ille incendat?: Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.
Eam stabilem appellas.: Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur;

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Magna laus. Quae cum dixisset, finem ille. Summus dolor plures dies manere non potest? Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Rationis enim perfectio est virtus; At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Sedulo, inquam, faciam. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Iam in altera philosophiae parte.

Suo genere perveniant ad extremum;

Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Graece donan, Latine voluptatem vocant.

Quis istud possit, inquit, negare? Iam in altera philosophiae parte. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Quare conare, quaeso. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Aufert enim sensus actionemque tollit omnem.

Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Ita prorsus, inquam;: Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Non igitur bene.: Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.
Quid adiuvas?: Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Sed videbimus.: Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur.

Scrupulum, inquam, abeunti;: Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.
Si longus, levis.: Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac.

Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum?
Restinguet citius, si ardentem acceperit.

Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.

Etiam beatissimum?: Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens.
Idem adhuc;: Minime vero istorum quidem, inquit.
Murenam te accusante defenderem.: Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Quid vero?: Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur.

Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne
                Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore
                gessisset, voluptatis causa gessisse diceres.

                Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in
                tenebris?

Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Ego vero isti, inquam, permitto. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Ea possunt paria non esse. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Si longus, levis;

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Etiam beatissimum? Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Quis hoc dicit? Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Sullae consulatum? Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior.

Ne discipulum abducam, times.: Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur;
Non igitur bene.: Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est.
Beatum, inquit.: Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto.
Recte dicis;: Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.

Bonum valitudo: miser morbus.

Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Nihil illinc huc pervenit. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo.

Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret
                inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur.

                Respondeat totidem verbis.

Ergo, inquit, tibi Q. Et nemo nimium beatus est; Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Istic sum, inquit.

Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

Quorum altera prosunt, nocent altera. Tum mihi Piso: Quid ergo? Nos vero, inquit ille; Laboro autem non sine causa; Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest.

Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Bonum liberi: misera orbitas. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.

Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.

Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Ita fit, ut duo genera propter se expetendorum reperiantur, unum, quod est in iis, in quibus completar illud extremum, quae sunt aut animi aut corporis; Ita nemo beato beatior. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? De hominibus dici non necesse est. At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Nos commodius agimus. Negare non possum. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Sed ille, ut dixi, vitiose. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.

Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Suo genere perveniant ad extremum;

Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.

Nunc vides, quid faciat. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. At iam decimum annum in spelunca iacet. Stoicos roga. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet?

Sed ego in hoc resisto; Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Sed quot homines, tot sententiae; Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Quis Aristidem non mortuum diligit? Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Idemne, quod iucunde?

Si scieris, inquit Carneades, aspidem occulte latere uspiam, et velle aliquem inprudentem super eam assidere, cuius mors tibi emolumentum futura sit, improbe feceris, nisi monueris ne assidat, sed inpunite tamen;

Ita credo. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Sed haec omittamus; Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Quis enim redargueret?

Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur?

Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.

Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?
Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.
Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.
At enim hic etiam dolore.
Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;

Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse, dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges permittunt, cum privatarum litium iudices sumus. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Ne discipulum abducam, times. Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu.

Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.
Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis.
Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere.
Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.

Tenent mordicus.: Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?
Quid ergo?: Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.

Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Ostendit pedes et pectus. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.

Verum ut haec non in posteris et in consequentibus, sed in
                primis continuo peccata sunt, sic ea, quae proficiscuntur a
                virtute, susceptione prima, non perfectione recta sunt
                iudicanda.

                Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est
                apud illos contextus rerum.

Eadem fortitudinis ratio reperietur. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Tum ille: Ain tandem? Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Quod quidem nobis non saepe contingit. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.

Pollicetur certe.: Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.
De illis, cum volemus.: Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum?
Peccata paria.: Hoc simile tandem est?
Si quae forte-possumus.: Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
Haeret in salebra.: Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium.

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?
In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.
In schola desinis.
Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?

Ea enim vita expetitur, quae sit animi corporisque expleta virtutibus, in eoque summum bonum poni necesse est, quandoquidem id tale esse debet, ut rerum expetendarum sit extremum.

Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.

                Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum
                ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?

Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Ubi ut eam caperet aut quando? Tum ille: Ain tandem? Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Quis istud, quaeso, nesciebat? Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.

Frater et T.: Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.
Cur iustitia laudatur?: Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
Itaque fecimus.: Audeo dicere, inquit.

Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Facete M. Easdemne res? Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? De hominibus dici non necesse est. Iam in altera philosophiae parte. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;

Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Sed residamus, inquit, si placet. Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset. Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus.

Quoniamque in iis rebus, quae neque in virtutibus sunt neque in vitiis, est tamen quiddam, quod usui possit esse, tollendum id non est. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; At coluit ipse amicitias. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?

Immo alio genere;: Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;
Quibusnam praeteritis?: Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.
Sed haec omittamus;: Suo enim quisque studio maxime ducitur.
Sed fortuna fortis;: Equidem e Cn.
Memini vero, inquam;: In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt.

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere.

Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

Audeo dicere, inquit.: Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.
Sed fortuna fortis;: Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.
Certe non potest.: Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.

Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?

Tu quidem reddes; Bonum valitudo: miser morbus. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Nam ante Aristippus, et ille melius. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitatesmalo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro-, num etiam eius collega P.

Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta?

Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Quoniam igitur, ut medicina valitudinis, navigationis gubernatio, sic vivendi ars est prudente, necesse est eam quoque ab aliqua re esse constitutam et profectam. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. Non est igitur summum malum dolor. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.

Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret
                inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur.

                Et nemo nimium beatus est;

Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit;

Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Idemne, quod iucunde? Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.

Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? Sed tamen intellego quid velit. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Nihilo magis. Nihil est enim, de quo minus dubitari possit, quam et honesta expetenda per se et eodem modo turpia per se esse fugienda. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.

Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Sin aliud quid voles, postea. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Sed residamus, inquit, si placet. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.

Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; At hoc in eo M. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?

Zeno autem, quod suam, quod propriam speciem habeat, cur
                appetendum sit, id solum bonum appellat, beatam autem vitam
                eam solam, quae cum virtute degatur.

                Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse
                summum bonum, quo putet omnia referri oportere?

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur.

Sed plane dicit quod intellegit.

Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. De quibus cupio scire quid sentias.

Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt.

In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut
                in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est
                et valere;

                Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si
                imperes quod facere non possim.

Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Inquit, dasne adolescenti veniam? Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. At multis malis affectus.

Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.

Quid iudicant sensus?: Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis?
Nos commodius agimus.: Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.
Recte dicis;: Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?

Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et
                novellan et vetulam et vigere et senescere.

                Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa,
                non esse in voluptate dolor sit maximus?

Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi
                oratio longa videri potest.

                Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim
                existimo-ad corpus refers?

An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. De illis, cum volemus. Non igitur bene. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore.

Sed fortuna fortis; Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Que Manilium, ab iisque M. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Praeclare hoc quidem. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.

Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.

Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Non est igitur voluptas bonum. De hominibus dici non necesse est. Haec dicuntur inconstantissime.

Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus.

Moriatur, inquit. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Illud autem ipsum qui optineri potest, quod dicitis, omnis animi et voluptates et dolores ad corporis voluptates ac dolores pertinere? Efficiens dici potest.

Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Quippe: habes enim a rhetoribus; Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt, inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit, nihil praeterea desideret.

Et non ex maxima parte de tota iudicabis?

Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-.

Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.

Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Cur iustitia laudatur? Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt.

Haec dicuntur fortasse ieiunius;: Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Sed videbimus.: Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.
Quid iudicant sensus?: Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est.
Sint ista Graecorum;: Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.
Idem adhuc;: Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.
Quid de Pythagora?: Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Ac tamen hic mallet non dolere. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.

Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Cyrenaici quidem non recusant; Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. Disserendi artem nullam habuit. Graece donan, Latine voluptatem vocant.

Tum mihi Piso: Quid ergo?

Negare non possum. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Odium autem et invidiam facile vitabis. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Ut id aliis narrare gestiant? Proclivi currit oratio.

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.

Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.

Negare non possum.: Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?
Recte dicis;: Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur.
Ergo, inquit, tibi Q.: Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat;

Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus;
Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

At vero illa perfecta atque plena eorum, qui cum de hominis summo bono quaererent, nullam in eo neque animi neque corporis partem vacuam tutela reliquerunt.

An eiusdem modi?: Ea possunt paria non esse.
Peccata paria.: Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Illud non continuo, ut aeque incontentae.

Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.

Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis
                beatum?

                Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui?

Sin aliud quid voles, postea. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Quae cum dixisset, finem ille. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.

Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.
Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.
Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum.

Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;
Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.
Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Praeclare hoc quidem.
Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.

Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur.

Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata;

Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.
Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.

Sed nimis multa.

Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Quid de Platone aut de Democrito loquar? Nulla erit controversia. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris.

Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Utram tandem linguam nescio? Est, ut dicis, inquit; Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Vide, quaeso, rectumne sit. In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;

Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe;

Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus.

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.
Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.
Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.

Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Nulla erit controversia. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare. Comprehensum, quod cognitum non habet? Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? Graccho, eius fere, aequalí? In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est.

Haeret in salebra. Optime, inquam. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est.

Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.
Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;
Conferam avum tuum Drusum cum C.
Itaque fecimus.
Nam de isto magna dissensio est.

Numquam facies.: Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.
Sed haec omittamus;: Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.
Stoicos roga.: In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Quo tandem modo?: Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.
Quibusnam praeteritis?: Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest.

Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit;
Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.
Quorum sine causa fieri nihil putandum est.

Nam quid possumus facere melius? Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Bene facis, inquit, quod me adiuvas, et istis quidem, quae modo dixisti, utar potius Latinis, in ceteris subvenies, si me haerentem videbis. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Ille incendat? Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.

Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Deprehensus omnem poenam contemnet. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem.

Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?
Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?

Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed
                etiam, ut tu vis, solum bonum videri.

                At, si voluptas esset bonum, desideraret.

Quis negat? Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Quae cum essent dicta, discessimus. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.

Quorum sine causa fieri nihil putandum est.

Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Persecutus est Aristoteles animantium omnium ortus, victus, figuras, Theophrastus autem stirpium naturas omniumque fere rerum, quae e terra gignerentur, causas atque rationes; Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar?

Venit ad extremum; Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. ALIO MODO. Itaque fecimus. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?

Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Quid de Pythagora? Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Quae enim constituta sunt prima naturae, ad ea si voluptas accesserit, unum aliquod accesserit commodum corporis neque eam constitutionem summi boni, quae est proposta, mutaverit. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Quid sequatur, quid repugnet, vident. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.

Confecta res esset.

Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Illa tamen simplicia, vestra versuta.

At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. ALIO MODO. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio.

Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis
                ea tenebas?

                Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a
                sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet?

Numquam facies.: Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;
Equidem e Cn.: Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?
Etiam beatissimum?: Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum?

Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Venit ad extremum; Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Modo enim fuit Carneadis, quem videre videor-est, enim nota imago -, a sedeque ipsa tanta ingenii, magnitudine orbata desiderari illam vocem puto. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.

Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

Quid iudicant sensus?
At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.
Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
Sed videbimus.
Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.

An hoc usque quaque, aliter in vita?

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Quid de Pythagora? Cuius oratio attende, quaeso, Brute, satisne videatur Antiochi complexa esse sententiam, quam tibi, qui fratrem eius Aristum frequenter audieris, maxime probatam existimo. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Murenam te accusante defenderem. Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Si enim idem dicit, quod Hieronymus, qui censet summum bonum esse sine ulla molestia vivere, cur mavult dicere voluptatem quam vacuitatem doloris, ut ille facit, qui quid dicat intellegit?

Memini me adesse P. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Hunc vos beatum;

Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Et quidem, inquit, vehementer errat; Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.
Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea.

Sive hoc difficile est, tamen nec modus est ullus
                investigandi veri, nisi inveneris, et quaerendi defatigatio
                turpis est, cum id, quod quaeritur, sit pulcherrimum.

                Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat;

Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur.

Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Beatus sibi videtur esse moriens. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur.

Scrupulum, inquam, abeunti;: Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti.
Quid enim?: Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Confecta res esset.: Nam ante Aristippus, et ille melius.
Efficiens dici potest.: At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Sed videbimus. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Beatum, inquit.

Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando;
Sed residamus, inquit, si placet.
Nulla erit controversia.
Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis.

Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico.

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?

Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat?

Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Si longus, levis; Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.

Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;

Dat enim intervalla et relaxat. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.

Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Graccho, eius fere, aequalí? Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Minime vero, inquit ille, consentit. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit.

Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere.

Equidem, sed audistine modo de Carneade?

Deprehensus omnem poenam contemnet. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Pauca mutat vel plura sane; Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est.

Quid censes eos esse facturos, qui omnino virtutem a bonorum fine segregaverunt, Epicurum, Hieronymum, illos etiam, si qui Carneadeum finem tueri volunt?

Negat enim summo bono afferre incrementum diem.
Et nemo nimium beatus est;
Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?
Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.

Tamen a proposito, inquam, aberramus.
At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis.
Que Manilium, ab iisque M.
Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?
Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat;

Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem.
Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.
Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.
Itaque contra est, ac dicitis;

Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis.

Quid de Pythagora?: Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.
ALIO MODO.: Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat.
Quo modo?: His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat.

At, si voluptas esset bonum, desideraret.

Quid de Platone aut de Democrito loquar? In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Sed ille, ut dixi, vitiose. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Maximus dolor, inquit, brevis est. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam.

Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Bonum incolumis acies: misera caecitas. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Omnis enim est natura diligens sui.

Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes;

Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Quis istud, quaeso, nesciebat? Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere?

Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.

Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet. Ita credo. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Idem adhuc; Quonam, inquit, modo? Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Restatis igitur vos; Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Nemo igitur esse beatus potest. Age, inquies, ista parva sunt. Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum;

Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.

Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi.

Cuius oratio attende, quaeso, Brute, satisne videatur
                Antiochi complexa esse sententiam, quam tibi, qui fratrem
                eius Aristum frequenter audieris, maxime probatam existimo.

                Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello,
                illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant?

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis.

Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum
                sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici.

                Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum,
                tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis.

Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur.

Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non
                etiam philosophorum sit.

                Itaque ad tempus ad Pisonem omnes.

Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.
Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.
Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.
Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?

Non semper, inquam; Cave putes quicquam esse verius. Eademne, quae restincta siti? Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Istud quidem, inquam, optime dicis, sed quaero nonne tibi faciendum idem sit nihil dicenti bonum, quod non rectum honestumque sit, reliquarum rerum discrimen omne tollenti. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit.

Gerendus est mos, modo recte sentiat. Ostendit pedes et pectus. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Cur post Tarentum ad Archytam? Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille;

Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset, nollem vituperatum. Si longus, levis; Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Proclivi currit oratio. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Quod cum dixissent, ille contra. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore.

Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. An tu me de L. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis.

Cognitis autem rerum finibus, cum intellegitur, quid sit et
                bonorum extremum et malorum, inventa vitae via est
                conformatioque omnium officiorum, cum quaeritur, quo quodque
                referatur;

                Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis
                perspicua conamini tollere.

Istud quidem, inquam, optime dicis, sed quaero nonne tibi faciendum idem sit nihil dicenti bonum, quod non rectum honestumque sit, reliquarum rerum discrimen omne tollenti.

Sedulo, inquam, faciam.: Sed ego in hoc resisto;
Quibusnam praeteritis?: Ut aliquid scire se gaudeant?

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat?

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Deprehensus omnem poenam contemnet. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;
Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus.
Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.

Itaque his sapiens semper vacabit.
Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;

Cur id non ita fit? Ita nemo beato beatior. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Easdemne res? Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Ex quo intellegi debet homini id esse in bonis ultimum, secundum naturam vivere, quod ita interpretemur: vivere ex hominis natura undique perfecta et nihil requirente. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe;

Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi.
Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?

Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Erat enim Polemonis. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Quae cum dixisset, finem ille. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Ea possunt paria non esse. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Oratio me istius philosophi non offendit; Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.

Idemne, quod iucunde? Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Quae quidem adhuc peregrinari Romae videbatur nec offerre sese nostris sermonibus, et ista maxime propter limatam quandam et rerum et verborum tenuitatem. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Rationis enim perfectio est virtus; Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Et quidem, inquit, vehementer errat; Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? A mene tu? Ego, quam ille praeponendam et magis eligendam, beatiorem hanc appello nec ullo minimo momento plus ei vitae tribuo quam Stoici.

Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur.

Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Sed ad illum redeo. Eam stabilem appellas. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;

Proclivi currit oratio.: Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.
Idemne, quod iucunde?: Pauca mutat vel plura sane;

Tollenda est atque extrahenda radicitus. Tubulo putas dicere? Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Ac tamen hic mallet non dolere. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.

Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.

Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. An hoc usque quaque, aliter in vita? Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem illustriorem satis ornatus possit accedere. Gerendus est mos, modo recte sentiat. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.

Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Si enim ad populum me vocas, eum. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?

At multis se probavit. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; Ex quo intellegi debet homini id esse in bonis ultimum, secundum naturam vivere, quod ita interpretemur: vivere ex hominis natura undique perfecta et nihil requirente. Quid ergo? Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Hoc simile tandem est? Tanta vis admonitionis inest in locis; Itaque his sapiens semper vacabit. Quid censes in Latino fore?

Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Videsne quam sit magna dissensio? Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Multosque etiam dolores curationis causa perferant, ut, si ipse usus membrorum non modo non maior, verum etiam minor futurus sit, eorum tamen species ad naturam revertatur? Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Itaque ab his ordiamur. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.

Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum?

Quid ad utilitatem tantae pecuniae?

Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

Quaerimus enim finem bonorum.

Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Nos commodius agimus. Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Ergo, inquit, tibi Q. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur.

Sedulo, inquam, faciam.: Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem.
Moriatur, inquit.: Erat enim Polemonis.
Age sane, inquam.: Quam si explicavisset, non tam haesitaret.
Quis enim redargueret?: Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.
Reguli reiciendam;: Nam quid possumus facere melius?

Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Ita prorsus, inquam;

Audeo dicere, inquit.: Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur?
Venit ad extremum;: Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis.
Non semper, inquam;: Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Quid nunc honeste dicit?: Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.
Quid de Pythagora?: Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;

Quid, quod res alia tota est?

Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. Nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur.

Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Cur id non ita fit? Ad eos igitur converte te, quaeso. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.

Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit.

Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. An hoc usque quaque, aliter in vita? De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.

Sed qui ad voluptatem omnia referens vivit ut Gallonius, loquitur ut Frugi ille Piso, non audio nec eum, quod sentiat, dicere existimo. Scrupulum, inquam, abeunti; Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus. Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe;

Scaevolam M.: Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.
Quid ergo?: Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;
Ita prorsus, inquam;: Consequens enim est et post oritur, ut dixi.
Quare attende, quaeso.: Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo.

Quonam modo? Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Quaerimus enim finem bonorum. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.

Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.
Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Quae sequuntur igitur? Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Itaque contra est, ac dicitis; Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.

Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus.
Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.
Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;
Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.

Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris.

Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Recte dicis;: Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente?
Avaritiamne minuis?: Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis?
Erat enim Polemonis.: Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?
Quid iudicant sensus?: Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.
Istic sum, inquit.: Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?
Cur iustitia laudatur?: Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.

Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Quae est igitur causa istarum angustiarum? Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. At enim hic etiam dolore. Laboro autem non sine causa; Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit;

At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Istic sum, inquit. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Zeno autem, quod suam, quod propriam speciem habeat, cur appetendum sit, id solum bonum appellat, beatam autem vitam eam solam, quae cum virtute degatur. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Quid censes in Latino fore?

Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.

Mihi enim satis est, ipsis non satis. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie.

Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem,
                scribebamus haec.

                Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Equidem e Cn. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Sin aliud quid voles, postea. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea.

Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.

Quo tandem modo? Disserendi artem nullam habuit. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Laboro autem non sine causa; Quid Zeno? Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Tubulo putas dicere? Praeteritis, inquit, gaudeo. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Restatis igitur vos; Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum?

Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.
-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Eloquentiae vero, quae et principibus maximo ornamento est,
                et qua te audimus valere plurimum, quantum tibi ex
                monumentis nostris addidisses! Ea cum dixissent, quid tandem
                talibus viris responderes?

                Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur
                sine explicatione naturae intellegi potest.

Quasi vero hoc didicisset a Zenone, non dolere, cum doleret!
                Illud audierat nec tamen didicerat, malum illud non esse,
                quia turpe non esset, et esse ferendum viro.

                Ista similia non sunt, Cato, in quibus quamvis multum
                processeris tamen illud in eadem causa est, a quo abesse
                velis, donec evaseris;

Tria genera bonorum; Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Quae duo sunt, unum facit.

Quid est enim aliud esse versutum?
Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare;

Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Neutrum vero, inquit ille. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M.

Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis.

Efficiens dici potest.: Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.
Quid ergo?: Quod totum contra est.
An eiusdem modi?: Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat.
Easdemne res?: Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

Suo genere perveniant ad extremum; Sed potestne rerum maior esse dissensio? Inde igitur, inquit, ordiendum est. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Non potes, nisi retexueris illa. Quis istud possit, inquit, negare?

Sed haec in pueris;: Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?
Tubulo putas dicere?: Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.
Etiam beatissimum?: In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate.
Facete M.: Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;
Reguli reiciendam;: Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit.

Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his
                omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum
                inventorumque nostrorum.

                Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone
                pendere?

Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Equidem, sed audistine modo de Carneade? Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Non semper, inquam; Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Inde igitur, inquit, ordiendum est. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Age, inquies, ista parva sunt.

Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.
Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.
Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.
Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare?
Audeo dicere, inquit.

Quamquam enim vereor, ne nimius in hoc genere videar, tamen omnes veteres philosophi, maxime nostri, ad incunabula accedunt, quod in pueritia facillime se arbitrantur naturae voluntatem posse cognoscere.

Itaque ab his ordiamur. Si quae forte-possumus. Nulla erit controversia. Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Poterat autem inpune; Non laboro, inquit, de nomine. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Facillimum id quidem est, inquam.

Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?
Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.
Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.
Sed potestne rerum maior esse dissensio?
Quorum sine causa fieri nihil putandum est.
Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.

Quid ergo?: Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.
Quid adiuvas?: Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.
Optime, inquam.: Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?
In schola desinis.: Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.
Nihil sane.: An hoc usque quaque, aliter in vita?
Avaritiamne minuis?: Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.

Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Sullae consulatum? Scrupulum, inquam, abeunti; Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur.

Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Beatus sibi videtur esse moriens. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?

Contineo me ab exemplis.

Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. In schola desinis. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Suo genere perveniant ad extremum;

Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia.

Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Sullae consulatum? Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur; Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Idemne, quod iucunde? Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Quonam, inquit, modo? De quibus cupio scire quid sentias. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Graccho, eius fere, aequalí? Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio.

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Non laboro, inquit, de nomine.

Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Graece donan, Latine voluptatem vocant. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria.

Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam
                tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit.

                Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse
                arbitrantur.

Illi enim inter se dissentiunt. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Hunc vos beatum; At multis malis affectus. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.

Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem
                facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis,
                tolerabilem.

                Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte
                isto modo dicerentur.

Sed potestne rerum maior esse dissensio?

Quo igitur, inquit, modo? Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Sed residamus, inquit, si placet. Ut pulsi recurrant? Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.

At certe gravius.: Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.
Dicimus aliquem hilare vivere;: Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Haeret in salebra.: Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.
At multis se probavit.: Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.

Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.
At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?
Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.
Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.

Quonam modo? Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Etiam beatissimum? Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur.

Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem?

Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Pollicetur certe. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere.

Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?
Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.

Mihi enim satis est, ipsis non satis.

Quam similitudinem videmus in bestiis, quae primo, in quo loco natae sunt, ex eo se non commoventi deinde suo quaeque appetitu movetur. Nos cum te, M. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Bestiarum vero nullum iudicium puto. Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. At enim hic etiam dolore. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Refert tamen, quo modo. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.

An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus? Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset?

Ille incendat? Haec dicuntur inconstantissime. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Quorum fuit haec institutio, in qua animadvertas velim quid mutandum putes nec expectes, dum ad omnia dicam, quae a te dicta sunt; Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere.

Non ego iam Epaminondae, non Leonidae mortem huius morti antepono, quorum alter cum vicisset Lacedaemonios apud Mantineam atque ipse gravi vulnere exanimari se videret, ut primum dispexit, quaesivit salvusne esset clipeus.

Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.
At hoc in eo M.
Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.
Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?

Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo
                in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem
                susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem.

                Haec igitur Epicuri non probo, inquam.

In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur.

Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.
Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.
Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?
Dici enim nihil potest verius.

Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Ita credo. Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.

De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur.

Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Urgent tamen et nihil remittunt.

Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor; Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?

Maxime autem in hoc quidem genere vis est perspicua naturae, cum et mendicitatem multi perpetiantur, ut vivant, et angantur adpropinquatione mortis confecti homines senectute et ea perferant, quae Philoctetam videmus in fabulis.

Itaque contra est, ac dicitis;
Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.
Nobis aliter videtur, recte secusne, postea;
Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Cynicorum autem rationem atque vitam alii cadere in sapientem dicunt, si qui eius modi forte casus inciderit, ut id faciendum sit, alii nullo modo. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?

Sint ista Graecorum;: Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus.
Pollicetur certe.: His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.

Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus.

Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse.
Et quidem, inquit, vehementer errat;
Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.
Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare;
Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate
                ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos.

                Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum
                omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.

Haec dicuntur inconstantissime.

Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Dici enim nihil potest verius. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Immo videri fortasse. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.

Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus.

Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.

Ita miser sit aliquando necesse est is, quem vos beatum semper vultis esse, nec vero id, dum omnia ad voluptatem doloremque referetis, efficietis umquam. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Eaedem res maneant alio modo. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.

Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Quid iudicant sensus? Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Polycratem Samium felicem appellabant. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Quare conare, quaeso. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. An hoc usque quaque, aliter in vita? Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit.

Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus?

Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Sed fac ista esse non inportuna; Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Duo enim genera quae erant, fecit tria. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Restatis igitur vos; In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; A mene tu?

Nam de isto magna dissensio est.
Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.
Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae.
Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?
Cur post Tarentum ad Archytam?

Quid dubitas igitur mutare principia naturae?
Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret.
Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset.
Memini vero, inquam;
Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.

Quis hoc dicit?

Appellet haec desideria naturae, cupiditatis nomen servet
                alio, ut eam, cum de avaritia, cum de intemperantia, cum de
                maximis vitiis loquetur, tamquam capitis accuset.

                Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris,
                quam te reprehenderim.

Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Dici enim nihil potest verius. Ne discipulum abducam, times. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Quid enim possumus hoc agere divinius? A mene tu? Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem.

Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.

Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Restinguet citius, si ardentem acceperit. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Praeclare hoc quidem. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Tum enim eam ipsam vis, quam modo ego dixi, et nomen
                inponis, in motu ut sit et faciat aliquam varietatem, tum
                aliam quandam summam voluptatem, quo addi nihil possit;

                Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo
                delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti
                orationis ornamenta neglexerit.

Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Sit sane ista voluptas. Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a Zenone novi sit allatum. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.

Non potes, nisi retexueris illa.

                Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur
                fuisse mutandi nominis.

Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

Quid de Platone aut de Democrito loquar? Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

Erat enim Polemonis.: Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere.
Tria genera bonorum;: Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.
Quare conare, quaeso.: Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos.

Praeclare hoc quidem.: Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.
Avaritiamne minuis?: Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur?

Suo genere perveniant ad extremum; Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

Itaque fecimus.: Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Proclivi currit oratio.: Ubi ut eam caperet aut quando?
Quis negat?: Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;
Quid Zeno?: Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Sed haec nihil sane ad rem; Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis.

Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo
                multum admodum fortunae datur.

                Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne
                refers?

Sed haec in pueris; Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio. Summae mihi videtur inscitiae. Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Igitur ne dolorem quidem. Sed quid sentiat, non videtis.

Haeret in salebra.: At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est.
Frater et T.: Dicimus aliquem hilare vivere;
Sed videbimus.: Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Illa tamen simplicia, vestra versuta. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Erit enim mecum, si tecum erit. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi.

Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; Erat enim Polemonis. In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est et valere; Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Qui est in parvis malis. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse
                summum bonum, quo putet omnia referri oportere?

                Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat,
                praecipue a natura nihil datum esse dicemus?

Cur deinde Metrodori liberos commendas?
Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;
Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.

Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
Torquatus, is qui consul cum Cn.

Non est igitur summum malum dolor.
Nescio quo modo praetervolavit oratio.
Quibus ego vehementer assentior.
Ratio quidem vestra sic cogit.

Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.
Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor;
Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;
Quae cum essent dicta, discessimus.

Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut
                dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si
                illud, hoc;

                Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Quorum altera prosunt, nocent altera.
Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.
Nam ante Aristippus, et ille melius.

Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare.

Quid nunc honeste dicit? Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Suo genere perveniant ad extremum; Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? A mene tu?

Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.

Non potes, nisi retexueris illa. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Beatum, inquit. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Stoici scilicet. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus?

Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Idemne, quod iucunde? Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius.
Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.
Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.
Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor.
Beatus sibi videtur esse moriens.

-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Itaque his sapiens semper vacabit. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Tenent mordicus. Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.

Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.

Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. At iam decimum annum in spelunca iacet. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Sed ego in hoc resisto; Istic sum, inquit.

Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.

Sed nimis multa.
Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est.
Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?

Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;
Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.
Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.
Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Quis autem de ipso sapiente aliter existimat, quin, etiam
                cum decreverit esse moriendum, tamen discessu a suis atque
                ipsa relinquenda luce moveatur?

                Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest
                esse perversius.

An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?
Verum hoc idem saepe faciamus.
Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?
Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit?

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Cave putes quicquam esse verius. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Hoc non est positum in nostra actione. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.

Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Non est igitur voluptas bonum. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Persecutus est Aristoteles animantium omnium ortus, victus, figuras, Theophrastus autem stirpium naturas omniumque fere rerum, quae e terra gignerentur, causas atque rationes; Quis istum dolorem timet? Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Dat enim intervalla et relaxat.

Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse?

Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum? Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Nunc agendum est subtilius. Certe non potest. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Tollenda est atque extrahenda radicitus.

Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Nunc de hominis summo bono quaeritur; Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Tum mihi Piso: Quid ergo? Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Dici enim nihil potest verius. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Recte dicis; Utram tandem linguam nescio? Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset.

Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Satis est ad hoc responsum. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.

Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? At multis se probavit. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Quod cum dixissent, ille contra. At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Nos cum te, M.

Cur deinde Metrodori liberos commendas?
Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur.

Istic sum, inquit.: Sed quod proximum fuit non vidit.
Quo tandem modo?: Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.
Idem adhuc;: Invidiosum nomen est, infame, suspectum.
Haeret in salebra.: Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala?

Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Audeo dicere, inquit. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.

Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Non laboro, inquit, de nomine. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Sed plane dicit quod intellegit. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Quis enim redargueret?: Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Sed nimis multa.: Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Sedulo, inquam, faciam.: Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.
Istic sum, inquit.: Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Quibusnam praeteritis? Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Ea possunt paria non esse. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. At hoc in eo M. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.

Cave putes quicquam esse verius. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? An tu me de L. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.

Sed potestne rerum maior esse dissensio? De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Et quidem, inquit, vehementer errat; Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

Quae sequuntur igitur?
Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.

In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Sint ista Graecorum; Bonum incolumis acies: misera caecitas. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. At enim sequor utilitatem.

Nulla erit controversia.: Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?
Itaque fecimus.: Negat enim summo bono afferre incrementum diem.
Erat enim Polemonis.: Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.

Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.

Cave putes quicquam esse verius.
Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.
An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?
Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.

Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Scaevolam M. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.

Tamen a proposito, inquam, aberramus. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.

Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

At hoc in eo M.

Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Sed quae tandem ista ratio est?

Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.

At iam decimum annum in spelunca iacet. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. Non igitur bene. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Sit enim idem caecus, debilis.

Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit. Quo modo autem philosophus loquitur? Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Magna laus.

Modo enim fuit Carneadis, quem videre videor-est, enim nota imago -, a sedeque ipsa tanta ingenii, magnitudine orbata desiderari illam vocem puto. Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Si longus, levis. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Non potes, nisi retexueris illa. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Illa tamen simplicia, vestra versuta.

Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Minime vero, inquit ille, consentit. Magna laus. At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur.

Quae enim mala illi non audent appellare, aspera autem et
                incommoda et reicienda et aliena naturae esse concedunt, ea
                nos mala dicimus, sed exigua et paene minima.

                Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad
                Pericli sepulcrum accederem.

Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Et quidem, inquit, vehementer errat; Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?

Sed quae tandem ista ratio est? Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Ita prorsus, inquam; Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; Ubi ut eam caperet aut quando? Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Cave putes quicquam esse verius. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Non est igitur voluptas bonum.

Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine, alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura nos ipsa deductura sit. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. An eiusdem modi?

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae.
Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam.

Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Quod iam a me expectare noli. Sit enim idem caecus, debilis.

Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.
Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.
Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus.

Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare.

An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Ut pulsi recurrant? Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Quo modo autem philosophus loquitur? Odium autem et invidiam facile vitabis. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Quod equidem non reprehendo; Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Quid ergo? Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus.

Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Tria genera bonorum; Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.

Iam ille sorites, quo nihil putatis esse vitiosius: quod bonum sit, id esse optabile, quod optabile, id expetendum, quod expetendum, id laudabile, deinde reliqui gradus.

Idque si ita dicit, non esse reprehendendos luxuriosos, si sapientes sint, dicit absurde, similiter et si dicat non reprehendendos parricidas, si nec cupidi sint nec deos metuant nec mortem nec dolorem.

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Quod equidem non reprehendo;

Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.

Tum mihi Piso: Quid ergo? Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Huic Epicurus praecentet, si potest, cui e viperino morsu venae viscerum Veneno inbutae taetros cruciatus cient! Sic Epicurus: Philocteta, st! brevis dolor. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Quid iudicant sensus? Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur.

Venit ad extremum; Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Certe non potest. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus.

Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni.
Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.
Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?
Dat enim intervalla et relaxat.

Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus.

Voluptatis causa, etiam si eam non consequare, aut non dolendi, etiam si id assequi nequeas, aut eorum, quae secundum naturam sunt, adipiscendi, etiam si nihil consequare.

Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Certe non potest. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Ubi ut eam caperet aut quando? Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?

Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Esse enim, nisi eris, non potes. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Cyrenaici quidem non recusant; Ea possunt paria non esse. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Sed hoc sane concedamus. Nemo igitur esse beatus potest. Sedulo, inquam, faciam. An tu me de L. Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.

Quid est enim aliud esse versutum? Ita prorsus, inquam; Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Ut pulsi recurrant? Tollenda est atque extrahenda radicitus. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Quod quidem nobis non saepe contingit. Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum;

Ut pulsi recurrant?: Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Easdemne res?: Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.
Moriatur, inquit.: Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Nos commodius agimus.: Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.
Quis enim redargueret?: Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris.
Immo alio genere;: Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;

Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Gerendus est mos, modo recte sentiat. Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Venit ad extremum; Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Sed tamen intellego quid velit. Recte dicis; Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus.

Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Ille incendat? Si longus, levis. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Quare ad ea primum, si videtur; Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Quid est igitur, inquit, quod requiras? Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. An haec ab eo non dicuntur? Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur.

Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Eaedem res maneant alio modo. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis.

Nullus est igitur cuiusquam dies natalis.

Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Quod quidem nobis non saepe contingit. Venit ad extremum; Dici enim nihil potest verius. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Sit sane ista voluptas. De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. At iam decimum annum in spelunca iacet.

Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.
Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.
Quis enim redargueret?
Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.
An hoc usque quaque, aliter in vita?

Restatis igitur vos;: Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.
A mene tu?: Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit;
Sint ista Graecorum;: Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.
Scaevolam M.: Quippe: habes enim a rhetoribus;

Quid adiuvas?: Quamquam te quidem video minime esse deterritum.
Haeret in salebra.: Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Sed videbimus.: Ne discipulum abducam, times.
Sullae consulatum?: Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.

Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.

Cur deinde Metrodori liberos commendas? Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis.

Age sane, inquam.: Minime vero istorum quidem, inquit.
Optime, inquam.: Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Etiam beatissimum?: Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.
Quid de Pythagora?: Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.
Sint ista Graecorum;: Nobis aliter videtur, recte secusne, postea;
Pollicetur certe.: Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.

Et quoniam excedens e vita et manens aeque miser est nec
                diuturnitas magis ei vitam fugiendam facit, non sine causa
                dicitur iis, qui pluribus naturalibus frui possint, esse in
                vita manendum.

                Quid, quod res alia tota est?

Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui
                interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete
                audiendi sunt.

                Sed quot homines, tot sententiae;

Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret.
Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re;

Audebo igitur cetera, quae secundum naturam sint, bona appellare nec fraudare suo vetere nomine neque iam aliquod potius novum exquirere,virtutis autem amplitudinem quasi in altera librae lance ponere.

Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de
                amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis
                nullam omnino fore.

                Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus,
                aliud negotii nihil habemus.

Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam
                sapientia.

                Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus,
                inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit?

Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Nulla erit controversia. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.

Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Quod quidem iam fit etiam in Academia. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Ut enim, inquit, gubernator aeque peccat, si palearum navem evertit et si auri, item aeque peccat, qui parentem et qui servum iniuria verberat.

Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine,
                alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura
                nos ipsa deductura sit.

                Ac tamen hic mallet non dolere.

Magna laus.
His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.
Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost;
Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.
Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu.
Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.

Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.

Si scieris, inquit Carneades, aspidem occulte latere uspiam,
                et velle aliquem inprudentem super eam assidere, cuius mors
                tibi emolumentum futura sit, improbe feceris, nisi monueris
                ne assidat, sed inpunite tamen;

                Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae
                effeminari virum vetant in dolore.

Habes undique expletam et perfectam, Torquate, formam honestatis, quae tota quattuor his virtutibus, quae a te quoque commemoratae sunt, continetur. Sed tamen intellego quid velit. Sed plane dicit quod intellegit. Quod quidem mihi si quando dictum est-est autem dictum non parum saepe-, etsi satis clemens sum in disputando, tamen interdum soleo subirasci. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt;

Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita?

Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Quae quidem adhuc peregrinari Romae videbatur nec offerre sese nostris sermonibus, et ista maxime propter limatam quandam et rerum et verborum tenuitatem. Praeteritis, inquit, gaudeo. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Si est nihil in eo, quod perficiendum est, praeter motum ingenii quendam, id est rationem, necesse est huic ultimum esse virtute agere; Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Equidem, sed audistine modo de Carneade?

Si quae forte-possumus. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. An tu me de L. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Quid de Platone aut de Democrito loquar? Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere.

Cui Tubuli nomen odio non est?
Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.
Duo enim genera quae erant, fecit tria.
Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat.

Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?
In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?
Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.
Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines?

Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Est, ut dicis, inquit; Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Quid sequatur, quid repugnet, vident. At certe gravius. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.

Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil
                eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem
                laturum fuisse existimas?

                Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat
                necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum? Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Simus igitur contenti his. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Pauca mutat vel plura sane;

Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti
                probabilis ratio reddi possit.

                Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate
                transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.

Hoc tu nunc in illo probas. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quid, si efficio ut fateare me non modo quid sit voluptas scire-est enim iucundus motus in sensu-, sed etiam quid eam tu velis esse? Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Immo videri fortasse. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.

Etiam beatissimum?: Quae similitudo in genere etiam humano apparet.
Sed haec omittamus;: At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.
Quid Zeno?: Age sane, inquam.
Quare attende, quaeso.: Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.
Nulla erit controversia.: Videsne quam sit magna dissensio?
Quod vestri non item.: Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;
Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
Tria genera bonorum;
Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit.
In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur.
Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;

Sin autem reliqua appetenda sunt, cur, quod est ultimum rerum appetendarum, id non aut ex omnium earum aut ex plurimarum et maximarum appetitione concluditur?

Hoc mihi cum tuo fratre convenit.

Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Ea possunt paria non esse.

Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine
                appellas?

                Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur
                nec in contrariis.

Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Primum divisit ineleganter;

Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt;

Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Quis istud possit, inquit, negare? Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Scrupulum, inquam, abeunti; Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Si longus, levis; Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?

Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret
                inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur.

                Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab
                Aristotele ante tractatos?

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Tubulo putas dicere? Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. At enim hic etiam dolore. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Et quod est munus, quod opus sapientiae? At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Haeret in salebra. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum.

Paria sunt igitur.
Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.
Erit enim mecum, si tecum erit.
Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam.

Et non ex maxima parte de tota iudicabis?

Immo videri fortasse. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Quid sequatur, quid repugnet, vident. Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Nos commodius agimus.

Beatum, inquit.: Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.
Beatum, inquit.: Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.
Non igitur bene.: Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis.

At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur?

Erit enim mecum, si tecum erit. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Eam stabilem appellas. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.

Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune.

Collatio igitur ista te nihil iuvat. Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Negare non possum. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Quo modo autem philosophus loquitur? Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Confecta res esset. Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Pollicetur certe.

Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Hoc sic expositum dissimile est superiori. Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico.

Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?

Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Quos ille, di inmortales, cum omnes artus ardere viderentur, cruciatus perferebat! nec tamen miser esse, quia summum id malum non erat, tantum modo laboriosus videbatur; Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Itaque contra est, ac dicitis; Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est.

Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae.

Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Sed ille, ut dixi, vitiose. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Ad eos igitur converte te, quaeso. Quo modo autem philosophus loquitur? Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa;

Si quae forte-possumus. Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Vide, quaeso, rectumne sit. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Idemne, quod iucunde? Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Nam hunc ipsum sive finem sive extremum sive ultimum definiebas id esse, quo omnia, quae recte fierent, referrentur neque id ipsum usquam referretur.

Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Is es profecto tu. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Hoc simile tandem est? Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.
Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent.
Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;
Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa;
Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.
In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.

Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Prioris generis est docilitas, memoria; An haec ab eo non dicuntur? Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Frater et T. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.

Multosque etiam dolores curationis causa perferant, ut, si ipse usus membrorum non modo non maior, verum etiam minor futurus sit, eorum tamen species ad naturam revertatur?

Quae quidem adhuc peregrinari Romae videbatur nec offerre sese nostris sermonibus, et ista maxime propter limatam quandam et rerum et verborum tenuitatem.

Immo alio genere;: Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere?
Hic ambiguo ludimur.: Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.

Conferam avum tuum Drusum cum C. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant.

Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.
Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.
At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.
Id Sextilius factum negabat.

Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Sed quot homines, tot sententiae; Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?

Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.

Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Si longus, levis; Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.

Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Sed ille, ut dixi, vitiose. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Recte, inquit, intellegis. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Quorum altera prosunt, nocent altera. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Respondeat totidem verbis. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.

Perge porro;: Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.
Perge porro;: An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
Istic sum, inquit.: Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.
Quis hoc dicit?: Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; At multis se probavit. Quid enim possumus hoc agere divinius? Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Quod totum contra est. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;

Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Nulla erit controversia. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Ostendit pedes et pectus. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus?

Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.
Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;

Quid vero?: Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent.
Idem adhuc;: Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
Efficiens dici potest.: Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Respondeat totidem verbis.: Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris?
Quis negat?: Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.
Immo videri fortasse.: Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio. Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus? E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Hoc simile tandem est? Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?

Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Negare non possum. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur?

Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Comprehensum, quod cognitum non habet? Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero.

Sedulo, inquam, faciam.: Ut aliquid scire se gaudeant?
Quid ergo?: Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.
Paria sunt igitur.: At enim hic etiam dolore.
Respondeat totidem verbis.: Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;
Pollicetur certe.: Illi enim inter se dissentiunt.
Pollicetur certe.: Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;

Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Itaque his sapiens semper vacabit. Nihil ad rem! Ne sit sane; Hoc simile tandem est? Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda.

Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Cave putes quicquam esse verius. Tria genera bonorum; Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?

Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit? Praeteritis, inquit, gaudeo. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Sed qui ad voluptatem omnia referens vivit ut Gallonius, loquitur ut Frugi ille Piso, non audio nec eum, quod sentiat, dicere existimo. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. Non igitur bene. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Et nemo nimium beatus est; Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Si longus, levis. Sullae consulatum? Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere.

Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces
                voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M.

                Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus,
                affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur.

Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a Zenone novi sit allatum.

In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus.

Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit.

Quoniamque in iis rebus, quae neque in virtutibus sunt neque
                in vitiis, est tamen quiddam, quod usui possit esse,
                tollendum id non est.

                A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse
                venissem.

An eiusdem modi?: Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur.
Ita credo.: Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.
Qui convenit?: Haec quo modo conveniant, non sane intellego.
Quo tandem modo?: In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?

Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.

Primum quid tu dicis breve? Eadem nunc mea adversum te oratio est. Cur id non ita fit? Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Oratio me istius philosophi non offendit; Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?

Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant.

Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.
Ego vero isti, inquam, permitto.

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Itaque ab his ordiamur. Et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit beatissimus, si id oportune facere possit, quod est convenienter naturae. Quod quidem nobis non saepe contingit. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Poterat autem inpune; Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Quid vero? Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Hic ambiguo ludimur.

Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Et quod est munus, quod opus sapientiae? Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Sed nunc, quod agimus; Qui convenit? Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.

Audeo dicere, inquit. Si longus, levis dictata sunt. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Non est igitur voluptas bonum. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Ea possunt paria non esse. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Paria sunt igitur. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. ALIO MODO. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. At eum nihili facit;

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.

Bonum incolumis acies: misera caecitas. Pauca mutat vel plura sane; Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Dat enim intervalla et relaxat. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Ita credo. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Cur haec eadem Democritus? Suo enim quisque studio maxime ducitur. Efficiens dici potest.

Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Erat enim Polemonis. Urgent tamen et nihil remittunt. Nam de isto magna dissensio est. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus.
Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.
Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;
Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino.
Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.

Sed quod proximum fuit non vidit.

Nemo igitur esse beatus potest. Quod vestri non item. Nulla erit controversia. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum.

Memini vero, inquam;: Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.
Optime, inquam.: Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur?
Si longus, levis.: Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Tria genera bonorum;: Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.
Quid Zeno?: Negat enim summo bono afferre incrementum diem.
Venit ad extremum;: Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.

Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere.

Ut enim nos ex annalium monimentis testes excitamus eos, quorum omnis vita consumpta est in laboribus gloriosis, qui voluptatis nomen audire non possent, sic in vestris disputationibus historia muta est.

Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.
Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur;
Cur id non ita fit?
Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur.

Quid Zeno?: Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Ille incendat?: Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.
Nos vero, inquit ille;: Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur.
Negare non possum.: Non risu potius quam oratione eiciendum?
Pollicetur certe.: O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro.
Optime, inquam.: Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?

Ut pulsi recurrant?

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Sint modo partes vitae beatae. Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Sint modo partes vitae beatae. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.

Nescio quo modo praetervolavit oratio. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur.

In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.

Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Nihilo magis. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. An eiusdem modi? Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Primum quid tu dicis breve? At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu.

Gerendus est mos, modo recte sentiat. Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Efficiens dici potest. Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.

Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.

Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Et nemo nimium beatus est;
Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.
Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?

Illud vero minime consectarium, sed in primis hebes, illorum scilicet, non tuum, gloriatione dignam esse beatam vitam, quod non possit sine honestate contingere, ut iure quisquam glorietur.

Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;

Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset. Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Nemo igitur esse beatus potest.

Summus dolor plures dies manere non potest? Scaevolam M. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Prioris generis est docilitas, memoria; Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? At coluit ipse amicitias. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Deinde dolorem quem maximum?

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.

Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Hunc vos beatum; Cur post Tarentum ad Archytam? Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur.

Quod et posse fieri intellegimus et saepe etiam videmus, et perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse, quod coniunctione tali sit aptius. Satis est ad hoc responsum. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit. Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.

Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;
-delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine.
Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?
Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur.
Nemo igitur esse beatus potest.
Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.

An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint?

Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.

Negare non possum. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Quae contraria sunt his, malane? In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint.

Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.

Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? Hunc vos beatum; Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus. Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.

In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt.

Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?

Nam ceteris in rebus síve praetermissum sive ignoratum est quippiam, non plus incommodi est, quam quanti quaeque earum rerum est, in quibus neglectum est aliquíd.

Laboro autem non sine causa;
Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es.
Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;
Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.
Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium.

Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;

Non est igitur voluptas bonum. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Quis est tam dissimile homini. Nihil illinc huc pervenit. Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat;

Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Ubi ut eam caperet aut quando? Minime vero, inquit ille, consentit. Sit enim idem caecus, debilis. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Quaerimus enim finem bonorum.

Nam ista commendatio puerorum, memoria et caritas amicitiae,
                summorum officiorum in extremo spiritu conservatio indicat
                innatam esse homini probitatem gratuitam, non invitatam
                voluptatibus nec praemiorum mercedibus evocatam.

                Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne
                refers?

Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. ALIO MODO. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.

Cur haec eadem Democritus? Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Numquam facies. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Quo modo?
Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.
Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.
In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;

Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum;
Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.
Graece donan, Latine voluptatem vocant.

Moriatur, inquit.: Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit.
Itaque fecimus.: His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat.
Cur iustitia laudatur?: Tum mihi Piso: Quid ergo?
Ita prorsus, inquam;: Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus.

Quid ergo?: Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?
Sullae consulatum?: In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.
Sedulo, inquam, faciam.: Quid igitur, inquit, eos responsuros putas?

Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.
Quid sequatur, quid repugnet, vident.
Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.

Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo,
                elegantiam desidero.

                Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut
                retinere virtutem.

Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.
Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius.

Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Id Sextilius factum negabat. Summae mihi videtur inscitiae. Sed cum, quod honestum sit, id solum bonum esse dicamus, consentaneum tamen est fungi officio, cum id officium nec in bonis ponamus nec in malis. Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. At enim sequor utilitatem. Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;

An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines
                inter se decertare soliti sunt?

                Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum
                omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.

Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum
                valet, praetermissum est?

                Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum
                ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?

Beatum, inquit.: Negat enim summo bono afferre incrementum diem.
Quare conare, quaeso.: Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens.
At certe gravius.: Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est.
Immo videri fortasse.: Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.

Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt.
Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus.
Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.
Id mihi magnum videtur.
Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur.

Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam
                dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis
                laetum esse se narrat.

                Zeno autem, quod suam, quod propriam speciem habeat, cur
                appetendum sit, id solum bonum appellat, beatam autem vitam
                eam solam, quae cum virtute degatur.

Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare?

                Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in
                tenebris?

Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Quis est tam dissimile homini.

Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus?
Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.
Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?

Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. An tu me de L. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Quae duo sunt, unum facit. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Sed alii dolore moventur, alii cupiditate, iracundia etiam multi effetuntur et, cum in mala scientes inruunt, tum se optime sibi consulere arbitrantur. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Cur post Tarentum ad Archytam? Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Haec dicuntur inconstantissime. Quae cum dixisset, finem ille.

Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Si id dicis, vicimus. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Quid iudicant sensus? Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. At multis malis affectus. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Sed plane dicit quod intellegit.

Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

                Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere
                destiterit, non erit;

Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.

Quorum altera prosunt, nocent altera.

Que Manilium, ab iisque M. Tria genera bonorum; In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Inde igitur, inquit, ordiendum est.

Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Quae similitudo in genere etiam humano apparet.
Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.
Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?
Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es.
Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse?
Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.

Et tamen puto concedi nobis oportere ut Graeco verbo utamur, si quando minus occurret Latinum, ne hoc ephippiis et acratophoris potius quam proegmenis et apoproegmenis concedatur;

Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Pauca mutat vel plura sane; Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. At iam decimum annum in spelunca iacet. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.

Quae cum essent dicta, discessimus.

Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?

Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer
                utra voluptate diiudicabit, stante an movente?

                Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam
                bonum.

Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari.

Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?
Ita multa dicunt, quae vix intellegam.
At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.
Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit.
Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.

Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Et nemo nimium beatus est; Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Equidem e Cn. Quis istum dolorem timet? Ille incendat? Confecta res esset. At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit;

Quare conare, quaeso. Maximus dolor, inquit, brevis est. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Explanetur igitur. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?

Quid vero? Cum autem dispicere coepimus et sentire quid, simus et quid ab animantibus ceteris differamus, tum ea sequi incipimus, ad quae nati sumus. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Sin aliud quid voles, postea. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.
Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;
Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.

Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis.
Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit.
Invidiosum nomen est, infame, suspectum.
Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.
Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes;
Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.
Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?

Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.

At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de
                obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime
                dicitur.

                Ostendit pedes et pectus.

Optime, inquam.: Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?
Primum divisit ineleganter;: Tum ille: Ain tandem?
Quid adiuvas?: Hoc non est positum in nostra actione.
Idem adhuc;: Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?
Si quae forte-possumus.: Tamen a proposito, inquam, aberramus.
Si quae forte-possumus.: Eadem fortitudinis ratio reperietur.

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Urgent tamen et nihil remittunt. Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. Cave putes quicquam esse verius. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Dat enim intervalla et relaxat. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.

Sive hoc difficile est, tamen nec modus est ullus
                investigandi veri, nisi inveneris, et quaerendi defatigatio
                turpis est, cum id, quod quaeritur, sit pulcherrimum.

                Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et
                praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque
                inpendentis torquet timor?

Quis istum dolorem timet? Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit.

Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus?

Sin aliud quid voles, postea. Iam in altera philosophiae parte. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; An tu me de L. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Omnia peccata paria dicitis. Quare attende, quaeso. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Cur, nisi quod turpis oratio est? Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit.

Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Non semper, inquam; Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Que Manilium, ab iisque M. Nam quid possumus facere melius? Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Istic sum, inquit.

Peccata paria.: Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?
Respondeat totidem verbis.: Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.
Avaritiamne minuis?: Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis;

Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum
                naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil
                interest.

                Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem,
                Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.

Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos
                disserendi labor.

                Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat
                necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

Quare attende, quaeso.: Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.
Easdemne res?: Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Eam stabilem appellas.: Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris.

Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? De quibus cupio scire quid sentias.

Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio.
Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.
Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.
Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.

Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes;

Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Sed potestne rerum maior esse dissensio?

Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Nulla erit controversia. Sint modo partes vitae beatae. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; An eiusdem modi? Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Erat enim Polemonis. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-.

Quid ergo?: Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;
Quis negat?: Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.

Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant
                et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt,
                quodcumque veri simile videatur.

                Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.

Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Scrupulum, inquam, abeunti; Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Dici enim nihil potest verius. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat?

Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis.
Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?
Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?
Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.

Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Praeteritis, inquit, gaudeo. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem?

Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea.

Poterat autem inpune;: Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?
Primum divisit ineleganter;: Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;
Paria sunt igitur.: Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;
Quo modo?: Quonam, inquit, modo?
Quid ergo?: Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;
Idem adhuc;: Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari.

At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Ita nemo beato beatior. Haeret in salebra. Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q.

Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.

Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; Restatis igitur vos; Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Id enim natura desiderat.

Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Recte, inquit, intellegis. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.

Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Ea possunt paria non esse. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra.

Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?
Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?
Sed ad bona praeterita redeamus.
Illi enim inter se dissentiunt.
Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.

Inest in eadem explicatione naturae insatiabilis quaedam e
                cognoscendis rebus voluptas,in qua una confectis rebus
                necessariis vacui negotiis honeste ac liberaliter possimus
                vivere.

                Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum
                gerendarum, opifices denique delectantur historia?

Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.
Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;
Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.
An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?
Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;
Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.
Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.
Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti.

In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.

Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Nos commodius agimus. Laboribus hic praeteritis gaudet, tu iubes voluptatibus, et hic se ad ea revocat, e quibus nihil umquam rettulerit ad corpus, tu totus haeres in corpore. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.

Quid adiuvas? Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Cur post Tarentum ad Archytam? Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Quid vero? Facete M. Pollicetur certe. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Non potes, nisi retexueris illa. Ego vero isti, inquam, permitto. Ne discipulum abducam, times.

Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero
                omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet,
                quam scilicet comprimere nihil est negotii.

                Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e
                Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate.

Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; De hominibus dici non necesse est. Urgent tamen et nihil remittunt. Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.

Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?

Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine, alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura nos ipsa deductura sit.

Et non ex maxima parte de tota iudicabis?

Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate.

Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.

Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Sed residamus, inquit, si placet. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Ostendit pedes et pectus. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?

Nunc de hominis summo bono quaeritur;

Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Nihil enim hoc differt. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quae cum essent dicta, discessimus. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.

Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Quid enim possumus hoc agere divinius? Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Quid censes in Latino fore? Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur. Ratio quidem vestra sic cogit. Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Facillimum id quidem est, inquam. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio.

-delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Tria genera bonorum; Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Sed tamen intellego quid velit. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Quare ad ea primum, si videtur; Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Cave putes quicquam esse verius. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Age sane, inquam.

Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.
Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere.
Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur.

Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Quippe: habes enim a rhetoribus; Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Audeo dicere, inquit. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate.

Nam quid possumus facere melius? Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.

Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.
Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.
At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.

At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu.

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Prioris generis est docilitas, memoria; Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Nunc vides, quid faciat. Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant.

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Sed quae tandem ista ratio est? Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Quid, quod res alia tota est?

Si longus, levis dictata sunt.
Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.
Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.

Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit?

Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Bonum integritas corporis: misera debilitas. Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?

Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.
Quid, de quo nulla dissensio est?

Consequens enim est et post oritur, ut dixi.

Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. At multis se probavit. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.

Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis?

Itaque idem natura victus, cui obsisti non potest, dicit
                alio loco id, quod a te etiam paulo ante dictum est, non
                posse iucunde vivi nisi etiam honeste.

                Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob
                rem a superiorum auctoritate discederet.

Immo videri fortasse.: Nunc de hominis summo bono quaeritur;
Stoici scilicet.: Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Scaevolam M.: Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.
Venit ad extremum;: Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur.

Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Quod quidem iam fit etiam in Academia. An nisi populari fama? Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur;

Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Hic ambiguo ludimur.

Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Itaque fecimus. Restatis igitur vos; Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Erat enim res aperta. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.

Scisse enim te quis coarguere possit? Si longus, levis. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Venit ad extremum; Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor?

Beatum, inquit.: Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;
Primum divisit ineleganter;: Bestiarum vero nullum iudicium puto.
Quare conare, quaeso.: Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;
Si quae forte-possumus.: Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.
Frater et T.: Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu.
Numquam facies.: Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Negare non possum.

Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Ut enim, inquit, gubernator aeque peccat, si palearum navem evertit et si auri, item aeque peccat, qui parentem et qui servum iniuria verberat. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia.

Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus.
Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur.
Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Sunt enim levia et perinfirma, quae dicebantur a te, animi conscientia improbos excruciari, tum etiam poenae timore, qua aut afficiantur aut semper sint in metu ne afficiantur aliquando.

Qui haec didicerunt, quae ille contemnit, sic solent: Duo
                genera cupiditatum, naturales et inanes, naturalium duo,
                necessariae et non necessariae.

                Nam de isto magna dissensio est.

Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.
Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.
Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.
Sint modo partes vitae beatae.

Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Videsne, ut haec concinant? Id est enim, de quo quaerimus.

Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.
Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.

Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis
                insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt.

                Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video,
                omnes semper beatos esse sapientes.

Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri
                putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant;

                Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et
                reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio
                potest tradere.

Haec dicuntur fortasse ieiunius; Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Itaque his sapiens semper vacabit. Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?

Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.
Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?

Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.

In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Quibus rebus intellegitur nec timiditatem ignaviamque vituperari nec fortitudinem patientiamque laudari suo nomine, sed illas reici, quia dolorem pariant, has optari, quia voluptatem. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Bonum patria: miserum exilium. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Sed quod proximum fuit non vidit. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Idemne, quod iucunde? Si longus, levis dictata sunt. A mene tu?

Itaque ut maiores nostri ab aratro adduxerunt Cincinnatum illum, ut dictator esset, sic vos de pagis omnibus colligitis bonos illos quidem viros, sed certe non pereruditos.

Poterat autem inpune;

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Videsne, ut haec concinant? Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.

Explanetur igitur.: Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.
Magna laus.: Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?
A mene tu?: Cyrenaici quidem non recusant;
Nihilo magis.: Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Itaque, Torquate, cum diceres clamare Epicurum non posse iucunde vivi, nisi honeste et sapienter et iuste viveretur, tu ipse mihi gloriari videbare. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Cum vero paulum processerunt, lusionibus vel laboriosis delectantur, ut ne verberibus quidem deterreri possint, eaque cupiditas agendi aliquid adolescit una cum aetatibus. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis.

Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Haeret in salebra. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Non laboro, inquit, de nomine. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;

Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Quis istud, quaeso, nesciebat? Non laboro, inquit, de nomine. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere. Ita prorsus, inquam; Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere.
Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.
Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?
An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?

Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?

Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.
Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Praeteritis, inquit, gaudeo. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Bonum patria: miserum exilium. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant. Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?

Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret.

Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Sed fortuna fortis; Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.

Quorum altera prosunt, nocent altera. Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Inquit, dasne adolescenti veniam? Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Eam stabilem appellas. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Age, inquies, ista parva sunt. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. An eiusdem modi? Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.

Itaque fecimus. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Nam ante Aristippus, et ille melius.

Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.

Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

Easdemne res?: Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis.
Falli igitur possumus.: Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt.
Venit ad extremum;: Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.
Sed videbimus.: Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.

Sed ego in hoc resisto;

Refert tamen, quo modo. Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Istud quidem, inquam, optime dicis, sed quaero nonne tibi faciendum idem sit nihil dicenti bonum, quod non rectum honestumque sit, reliquarum rerum discrimen omne tollenti. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Esse enim, nisi eris, non potes. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur?

Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Satis est ad hoc responsum. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Quis Aristidem non mortuum diligit? Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?

Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Quo tandem modo? Sullae consulatum? Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. Ac tamen hic mallet non dolere. Bestiarum vero nullum iudicium puto.

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Quare ad ea primum, si videtur; Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Hunc vos beatum; Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Confecta res esset. Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate?

Gerendus est mos, modo recte sentiat. Pugnant Stoici cum Peripateticis. Verum hoc idem saepe faciamus. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Sed nunc, quod agimus;

Iudicia rerum in sensibus ponit, quibus si semel aliquid falsi pro vero probatum sit, sublatum esse omne iudicium veri et falsi putat. Eam stabilem appellas. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Nihil enim possumus iudicare, nisi quod est nostri iudicii-in quo frustra iudices solent, cum sententiam pronuntiant, addere: si quid mei iudicii est; Si longus, levis dictata sunt. Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune.

Hoc simile tandem est?

Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?

Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est.

Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Est, ut dicis, inquam. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.

Beatus sibi videtur esse moriens. Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Polycratem Samium felicem appellabant. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Torquatus, is qui consul cum Cn. Non potes, nisi retexueris illa.

Quod si ita est, ut neque quisquam nisi bonus vir et omnes
                boni beati sint, quid philosophia magis colendum aut quid
                est virtute divinius?

                Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore;

Odium autem et invidiam facile vitabis.

Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Ut pulsi recurrant? Et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit beatissimus, si id oportune facere possit, quod est convenienter naturae. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt.

Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.

Quae duo sunt, unum facit. Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Sed residamus, inquit, si placet. Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Ergo, inquit, tibi Q. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.

Praeclare hoc quidem.: Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.
Praeclare hoc quidem.: Et nemo nimium beatus est;
Ut pulsi recurrant?: Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret.

Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?
An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar?
Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.
Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus.
Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat.
Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.

Sed nimis multa.: Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus?
Peccata paria.: Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet?
Quid iudicant sensus?: Sed mehercule pergrata mihi oratio tua.
Quid enim?: Age, inquies, ista parva sunt.
Si quae forte-possumus.: Erit enim mecum, si tecum erit.
Eadem fortitudinis ratio reperietur.: Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est.

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Hic ambiguo ludimur. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Ubi ut eam caperet aut quando? Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum.

Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere;

Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Quid vero? Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem. Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Quid de Pythagora? An hoc usque quaque, aliter in vita?

Haec igitur Epicuri non probo, inquam.

Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Facillimum id quidem est, inquam. Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Restatis igitur vos; E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat.

Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;

Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Scrupulum, inquam, abeunti; Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Quod iam a me expectare noli. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Sed ad illum redeo. Scrupulum, inquam, abeunti; Nam ex eisdem verborum praestrigiis et regna nata vobis sunt et imperia et divitiae, et tantae quidem, ut omnia, quae ubique sint, sapientis esse dicatis.

Moriatur, inquit.: Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.
Quis enim redargueret?: Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.
Quonam, inquit, modo?: Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta.
Recte, inquit, intellegis.: Et non ex maxima parte de tota iudicabis?

Que Manilium, ab iisque M.
Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat.
Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.

Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius.
Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis.
Non semper, inquam;
Quis enim redargueret?

Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique
                causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus.

                Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in
                discordia dominorum domus;

Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota
                nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime
                necessaria?

                Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse
                gaudium, quod non referatur ad corpus.

Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat?
Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat?
At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.
Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.

Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est.

An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem.
Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium?
Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.

Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest.

Nihilo magis.: Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis.
Quonam modo?: Qui est in parvis malis.
Quis negat?: Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.
Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.
Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus.

Memini vero, inquam;: Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?
Eam stabilem appellas.: Quid Zeno?
Magna laus.: Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?
Stoicos roga.: Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Pollicetur certe.: Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.
Pollicetur certe.: Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.

Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.

Primum divisit ineleganter;: Quod quidem iam fit etiam in Academia.
Quis hoc dicit?: Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse?
Ille incendat?: Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum?
Sullae consulatum?: Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.
Bonum patria: miserum exilium.: An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?

Beatum, inquit.

Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Igitur ne dolorem quidem. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Ut pulsi recurrant? Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.

Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.

Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.

Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Frater et T. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Confecta res esset.

Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Si longus, levis. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Et nemo nimium beatus est; Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Quid ad utilitatem tantae pecuniae?

Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis.
Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte.
Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.
Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.

Quo modo?: Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.
Si longus, levis;: Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Quonam modo?: Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.
Cur iustitia laudatur?: Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse.

A mene tu?

Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Dici enim nihil potest verius. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.

Quid de Pythagora? Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Ostendit pedes et pectus. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.

Certe non potest.
Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.
Quo modo?

Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Non igitur bene. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Immo videri fortasse. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Quibusnam praeteritis? Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Quare ad ea primum, si videtur;

Sed nunc, quod agimus;

                Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse
                cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum?

Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim.

Efficiens dici potest. Quae sequuntur igitur? Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Hunc vos beatum; Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides.

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.

Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Quae cum essent dicta, discessimus. Urgent tamen et nihil remittunt. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Quod equidem non reprehendo; Ut pulsi recurrant?

Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Minime vero istorum quidem, inquit. Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Quod certe universum sua sponte ipsum expeti et propter se necesse est, quoniam ante demonstratum est etiam singulas eius partes esse per se expetendas. Restinguet citius, si ardentem acceperit. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.

Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;
Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Quid ergo?: Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.
Pollicetur certe.: Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;
Sed fortuna fortis;: Ut id aliis narrare gestiant?

Cum autem usus progrediens familiaritatem effecerit, tum
                amorem efflorescere tantum, ut, etiamsi nulla sit utilitas
                ex amicitia, tamen ipsi amici propter se ipsos amentur.

                Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e
                macello peti?

Dat enim intervalla et relaxat.
Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?
Cum praesertim illa perdiscere ludus esset.

Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?
An hoc usque quaque, aliter in vita?

Quoniam, inquiunt, omne peccatum inbecillitatis et
                inconstantiae est, haec autem vitia in omnibus stultis aeque
                magna sunt, necesse est paria esse peccata.

                Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.

Summus dolor plures dies manere non potest? Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? Tu quidem reddes; Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Sit sane ista voluptas. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; In schola desinis. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Tanta vis admonitionis inest in locis; Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.

Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse.

Quonam, inquit, modo?: Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare?
Avaritiamne minuis?: Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Rem videlicet difficilem et obscuram! individua cum dicitis et intermundia, quae nec sunt ulla nec possunt esse, intellegimus, voluptas, quae passeribus omnibus nota est, a nobis intellegi non potest?

Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.
Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?
Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet.
Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.
Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;
Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis?
Memini vero, inquam;

Quoniam enim natura suis omnibus expleri partibus vult, hunc
                statum corporis per se ipsum expetit, qui est maxime e
                natura, quae tota perturbatur, si aut aegrum corpus est aut
                dolet aut, caret viribus.

                Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam
                magis hortatur quam superiora omnia.

In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur.

Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Reguli reiciendam; Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.
Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.
Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.
Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset.
Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.

Proclivi currit oratio. His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Sin aliud quid voles, postea. Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Pugnant Stoici cum Peripateticis. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.

Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime.
Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria?
Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur.
Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;

Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?

Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.
Quid dubitas igitur mutare principia naturae?
Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens.
Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto.

Erit enim mecum, si tecum erit. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Facete M. Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Quid enim possumus hoc agere divinius?

Inde igitur, inquit, ordiendum est. Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere?

A mene tu?: Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.
Tu quidem reddes;: Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?
Neutrum vero, inquit ille.: Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.
Hunc vos beatum;: A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.

Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit.

Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Cur iustitia laudatur?

Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem
                neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit
                Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent.

                Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse
                gaudium, quod non referatur ad corpus.

Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Consequens enim est et post oritur, ut dixi.

Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse, dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges permittunt, cum privatarum litium iudices sumus.

Quae duo sunt, unum facit. Adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium-hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Facillimum id quidem est, inquam. Illa autem, morbum, egestatem, dolorem, non appello m a l a, sed, si libet, r e i e c t a n e a. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.

Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere.
Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;
Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.
Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.
Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.

Quis est enim, qui hoc cadere in sapientem dicere audeat,
                ut, si fieri possit, virtutem in perpetuum abiciat, ut
                dolore omni liberetur?

                Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium,
                multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.

Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.

Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Quippe: habes enim a rhetoribus; Negare non possum. Si longus, levis. Sed residamus, inquit, si placet. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Quod cum dixissent, ille contra. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Nihil sane. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur.

Nam quid possumus facere melius? Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Quocumque enim modo summum bonum sic exponitur, ut id vacet honestate, nec officia nec virtutes in ea ratione nec amicitiae constare possunt. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.

Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.
Si enim ad populum me vocas, eum.
Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum;

Sed quid sentiat, non videtis.

                Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum
                principes extiterunt.

Refert tamen, quo modo.: Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.
Frater et T.: Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis.
Moriatur, inquit.: Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides.
Pollicetur certe.: Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.
Itaque ab his ordiamur.: Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet?
Idemne, quod iucunde?: Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.

Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.

Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.
Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras.
Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.
Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit.
Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.
Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.
Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari.
Nihil ad rem! Ne sit sane;

Negarine ullo modo possit numquam quemquam stabili et firmo et magno animo, quem fortem virum dicimus, effici posse, nisi constitutum sit non esse malum dolorem?

Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;

Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.

Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Quod totum contra est. Quid iudicant sensus? Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Id est enim, de quo quaerimus. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.

Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?

Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Ad eos igitur converte te, quaeso.

Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;
Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.
Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina.
Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem.
Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico.

Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus.

Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium?

Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Etiam beatissimum? Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo.

Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent.

Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Cur haec eadem Democritus? Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Sed ad bona praeterita redeamus.

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.

Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Quoniam, inquiunt, omne peccatum inbecillitatis et inconstantiae est, haec autem vitia in omnibus stultis aeque magna sunt, necesse est paria esse peccata. Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; Tollenda est atque extrahenda radicitus. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Et quidem, inquit, vehementer errat;

Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Certe non potest. Quis istud possit, inquit, negare?

Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Memini me adesse P. O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Sed residamus, inquit, si placet. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi.

Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Cave putes quicquam esse verius. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Minime vero, inquit ille, consentit. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Satis est ad hoc responsum.

Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit?

Respondeat totidem verbis.: Non risu potius quam oratione eiciendum?
Omnia peccata paria dicitis.: Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia.
Non semper, inquam;: Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat.
Immo alio genere;: Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico.
Recte dicis;: Haec quo modo conveniant, non sane intellego.

Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda,
                quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet.

                Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is
                medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus
                datum;

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.
Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis.

Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;

Si longus, levis;: Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Cur iustitia laudatur?: Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis.
Ita prorsus, inquam;: Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
Praeclare hoc quidem.: Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio.

Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello,
                illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant?

                Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia
                tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.

Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat,
                consentaneum sit dicere.

                Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.

Venit ad extremum;: Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.
Immo alio genere;: Suo genere perveniant ad extremum;
Quis hoc dicit?: Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.
Quare conare, quaeso.: Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Tu quidem reddes;: Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.
Recte, inquit, intellegis.: Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?
Qui convenit?: Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt.

Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Quid sequatur, quid repugnet, vident. Quis autem de ipso sapiente aliter existimat, quin, etiam cum decreverit esse moriendum, tamen discessu a suis atque ipsa relinquenda luce moveatur? Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Quae sequuntur igitur? Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.

At iam decimum annum in spelunca iacet.

Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Nescio quo modo praetervolavit oratio. Frater et T. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Sedulo, inquam, faciam. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Quo modo autem philosophus loquitur? Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.

Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico?

Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Quid, quod res alia tota est? Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Quorum altera prosunt, nocent altera. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus.

Nam sunt et in animo praecipua quaedam et in corpore, quae
                cum leviter agnovit, tum discernere incipit, ut ea, quae
                prima data sunt natura, appetat asperneturque contraria.

                A mene tu?

Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.
Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;
Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.
Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis?
Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio.
Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?

His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.

Et non ex maxima parte de tota iudicabis? An eiusdem modi? Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Nobis enim ista quaesita, a nobis descripta, notata, praecepta sunt, omniumque rerum publicarum reetionis genera, status, mutationes, leges etiam et instituta ac mores civitatum perscripsimus.

Cave putes quicquam esse verius.

Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt.

Praeclare hoc quidem.: An tu me de L.
Sed nimis multa.: Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.
Quae sequuntur igitur?: Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis.
Easdemne res?: Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.

In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Ego vero isti, inquam, permitto. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.

Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Magna laus. Tubulo putas dicere? Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet.

Quanta autem ab illis varietas argumentorum ratione concludentium eorumque cum captiosis interrogationibus dissimilitudo! Quid, quod plurimis locis quasi denuntiant, ut neque sensuum fidem sine ratione nec rationis sensibus exquiramus?

Non potes, nisi retexueris illa.

Non potes, nisi retexueris illa. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Quid iudicant sensus? Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari.

Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Confecta res esset. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Ratio quidem vestra sic cogit. Quae est igitur causa istarum angustiarum? Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Cur id non ita fit? Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Quid iudicant sensus? Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur.

Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Quod equidem non reprehendo; Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Ita miser sit aliquando necesse est is, quem vos beatum semper vultis esse, nec vero id, dum omnia ad voluptatem doloremque referetis, efficietis umquam. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. Bestiarum vero nullum iudicium puto.

Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem
                natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.

                Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa
                est?

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Pugnant Stoici cum Peripateticis. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Beatum, inquit. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Ratio quidem vestra sic cogit.

Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Iam in altera philosophiae parte. Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Est enim mihi magnae curae-quamquam hoc quidem proprium tuum munus est-, ut ita erudiatur, ut et patri et Caepioni nostro et tibi tam propinquo respondeat.

Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.
Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.
Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria?
Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.
Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;

Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?

Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Haeret in salebra. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Et quidem, inquit, vehementer errat; Laboro autem non sine causa; Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;

Graece donan, Latine voluptatem vocant.
In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint.

His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Haec dicuntur inconstantissime. Sed haec omittamus; Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L.

Explanetur igitur. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Itaque contra est, ac dicitis; Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Sed nimis multa.

Cur, nisi quod turpis oratio est? Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;

Consequens enim est et post oritur, ut dixi.
At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu.
Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.
Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?
Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.

Itaque fecimus.: Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.
Nihilo magis.: Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Velut ego nunc moveor.: An haec ab eo non dicuntur?

Idemne, quod iucunde?

Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Confecta res esset.

Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?

Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.

Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur.

Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio.

Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Sed quae tandem ista ratio est? Sed videbimus. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Nulla erit controversia. Optime, inquam. Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Avaritiamne minuis? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Scrupulum, inquam, abeunti; Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.

Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Quis hoc dicit?: Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris;
Scaevolam M.: Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari.
Respondeat totidem verbis.: Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.
Quis negat?: Etiam beatissimum?
Sed nimis multa.: A mene tu?
Tenent mordicus.: Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.

Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Sint modo partes vitae beatae. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Restatis igitur vos; Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Quonam, inquit, modo? Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;

In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Quorum altera prosunt, nocent altera. Non laboro, inquit, de nomine. Sed ille, ut dixi, vitiose.

Oratio me istius philosophi non offendit;

Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Si quae forte-possumus. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Dat enim intervalla et relaxat. Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis.

Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Bonum incolumis acies: misera caecitas. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Ut enim, inquit, gubernator aeque peccat, si palearum navem evertit et si auri, item aeque peccat, qui parentem et qui servum iniuria verberat. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Si quae forte-possumus. Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Sed ad illum redeo. Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis.

Perge porro; Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Oratio me istius philosophi non offendit; Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Quid me istud rogas? Quid igitur, inquit, eos responsuros putas?

Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare?

Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.
Iam in altera philosophiae parte.
Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Venit ad extremum;: Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.
Quid ergo?: Ita multa dicunt, quae vix intellegam.
Quo modo?: Cui Tubuli nomen odio non est?
Sed haec omittamus;: Optime, inquam.
Etiam beatissimum?: Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.

Nisi mihi Phaedrum, inquam, tu mentitum aut Zenonem putas,
                quorum utrumque audivi, cum mihi nihil sane praeter
                sedulitatem probarent, omnes mihi Epicuri sententiae satis
                notae sunt.

                Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere
                censeo.

Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Hunc vos beatum; Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Sed quod proximum fuit non vidit. Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos.

Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Sed quid sentiat, non videtis. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Sed haec omittamus; Memini vero, inquam; Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi.

Odium autem et invidiam facile vitabis.

Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Non est igitur summum malum dolor. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Num quid tale Democritus? Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Praeteritis, inquit, gaudeo. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;

Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit.
Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.
Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Cum autem ad summum bonum volunt pervenire, transiliunt omnia et duo nobis opera pro uno relinquunt, ut alia sumamus, alia expetamus, potius quam uno fine utrumque concluderent.

Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Iam in altera philosophiae parte. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. An potest cupiditas finiri? Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Bonum patria: miserum exilium.

Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Tanta vis admonitionis inest in locis; Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Dat enim intervalla et relaxat. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.

Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Si longus, levis dictata sunt.
Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.

Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Tu quidem reddes; Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore.

Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?
Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.
Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;
Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;
Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt?

In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.
Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.
Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est.

Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Quae sequuntur igitur? Facillimum id quidem est, inquam. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet?

Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris?

Quare attende, quaeso. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Optime, inquam. Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit;

Sed plane dicit quod intellegit. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his
                omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum
                inventorumque nostrorum.

                Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.

Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?
Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum.
Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Sed hoc sane concedamus. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Perge porro; Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Praeclare hoc quidem. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti.

Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Quid Zeno? Hoc simile tandem est? Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Restatis igitur vos; Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit; Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.

Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Age, inquies, ista parva sunt. Nihil illinc huc pervenit. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Nos cum te, M. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Proclivi currit oratio. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia.

Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;

Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Restatis igitur vos;

Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?
Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.

Urgent tamen et nihil remittunt.

Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit.

Sin aliud quid voles, postea.

Cur iustitia laudatur? Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Sullae consulatum? Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere. Pauca mutat vel plura sane; Illud non continuo, ut aeque incontentae. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere?

Sullae consulatum?: Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.
Tenent mordicus.: Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.
Moriatur, inquit.: Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.
Quid de Pythagora?: Quid nunc honeste dicit?
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.

Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.
Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.
Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.

Quis enim redargueret?: Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.
Etiam beatissimum?: Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?
Itaque fecimus.: Quid sequatur, quid repugnet, vident.
Ita credo.: Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.

Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Haec est nec omnia spernentis praeter virtutem et virtutem ipsam suis laudibus amplificantis oratio, denique haec est undique completa et perfecta explicatio summi boni. Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Non potes, nisi retexueris illa. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;

Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Quis istud possit, inquit, negare? Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Minime vero istorum quidem, inquit. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? In sapientem solum cadit, isque finis bonorum, ut ab ipsis Stoicis scriptum videmus, a Xenocrate atque ab Aristotele constitutus est.

Aequam igitur pronuntiabit sententiam ratio adhibita primum
                divinarum humanarumque rerum scientia, quae potest appellari
                rite sapientia, deinde adiunctis virtutibus, quas ratio
                rerum omnium dominas, tu voluptatum satellites et ministras
                esse voluisti.

                At eum nihili facit;

Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri,
                quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam
                lege Voconia pervenire.

                Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas,
                et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem.

Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Nemo igitur esse beatus potest. Id enim natura desiderat. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu?

Quid enim?: Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.
Quo modo?: Aufert enim sensus actionemque tollit omnem.
Nos commodius agimus.: Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum.
Quid ergo?: An nisi populari fama?

Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino.

Ecce aliud simile dissimile. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Ita prorsus, inquam; Nos commodius agimus. Si longus, levis;

Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.

Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Primum quid tu dicis breve? Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Omnis enim est natura diligens sui. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur?

Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.

At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Quae sequuntur igitur? Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur. Negarine ullo modo possit numquam quemquam stabili et firmo et magno animo, quem fortem virum dicimus, effici posse, nisi constitutum sit non esse malum dolorem? Respondeat totidem verbis. Aliter autem vobis placet. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Sin aliud quid voles, postea. At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Laboro autem non sine causa; Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari.

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.

Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Itaque ab his ordiamur. Hic ambiguo ludimur. Explanetur igitur. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;

Mihi enim satis est, ipsis non satis. Certe non potest. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Cur, nisi quod turpis oratio est? Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Illa tamen simplicia, vestra versuta. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.

Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos.

Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno?
Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt.

Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.

Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset, nollem vituperatum. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Beatus sibi videtur esse moriens.

Quare conare, quaeso.: Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Sed haec omittamus;: Illi enim inter se dissentiunt.
Nihil illinc huc pervenit.: Aliter autem vobis placet.
Quo modo?: Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.

Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Quid est enim aliud esse versutum? Et quidem, inquit, vehementer errat; Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Qui est in parvis malis. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q.

Omnia peccata paria dicitis.: At iam decimum annum in spelunca iacet.
Hic ambiguo ludimur.: Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria?
Istic sum, inquit.: Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est;
Ita prorsus, inquam;: Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium?
Non igitur bene.: Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit.
Confecta res esset.: Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?

Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.

Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.
Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;
Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.
Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.

Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum
                disputationem omnem conferemus.

                Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi
                nosmet ipsos cognoscimus.

Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.

Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum.

Summus dolor plures dies manere non potest?
Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.
Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.
Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.
Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur.
Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;
Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico.
Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum.

Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur
                persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et
                Polemonis docet.

                Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.

Suo enim quisque studio maxime ducitur. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.

Nos vero, inquit ille;

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Quod iam a me expectare noli. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Nihil enim possumus iudicare, nisi quod est nostri iudicii-in quo frustra iudices solent, cum sententiam pronuntiant, addere: si quid mei iudicii est;

Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.
At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur?
Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;

Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam
                sententiam.

                Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum
                occultissimarum.

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Quae sequuntur igitur?
Et nemo nimium beatus est;
Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit.

Sed ut proprius ad ea, Cato, accedam, quae a te dicta sunt,
                pressius agamus eaque, quae modo dixisti, cum iis
                conferamus, quae tuis antepono.

                In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut
                nec res videre optimas nec agere possint.

Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.

Res enim concurrent contrariae. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Tu quidem reddes; Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Cur id non ita fit?

Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;

Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Nihil illinc huc pervenit. Quod et posse fieri intellegimus et saepe etiam videmus, et perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse, quod coniunctione tali sit aptius. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Nescio quo modo praetervolavit oratio. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.

Cui Tubuli nomen odio non est? Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Age, inquies, ista parva sunt. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim.

Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat.

Cum vero paulum processerunt, lusionibus vel laboriosis delectantur, ut ne verberibus quidem deterreri possint, eaque cupiditas agendi aliquid adolescit una cum aetatibus. Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.

Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem.

Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Nos commodius agimus. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.

Maximus dolor, inquit, brevis est. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Mihi enim satis est, ipsis non satis.

At enim hic etiam dolore.
Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;
Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;

Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.
Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.
Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.
Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.
Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;

An eiusdem modi?: Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?
Poterat autem inpune;: Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono.
Memini vero, inquam;: Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?
Hunc vos beatum;: Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.
Confecta res esset.: Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur.

Huic Epicurus praecentet, si potest, cui e viperino morsu venae viscerum Veneno inbutae taetros cruciatus cient! Sic Epicurus: Philocteta, st! brevis dolor. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit.

Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?

Qui est in parvis malis. Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Quis istum dolorem timet? Quae cum essent dicta, discessimus. Itaque his sapiens semper vacabit. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Quare conare, quaeso.

Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.
Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;
Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius.

Age sane, inquam.: Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes.
Eam stabilem appellas.: Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus.
Si quae forte-possumus.: Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.
Sed haec omittamus;: Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.

An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?
Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.
Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.
Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?

Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus
                in praecordiis piscis inventus est?

                Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in
                iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem.

Sint modo partes vitae beatae.

Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.

Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Sed nunc, quod agimus; Age, inquies, ista parva sunt. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Equidem, sed audistine modo de Carneade?

Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium.
Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.
Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.

Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;

Minime vero istorum quidem, inquit.

Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.

Summus dolor plures dies manere non potest?
Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.
Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.
Prave, nequiter, turpiter cenabat;

Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.
Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.
Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus.

Cur, nisi quod turpis oratio est?
Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret.
Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes.
Tanta vis admonitionis inest in locis;
Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.
Tu quidem reddes;

Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius
                aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu
                cogitemus.

                Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod
                est populari fama gloriosum.

Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit;

Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Ita prorsus, inquam;

Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum;
Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.
Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;
Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Sed nimis multa. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas?

Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Hic nihil fuit, quod quaereremus. Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Beatum, inquit. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt.

Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Equidem, sed audistine modo de Carneade? Nec enim ille respirat, ante quam emersit, et catuli aeque caeci, prius quam dispexerunt, ac si ita futuri semper essent. Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Sedulo, inquam, faciam.: An tu me de L.
A mene tu?: Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum?
Quid de Pythagora?: Sed mehercule pergrata mihi oratio tua.
Quis negat?: Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.

Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus?

Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur?

Laboribus hic praeteritis gaudet, tu iubes voluptatibus, et
                hic se ad ea revocat, e quibus nihil umquam rettulerit ad
                corpus, tu totus haeres in corpore.

                Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque
                Epicurei esse voluerunt?

Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Quid, quod res alia tota est? Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est.

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere;

Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Id est enim, de quo quaerimus. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur.

Audeo dicere, inquit.: Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio.
Tubulo putas dicere?: His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.
Immo videri fortasse.: Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Sed videbimus.: Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.
Magna laus.: Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum.

Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;
Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.
Sed ad bona praeterita redeamus.
Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.

Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.

Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Torquatus, is qui consul cum Cn. Illud non continuo, ut aeque incontentae. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Quis istum dolorem timet? Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Oratio me istius philosophi non offendit; Quae cum essent dicta, discessimus. Contineo me ab exemplis. Praeteritis, inquit, gaudeo. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Videsne, ut haec concinant?

Non semper, inquam;: Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.
Si longus, levis;: Oratio me istius philosophi non offendit;
Non igitur bene.: Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?
Pollicetur certe.: Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.

Illud enim rectum est quod katortwma dicebas contingitque sapienti soli, hoc autem inchoati cuiusdam officii est, non perfecti, quod cadere in non nullos insipientes potest.

An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit beatissimus, si id oportune facere possit, quod est convenienter naturae. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? In sapientem solum cadit, isque finis bonorum, ut ab ipsis Stoicis scriptum videmus, a Xenocrate atque ab Aristotele constitutus est. Scisse enim te quis coarguere possit? Si enim ad populum me vocas, eum.

Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Hoc tu nunc in illo probas. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Si id dicis, vicimus. Cuius oratio attende, quaeso, Brute, satisne videatur Antiochi complexa esse sententiam, quam tibi, qui fratrem eius Aristum frequenter audieris, maxime probatam existimo. Sed quod proximum fuit non vidit. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit.

Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo
                editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et
                Quare?

                Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe
                non sit.

Moriatur, inquit. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Eadem fortitudinis ratio reperietur. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Nihil sane. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum;

De qua Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad beate vivendum sapientia comparaverit, nihil esse maius amicitia, nihil uberius, nihil iucundius. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. An hoc usque quaque, aliter in vita? Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Quoniamque in iis rebus, quae neque in virtutibus sunt neque in vitiis, est tamen quiddam, quod usui possit esse, tollendum id non est. Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere.

Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap.

Tamen a proposito, inquam, aberramus.

Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? Ita nemo beato beatior. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet.

Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset.

Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.
Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.
Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?
Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.

Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Si id dicis, vicimus. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Illa tamen simplicia, vestra versuta.

Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Quid iudicant sensus? Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Cyrenaici quidem non recusant; Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Immo videri fortasse. Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia?

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Venit ad extremum; Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.

Cave putes quicquam esse verius.
Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.
Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.
Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur.
Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.
Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;
Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum;

Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?
Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere.
Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit;
Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?
Sed quid sentiat, non videtis.

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Utram tandem linguam nescio? Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus.

An est aliquid, quod te sua sponte delectet?

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. Id mihi magnum videtur. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Stoicos roga.

Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia.

Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Erat enim Polemonis. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit.

Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Si quae forte-possumus. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Non risu potius quam oratione eiciendum? Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. An eiusdem modi? Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.

Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?
Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;
At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere.
Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest;

Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.
Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;
Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.

De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. In schola desinis. Quonam, inquit, modo? Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.

Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.

Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Restinguet citius, si ardentem acceperit.

Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus.

Voluptatis causa, etiam si eam non consequare, aut non dolendi, etiam si id assequi nequeas, aut eorum, quae secundum naturam sunt, adipiscendi, etiam si nihil consequare. Sed ad bona praeterita redeamus. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt.

Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Illi enim inter se dissentiunt. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Age sane, inquam. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria.

Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Quo modo? Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Ratio quidem vestra sic cogit. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Ius autem, quod ita dici appellarique possit, id esse natura, alienumque esse a sapiente non modo iniuriam cui facere, verum etiam nocere. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Praeteritis, inquit, gaudeo.

Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis.
Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.

Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur. Non laboro, inquit, de nomine. Sed haec nihil sane ad rem; Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Ne tu, inquam, Cato, verbis illustribus et id, quod vis, declarantibus! itaque mihi videris Latine docere philosophiam et ei quasi civitatem dare. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.

Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod
                a te dictum est, convenienter naturae vivere.

                Quae contraria sunt his, malane?

Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Ut pulsi recurrant? Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Quod quidem nobis non saepe contingit. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Quorum altera prosunt, nocent altera. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Bonum valitudo: miser morbus. Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Quid ergo hoc loco intellegit honestum?

Et tamen vide, ne, si ego non intellegam quid Epicurus loquatur, cum Graece, ut videor, luculenter sciam, sit aliqua culpa eius, qui ita loquatur, ut non intellegatur.

Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.

Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Certe non potest. Prave, nequiter, turpiter cenabat; Confecta res esset. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam
                possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent,
                sapientiam consequi.

                Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare,
                cum primae sint animi partes, secundae corporis.

Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Etenim, cum omnes natura totos se expetendos putent, nec id
                ob aliam rem, sed propter ipsos, necesse est eius etiam
                partis propter se expeti, quod universum propter se
                expetatur.

                Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum
                est, nunc quidem hactenus;

Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.
Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.
Sed haec nihil sane ad rem;

Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit?

Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Quare conare, quaeso. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.

Bestiarum vero nullum iudicium puto. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Cave putes quicquam esse verius. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Minime vero, inquit ille, consentit. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.

Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.

Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Non igitur bene. Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Iam autem Callipho aut Diodorus quo modo poterunt tibi istud concedere, qui ad honestatem aliud adiungant, quod ex eodem genere non sit? Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Ita multa dicunt, quae vix intellegam.

Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Sed tamen intellego quid velit. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Quis hoc dicit? Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus.

Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est
                aliud bonum! Non quaero iam verumne sit;

                Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum
                facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est
                litibus-;

Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere.

Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. De hominibus dici non necesse est. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. At vero Epicurus una in domo, et ea quidem angusta, quam magnos quantaque amoris conspiratione consentientis tenuit amicorum greges! quod fit etiam nunc ab Epicureis. Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens.

Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur,
                primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in
                conficiendis voluptatibus?

                Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc
                vel Graece loqui vel Latine docendus?

Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.
Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?
Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.
Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.

Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.
Quae est igitur causa istarum angustiarum?
Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.
Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.

Age sane, inquam.: Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?
Sed nimis multa.: Ego vero isti, inquam, permitto.
Quibusnam praeteritis?: Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.

Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Tria genera bonorum; Non risu potius quam oratione eiciendum? Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Voluptatis causa, etiam si eam non consequare, aut non dolendi, etiam si id assequi nequeas, aut eorum, quae secundum naturam sunt, adipiscendi, etiam si nihil consequare. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.

Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.

Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius.

Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Neutrum vero, inquit ille. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Memini me adesse P. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.

Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; Quod cum dixissent, ille contra. Quo igitur, inquit, modo? Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Idemne, quod iucunde? Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?

Dicis eadem omnia et bona et mala, quae quidem dicunt ii,
                qui numquam philosophum pictum, ut dicitur, viderunt:
                valitudinem, vires, staturam, formam, integritatem
                unguiculorum omnium bona, deformitatem, morbum, debilitatem
                mala.

                Quae cum dixissem, magis ut illum provocarem quam ut ipse
                loquerer, tum Triarius leniter arridens: Tu quidem, inquit,
                totum Epicurum paene e philosophorum choro sustulisti.

Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?
Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;
Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?

Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?

Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est. Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Illud non continuo, ut aeque incontentae.

Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare?

Hoc simile tandem est? Itaque his sapiens semper vacabit. Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Non igitur bene. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?

Quod vestri non item.

Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Summae mihi videtur inscitiae. Proclivi currit oratio. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Facillimum id quidem est, inquam. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.

Quid est enim aliud esse versutum?

Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est. Quod vestri non item. Facillimum id quidem est, inquam.

Nam me ipsum huc modo venientem convertebat ad sese Coloneus ille locus, cuius incola Sophocles ob oculos versabatur, quem scis quam admirer quemque eo delecter.

Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.

Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Restinguet citius, si ardentem acceperit. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Dat enim intervalla et relaxat. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret.

Nihilo magis.: Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem.
Sint ista Graecorum;: Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est?
Praeclare hoc quidem.: Bonum liberi: misera orbitas.
In schola desinis.: A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.

Prave, nequiter, turpiter cenabat;

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Quo modo? Sed nimis multa. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Quis istud possit, inquit, negare? Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;
Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.
Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.

Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Prioris generis est docilitas, memoria; Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.

Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Immo alio genere; Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse.

Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Consequens enim est et post oritur, ut dixi.

Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Si enim ad populum me vocas, eum. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Cui Tubuli nomen odio non est? Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. Primum quid tu dicis breve? Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Cur deinde Metrodori liberos commendas?

Utilitatis causa amicitia est quaesita. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Bestiarum vero nullum iudicium puto. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?
Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.

Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim
                existimo-ad corpus refers?

                In schola desinis.

Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate.

Sed ad illum redeo.: Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
Quid Zeno?: Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.
Nunc agendum est subtilius.: Aufert enim sensus actionemque tollit omnem.
Quis enim redargueret?: Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?
Hic ambiguo ludimur.: Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.

Memini me adesse P.

Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Nihil opus est exemplis hoc facere longius. At certe gravius. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Si enim ad populum me vocas, eum. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat.

Recte dicis;: Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt.
Itaque ab his ordiamur.: Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent?
Etiam beatissimum?: Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?
Si longus, levis;: Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;

Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Suo genere perveniant ad extremum; Nemo igitur esse beatus potest. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Sed residamus, inquit, si placet. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Eadem nunc mea adversum te oratio est. Primum quid tu dicis breve? Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Verum hoc idem saepe faciamus. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.

Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent,
                dissimillimas proferebas.

                Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae
                pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad
                senectutem esse discenda.

Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Si longus, levis dictata sunt. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris;

Quonam, inquit, modo? Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum.

Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.
Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus.
Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris.

Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Hunc vos beatum; Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare? In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Quo modo? Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;

Istic sum, inquit.: Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?
Cur iustitia laudatur?: Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?
Sint ista Graecorum;: Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno?
Explanetur igitur.: Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.
Si longus, levis;: Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.

Quae ista amicitia est? Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Quis enim redargueret? Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?

Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat
                necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

                Quid enim?

Sedulo, inquam, faciam.: Quid sequatur, quid repugnet, vident.
Facete M.: Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
Sed nimis multa.: In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Ille incendat?: Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.
Efficiens dici potest.: Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.

Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.
A mene tu?
Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?
Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus.
Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. At coluit ipse amicitias. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Paria sunt igitur. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit;

Optime, inquam.: Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Quare conare, quaeso.: Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.
Immo videri fortasse.: Sed residamus, inquit, si placet.
Quid ergo?: Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
Non semper, inquam;: An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat?

Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Haec dicuntur inconstantissime. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. De quibus cupio scire quid sentias. Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret. Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

An est aliquid, quod te sua sponte delectet?

Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.

Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.

Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur. Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Quis negat? Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim.

Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Sed ad rem redeamus; Sint modo partes vitae beatae. Vide, quaeso, rectumne sit.

Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;
Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate.
Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure.

Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate.

Non est igitur voluptas bonum. Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Huic Epicurus praecentet, si potest, cui e viperino morsu venae viscerum Veneno inbutae taetros cruciatus cient! Sic Epicurus: Philocteta, st! brevis dolor.

Deprehensus omnem poenam contemnet. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Praeteritis, inquit, gaudeo. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Illud non continuo, ut aeque incontentae. Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat?

E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat.

At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Sed qui ad voluptatem omnia referens vivit ut Gallonius, loquitur ut Frugi ille Piso, non audio nec eum, quod sentiat, dicere existimo. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Sed ille, ut dixi, vitiose. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima.

Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare?

At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Hic ambiguo ludimur. Summus dolor plures dies manere non potest? Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.

Quid de Platone aut de Democrito loquar?
Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur.
Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere.

Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.

Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.
Quam si explicavisset, non tam haesitaret.
Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.

Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Cyrenaici quidem non recusant; Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Utram tandem linguam nescio? Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Sit sane ista voluptas. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Tu quidem reddes; Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Non potes, nisi retexueris illa.

Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Simus igitur contenti his. Eadem fortitudinis ratio reperietur. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Hunc vos beatum; Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Eamne rationem igitur sequere, qua tecum ipse et cum tuis utare, profiteri et in medium proferre non audeas? Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat.

Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Quis est tam dissimile homini. Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. At multis malis affectus. Praeteritis, inquit, gaudeo. Ita prorsus, inquam;

Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Num quid tale Democritus? Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis lucris paulum aliquid damni contraxerit. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Quae est igitur causa istarum angustiarum? Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.

Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Quid dubitas igitur, inquam, summo bono a te ita constituto, ut id totum in non dolendo sit, id tenere unum, id tueri, id defendere? Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; De illis, cum volemus. Pauca mutat vel plura sane; Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Hoc est non dividere, sed frangere.

Ego, quam ille praeponendam et magis eligendam, beatiorem
                hanc appello nec ullo minimo momento plus ei vitae tribuo
                quam Stoici.

                Dici enim nihil potest verius.

Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest.

Cum autem usus progrediens familiaritatem effecerit, tum amorem efflorescere tantum, ut, etiamsi nulla sit utilitas ex amicitia, tamen ipsi amici propter se ipsos amentur.

Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.
Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;
Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est?
Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem.
Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.
Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis?

Quid autem est amare, e quo nomen ductum amicitiae est, nisi
                velle bonis aliquem affici quam maximis, etiamsi ad se ex
                iis nihil redundet?

                Invidiosum nomen est, infame, suspectum.

Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.
Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;
Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.
Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.
Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

                Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum
                opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii
                respondissent, si quid videretur, diceret.

Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.
Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat?
Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio.
Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?
Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.
Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;

Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.
Et quod est munus, quod opus sapientiae?
Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus.
Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?
-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.
-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Nihil sane.: Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.
Eam stabilem appellas.: Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus.
Sullae consulatum?: Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?
Idem adhuc;: Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;
Falli igitur possumus.: His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat.

Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Reguli reiciendam; Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Quid, quod res alia tota est? Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Rationis enim perfectio est virtus; Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere;

Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?
Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.
Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;
Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis;
Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet.
Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Omnesque eae sunt genere quattuor, partibus plures,
                aegritudo, formido, libido, quamque Stoici communi nomine
                corporis et animi ¾donÆn appellant, ego malo laetitiam
                appellare, quasi gestientis animi elationem voluptariam.

                Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.

Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare;

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. A mene tu? Negare non possum. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Recte dicis; Itaque earum rerum hic tenetur a sapiente delectus, ut aut reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut perferendis doloribus asperiores repellat. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Falli igitur possumus.

Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et
                fortasse suo iure.

                Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui
                aut quattuor;

Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus.

Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Non potes, nisi retexueris illa. Suo enim quisque studio maxime ducitur. Refert tamen, quo modo.

Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Sint modo partes vitae beatae. Hoc tu nunc in illo probas. Beatus sibi videtur esse moriens. Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint.

Hic ambiguo ludimur.: Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.
Recte dicis;: Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;
Quare attende, quaeso.: Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Prave, nequiter, turpiter cenabat;: Ac tamen hic mallet non dolere.

Quae sequuntur igitur?

Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Murenam te accusante defenderem. Perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri;

Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Comprehensum, quod cognitum non habet? Inde igitur, inquit, ordiendum est. Quod cum dixissent, ille contra. Murenam te accusante defenderem. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Recte dicis; Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;

Si quae forte-possumus.

Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Qui est in parvis malis. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Sed videbimus. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Cur post Tarentum ad Archytam?

Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.
Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate?

Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Quid, quod res alia tota est? Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Ita nemo beato beatior.

Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;
Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.
Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;
Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.
Ostendit pedes et pectus.

Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et
                perfectio est non dissimilis animantium.

                Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt
                prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.

Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem,
                quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil
                dolere.

                Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi
                quemque natura esse carum, quae sit hominis natura.

Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Quare conare, quaeso.

Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui
                vultus in quoque sit?

                Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum
                re concinebat, verbis discrepare?

Quid Zeno?: Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Numquam facies.: Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.
Pollicetur certe.: Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.
Hunc vos beatum;: Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;

Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Istic sum, inquit. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum.

Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a
                superioribus, verbis illi commodius utantur?

                Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a
                philosophis ratione quadam distinguitur.

Qui et definierunt plurima et definiendi artes reliquerunt, quodque est definitioni adiunctum, ut res in partes dividatur, id et fit ab illis et quem ad modum fieri oporteat traditur;

Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?

Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Itaque ab his ordiamur.

An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?

Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum? Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit beatissimus, si id oportune facere possit, quod est convenienter naturae. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.

Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Cur, nisi quod turpis oratio est? Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.

Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor; Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.

Hoc igitur quaerentes omnes, et ii, qui quodcumque in mentem veniat aut quodcumque occurrat se sequi dicent, et vos ad naturam revertemini.

Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet. Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit? Ego vero isti, inquam, permitto. Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? Sed tamen intellego quid velit. Dat enim intervalla et relaxat. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes.

Maximus dolor, inquit, brevis est.

ALIO MODO. Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris.

Et nemo nimium beatus est; Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Confecta res esset. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur.
Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;
Et quod est munus, quod opus sapientiae?
Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo.

Torquatus, is qui consul cum Cn.
At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.
Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.
Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.

Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Sed ut proprius ad ea, Cato, accedam, quae a te dicta sunt, pressius agamus eaque, quae modo dixisti, cum iis conferamus, quae tuis antepono. Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?

Quam ob rem dissentientium inter se reprehensiones non sunt
                vituperandae, maledicta, contumeliae, tum iracundiae,
                contentiones concertationesque in disputando pertinaces
                indignae philosophia mihi videri solent.

                Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest.

A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.

Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Quonam, inquit, modo? Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.

Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Sint ista Graecorum; Minime vero istorum quidem, inquit. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.

Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Explanetur igitur. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. Et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit beatissimus, si id oportune facere possit, quod est convenienter naturae. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.
Proclivi currit oratio.
Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.
An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.

Nihil illinc huc pervenit.

Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Facillimum id quidem est, inquam. Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid de voluptatibus suis cogitabat? Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Iam in altera philosophiae parte.

Vide, quaeso, rectumne sit.

A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia;

Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Aliter autem vobis placet. An eiusdem modi?

Sin aliud quid voles, postea. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Quare ad ea primum, si videtur; Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Itaque ab his ordiamur. At eum nihili facit; Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit.

Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. In schola desinis. Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Respondeat totidem verbis. Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Sed fortuna fortis; Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.

Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum
                coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?

                Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum
                sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus,
                in quo inest ordo et moderatio.

Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.

Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Nihil ad rem! Ne sit sane;

Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Poterat autem inpune; Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Simus igitur contenti his. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum;

Ita credo.: Tum mihi Piso: Quid ergo?
Nihilo magis.: Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?
Quae sequuntur igitur?: Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?
At certe gravius.: Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?

Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit?
Efficiens dici potest.
Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.
Quod cum dixissent, ille contra.

Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare?

Tu quidem reddes;: Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.
Si longus, levis;: An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?
Magna laus.: Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.
Reguli reiciendam;: Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere.

In schola desinis.: Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus.
Primum divisit ineleganter;: Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Iam contemni non poteris. Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse, dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges permittunt, cum privatarum litium iudices sumus. Esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitatesmalo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro-, num etiam eius collega P. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Certe non potest.: Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes.
Si longus, levis;: Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?
Nos commodius agimus.: Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.
Confecta res esset.: Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Ita multa dicunt, quae vix intellegam.

Nihilo magis.

Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Quid censes in Latino fore? Sed ille, ut dixi, vitiose. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Quid nunc honeste dicit? Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Quis istud possit, inquit, negare? Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum? Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Recte dicis;

Idem adhuc;
At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?
Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.
Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex.

Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset.

Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Quid de Pythagora? Tum mihi Piso: Quid ergo? Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt;
Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare?
Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.
Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur.
Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.

Nam me ipsum huc modo venientem convertebat ad sese Coloneus
                ille locus, cuius incola Sophocles ob oculos versabatur,
                quem scis quam admirer quemque eo delecter.

                Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona
                praeterita grata recordatione renovata delectant.

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Mihi enim satis est, ipsis non satis.
Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.
Eademne, quae restincta siti?

Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Quid me istud rogas? Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum.

Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Dicimus aliquem hilare vivere; Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Iam in altera philosophiae parte. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.

Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Iam in altera philosophiae parte. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Idemne, quod iucunde?

Iam autem Callipho aut Diodorus quo modo poterunt tibi istud
                concedere, qui ad honestatem aliud adiungant, quod ex eodem
                genere non sit?

                Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque
                ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.

Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.
Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.

Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.

Minime vero istorum quidem, inquit. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Quo modo autem philosophus loquitur?

Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?

Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Si longus, levis dictata sunt. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.

Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens.
Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur;
Minime vero, inquit ille, consentit.

Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne
                refers?

                Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas,
                et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem.

Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

Verum hoc idem saepe faciamus. Esse enim, nisi eris, non potes. Ius autem, quod ita dici appellarique possit, id esse natura, alienumque esse a sapiente non modo iniuriam cui facere, verum etiam nocere. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Cumque ipsa virtus efficiat ita beatam vitam, ut beatior esse non possit, tamen quaedam deesse sapientibus tum, cum sint beatissimi; Beatus sibi videtur esse moriens. Scaevolam M.

Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.
Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere.
Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.
An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?

Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Quid iudicant sensus? Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse?

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Utilitatis causa amicitia est quaesita. Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Quibusnam praeteritis?

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Ita prorsus, inquam; Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Et quidem, inquit, vehementer errat; Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;
Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit.
Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Suo enim quisque studio maxime ducitur.

Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis.

Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Illud non continuo, ut aeque incontentae. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Maximus dolor, inquit, brevis est. Ita nemo beato beatior. Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Cynicorum autem rationem atque vitam alii cadere in sapientem dicunt, si qui eius modi forte casus inciderit, ut id faciendum sit, alii nullo modo. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.
Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus.
Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.
At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus.
Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?

Ita credo.

Quid adiuvas? Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Sed quid sentiat, non videtis. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Cur id non ita fit? Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P.

Prioris generis est docilitas, memoria;
Optime, inquam.
Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe;
Haec dicuntur fortasse ieiunius;
Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico?

Numquam facies.: Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.
Negare non possum.: Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum;
Tu quidem reddes;: Non est igitur summum malum dolor.

Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset.

Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Contineo me ab exemplis. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Eademne, quae restincta siti? Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima.

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Velut ego nunc moveor.

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Sed hoc sane concedamus. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Verum hoc idem saepe faciamus. Si id dicis, vicimus. Neutrum vero, inquit ille.

Quibusnam praeteritis?: Itaque contra est, ac dicitis;
Ille incendat?: Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit;

Hoc est non dividere, sed frangere.

                Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam
                optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.

Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda.

Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.

Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Primum quid tu dicis breve? Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.

Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem
                philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum
                quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba
                corrigi.

                Cum vero paulum processerunt, lusionibus vel laboriosis
                delectantur, ut ne verberibus quidem deterreri possint,
                eaque cupiditas agendi aliquid adolescit una cum aetatibus.

Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.

Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. Adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium-hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim. Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

Qualem igitur hominem natura inchoavit? Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Iam in altera philosophiae parte. Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Hos contra singulos dici est melius.

Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Sit sane ista voluptas. Quo igitur, inquit, modo? Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis.

Non risu potius quam oratione eiciendum? Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Comprehensum, quod cognitum non habet? Cur post Tarentum ad Archytam? Quod totum contra est. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Audeo dicere, inquit. Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset, nollem vituperatum. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.

Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Cur iustitia laudatur? Ecce aliud simile dissimile. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus.

Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Idemne, quod iucunde? Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Ratio quidem vestra sic cogit. Poterat autem inpune; Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;
Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.
Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit.

Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum.

Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Nunc agendum est subtilius. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.

Et nemo nimium beatus est;
Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Quis hoc dicit? Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?

Quae similitudo in genere etiam humano apparet.
Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;
Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.
Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere.
Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.
Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Me quidem ad altiorem memoriam Oedipodis huc venientis et illo mollissimo carmine quaenam essent ipsa haec loca requirentis species quaedam commovit, inaniter scilicet, sed commovit tamen.

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Res enim concurrent contrariae. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Quare ad ea primum, si videtur;

Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Itaque ab his ordiamur. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem.

Nam ista vestra: Si gravis, brevis;
Restatis igitur vos;
Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno?
Ut id aliis narrare gestiant?

Cur, nisi quod turpis oratio est?

Negare non possum. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Et quidem, inquit, vehementer errat; Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Ut id aliis narrare gestiant? Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;

Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.

Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest. Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?

Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Immo videri fortasse. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Beatus sibi videtur esse moriens.

Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Disserendi artem nullam habuit. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Haec quo modo conveniant, non sane intellego.

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Memini vero, inquam; Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Cur post Tarentum ad Archytam?

Sed nimis multa. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Et quidem, inquit, vehementer errat; Nescio quo modo praetervolavit oratio. Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;
Quae similitudo in genere etiam humano apparet.
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.
Quid igitur, inquit, eos responsuros putas?

Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere.
Recte, inquit, intellegis.
Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.
Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere.
Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;

Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Hic ambiguo ludimur. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.

Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?

Cui Tubuli nomen odio non est? Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Quid adiuvas?

Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum.

Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;

Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;
Quo modo autem philosophus loquitur?
Quae cum dixisset, finem ille.

Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam.

Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur?
Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Non igitur bene. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Quid, de quo nulla dissensio est? Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.

Praeteritis, inquit, gaudeo. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Comprehensum, quod cognitum non habet? Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Nulla erit controversia.

Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;
Perge porro;
Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit.
Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit;
Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.

Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Proclivi currit oratio. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit?

Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;

Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Hic ambiguo ludimur.

Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis.

Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris?

Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne
                refers?

                Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus,
                quibus sapientiam non cernimus.

Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;
Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.
Odium autem et invidiam facile vitabis.
Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;

Memini me adesse P. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Nihil enim hoc differt. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Praesertim cum in re publica princeps esse velles ad eamque tuendam cum summa tua dignitate maxime a nobis ornari atque instrui posses. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Vide, quaeso, rectumne sit.: Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?
Quibusnam praeteritis?: Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.
Perge porro;: Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.
Quibusnam praeteritis?: Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.

Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Huic Epicurus praecentet, si potest, cui e viperino morsu venae viscerum Veneno inbutae taetros cruciatus cient! Sic Epicurus: Philocteta, st! brevis dolor. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari.

Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat.
Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Quo tandem modo?
Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.

Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?
Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.
Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.

In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Non semper, inquam; Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Ita credo.

Contineo me ab exemplis.

At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Quae cum dixisset, finem ille. Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure.

Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse?
Sed quid sentiat, non videtis.
Itaque ad tempus ad Pisonem omnes.
Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q.
Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte.
Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.
Si quae forte-possumus.
Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum.
Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus?

Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus.

Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Peccata paria. Hoc est non dividere, sed frangere.

Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.

Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Sed nimis multa. Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Persecutus est Aristoteles animantium omnium ortus, victus, figuras, Theophrastus autem stirpium naturas omniumque fere rerum, quae e terra gignerentur, causas atque rationes; Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Quis istud, quaeso, nesciebat? Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Verum hoc idem saepe faciamus. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat?

Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.

Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.
Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.
Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo.
Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.
Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.
Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata;

In schola desinis.: Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.
Immo alio genere;: Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.

Negare non possum. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Hoc non est positum in nostra actione. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Minime vero, inquit ille, consentit. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando;

Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?
Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Memini vero, inquam;
Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.
Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere;

Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae
                quaerimus, explicatio tua ista profecerit.

                Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur
                sine explicatione naturae intellegi potest.

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Falli igitur possumus. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant;

Urgent tamen et nihil remittunt.

Sed quod proximum fuit non vidit. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria?

Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.

Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Hoc tu nunc in illo probas. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea
                sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.

                Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque
                regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente
                peragravisset.

Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta.
Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.
Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.

Minime vero, inquit ille, consentit. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens.

Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?
Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum;
Eadem nunc mea adversum te oratio est.
Urgent tamen et nihil remittunt.

Venit ad extremum; Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Non est igitur voluptas bonum. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?

Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.
Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat;

Quem enim deditum voluptatibus, quem cupiditatum incendiis
                inflammatum in iis potiendis, quae acerrime concupivisset,
                tanta laetitia perfundi arbitramur, quanta aut superiorem
                Africanum Hannibale victo aut posteriorem Karthagine eversa?

                An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc
                habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum?

Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.
Quid Zeno?
Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.
Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Quod vestri non item. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Pauca mutat vel plura sane; Et quidem, inquit, vehementer errat; Restatis igitur vos; Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Nam de isto magna dissensio est. Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur.

Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Quos ille, di inmortales, cum omnes artus ardere viderentur, cruciatus perferebat! nec tamen miser esse, quia summum id malum non erat, tantum modo laboriosus videbatur; In schola desinis. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Ego vero isti, inquam, permitto. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Quid de Pythagora? Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere?

Age sane, inquam. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Quae contraria sunt his, malane? Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Quod quidem nobis non saepe contingit. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Cum autem dispicere coepimus et sentire quid, simus et quid ab animantibus ceteris differamus, tum ea sequi incipimus, ad quae nati sumus. Ita nemo beato beatior. Ne tu, inquam, Cato, verbis illustribus et id, quod vis, declarantibus! itaque mihi videris Latine docere philosophiam et ei quasi civitatem dare. Memini vero, inquam; Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita?

Cum autem hominem in eo genere posuisset, ut ei tribueret
                animi excellentiam, summum bonum id constituit, non ut
                excelleret animus, sed ut nihil esse praeter animum
                videretur.

                Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum
                valet, praetermissum est?

Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.
Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.
Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Urgent tamen et nihil remittunt. Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Quae est igitur causa istarum angustiarum? Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus.

Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?
Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?
Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat.

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?

Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet.

Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.

Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?

Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.
Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;
Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere;
Nemo igitur esse beatus potest.
Praeclare hoc quidem.

Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec
                ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum
                videro.

                Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam
                dico.

Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos.

Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Quod cum dixissent, ille contra. Quae cum essent dicta, discessimus. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Reguli reiciendam; Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Sed ad illum redeo. Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Quod vestri non item.

Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;
Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?
Tanta vis admonitionis inest in locis;

Inde igitur, inquit, ordiendum est.

Sit enim idem caecus, debilis. Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Nos commodius agimus. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.

Illud autem ipsum qui optineri potest, quod dicitis, omnis animi et voluptates et dolores ad corporis voluptates ac dolores pertinere? Nemo igitur esse beatus potest. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.

Sed quod proximum fuit non vidit.

Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Ergo, inquit, tibi Q. Quae cum dixisset, finem ille. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? At hoc in eo M. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.

Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Quid est enim aliud esse versutum?
Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;
Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde?
Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus?
Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?

Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.
Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.
Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;

Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Tum mihi Piso: Quid ergo? Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa;

Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Dat enim intervalla et relaxat. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus, sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut dicitur, omne officio continetur. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Equidem e Cn. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum. Recte, inquit, intellegis. Quam quidem certationem homo et acutus et diligens, Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in earum comparatione positum putat. Est, ut dicis, inquit;

Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est.
Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?
Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.
Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?

Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

An eiusdem modi? Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert?

Erit enim mecum, si tecum erit. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Nos commodius agimus. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.

Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit.
Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum.

Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.

Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Non est igitur summum malum dolor. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Quid nunc honeste dicit? Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret.

Quae est enim, quae se umquam deserat aut partem aliquam sui aut eius partis habitum aut vini aut ullius earum rerum, quae secundum naturam sunt, aut motum aut statum?

Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres. Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis.

Mihi enim satis est, ipsis non satis.

Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? In schola desinis. Cur haec eadem Democritus? At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;

Qui convenit?: Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.
Perge porro;: Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Quonam modo?: At ego quem huic anteponam non audeo dicere;
Quid de Pythagora?: Non semper, inquam;

Quid iudicant sensus?: Haeret in salebra.
Contineo me ab exemplis.: Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Tenent mordicus.: Pauca mutat vel plura sane;
Quare attende, quaeso.: Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius
                aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu
                cogitemus.

                Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec
                quaesita voluptate.

De vacuitate doloris eadem sententia erit.

                Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Paria sunt igitur.: Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.
Hic ambiguo ludimur.: Est, ut dicis, inquam.

Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem.
Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum;

Cur deinde Metrodori liberos commendas? Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi. Velut ego nunc moveor. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim.

An tu me de L. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? At iam decimum annum in spelunca iacet. Iam in altera philosophiae parte. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit.

Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Hoc est non dividere, sed frangere. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap. Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore.

Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;
Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere.
Peccata paria.
Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?
Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.
Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.

Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Et nemo nimium beatus est; Erit enim mecum, si tecum erit. Haeret in salebra. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.

Mihi enim satis est, ipsis non satis.
In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur.

Idem adhuc; Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?

Quid enim est tam repugnans quam eundem dicere, quod honestum sit, solum id bonum esse, qui dicat appetitionem rerum ad vivendum accommodatarum natura profectam?

Quod cum dixissent, ille contra.
Quid ad utilitatem tantae pecuniae?
Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

Etiam beatissimum?: Hoc mihi cum tuo fratre convenit.
Tria genera bonorum;: Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.

Non risu potius quam oratione eiciendum? Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Si longus, levis. Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.

Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;

Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Hunc vos beatum;
Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem.
Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.

Sed ille, ut dixi, vitiose. Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Nemo igitur esse beatus potest. Cur id non ita fit? Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Si id dicis, vicimus. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit.

Idem adhuc;: Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;
Eam stabilem appellas.: Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.

Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Qui est in parvis malis. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus?

Immo videri fortasse.: Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum.
Si longus, levis.: Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.
Proclivi currit oratio.: Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.
Idemne, quod iucunde?: Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit.

Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum? Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Age sane, inquam.: Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata;
Ita credo.: Minime vero istorum quidem, inquit.

Avaritiamne minuis?: Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.
Audeo dicere, inquit.: Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.
Recte dicis;: Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Beatum, inquit.: Poterat autem inpune;

Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen
                nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat.

                Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit
                effectum?

Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod
                falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse
                verum.

                Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse
                eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras.

Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum
                simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum
                rerum appetendarum.

                Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse
                dicitis, id non intellego quale sit.

Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Suo enim quisque studio maxime ducitur. At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Odium autem et invidiam facile vitabis. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Cur id non ita fit? Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Memini vero, inquam;

Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;

Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus? Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Mihi enim satis est, ipsis non satis.

Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Comprehensum, quod cognitum non habet? Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Sint ista Graecorum; Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris.

Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?
Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit.
Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.
Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est.
Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;

Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. Magna laus. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Summus dolor plures dies manere non potest?

Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Quae cum essent dicta, discessimus. Quonam modo? Easdemne res? Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Velut ego nunc moveor. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit? Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Gerendus est mos, modo recte sentiat. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.

Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine, alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura nos ipsa deductura sit. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Is es profecto tu. Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Ratio quidem vestra sic cogit. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum.

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Suo genere perveniant ad extremum; Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Quonam, inquit, modo? Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine;

Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Erit enim mecum, si tecum erit. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Conferam avum tuum Drusum cum C. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Quod cum dixissent, ille contra. Haec dicuntur fortasse ieiunius;

Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Omnis enim est natura diligens sui. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Ista similia non sunt, Cato, in quibus quamvis multum processeris tamen illud in eadem causa est, a quo abesse velis, donec evaseris; Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Et quod est munus, quod opus sapientiae?

Sed nunc, quod agimus; Tantus est igitur innatus in nobis cognitionis amor et scientiae, ut nemo dubitare possit quin ad eas res hominum natura nullo emolumento invitata rapiatur. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Immo alio genere; Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. At enim hic etiam dolore.

Ego autem: Ne tu, inquam, Cato, ista exposuisti, ut tam multa memoriter, ut tam obscura, dilucide, itaque aut omittamus contra omnino velle aliquid aut spatium sumamus ad cogitandum;

Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Sumenda potius quam expetenda. Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Qui convenit?

Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur;

Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Ut aliquid scire se gaudeant? In sapientem solum cadit, isque finis bonorum, ut ab ipsis Stoicis scriptum videmus, a Xenocrate atque ab Aristotele constitutus est. Primum quid tu dicis breve? Quae cum dixisset, finem ille. Iam in altera philosophiae parte. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Quid, de quo nulla dissensio est?

Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.
At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;
Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?
Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides.

Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.

Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur; Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Numquam facies. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.

Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo.
Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum?
Erat enim Polemonis.

Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Quae duo sunt, unum facit. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum.

Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Nihilo magis. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Ubi ut eam caperet aut quando? Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Que Manilium, ab iisque M. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt.

Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.

Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum?

Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Contineo me ab exemplis. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Immo alio genere; At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu.

Memini vero, inquam;: Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores.
Quid enim?: Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.
At certe gravius.: Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde;
Disserendi artem nullam habuit.: Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum.

Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus.

Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.

Illud autem ipsum qui optineri potest, quod dicitis, omnis animi et voluptates et dolores ad corporis voluptates ac dolores pertinere? Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Ratio quidem vestra sic cogit. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Nos vero, inquit ille; Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Que Manilium, ab iisque M. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Quo modo? Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Non laboro, inquit, de nomine. Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem.

Appellet haec desideria naturae, cupiditatis nomen servet alio, ut eam, cum de avaritia, cum de intemperantia, cum de maximis vitiis loquetur, tamquam capitis accuset.

Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Sin aliud quid voles, postea. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere.

Qui est in parvis malis. Videsne quam sit magna dissensio? Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Quod vestri non item. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.

Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.

His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Efficiens dici potest. Itaque contra est, ac dicitis; Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Que Manilium, ab iisque M. Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Ita prorsus, inquam; Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Itaque contra est, ac dicitis; Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. ALIO MODO. Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Venit ad extremum; Summae mihi videtur inscitiae. Sed fortuna fortis; Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum.

In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Quid me istud rogas? Negare non possum. An est aliquid, quod te sua sponte delectet?

Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Sed plane dicit quod intellegit. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Qui convenit? Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Quid enim?: Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.
Quid Zeno?: Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;
Efficiens dici potest.: Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo.
Age sane, inquam.: Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum;

Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas?
Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?
Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt.
Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Tenuit permagnam Sextilius hereditatem, unde, si secutus esset eorum sententiam, qui honesta et recta emolumentis omnibus et commodis anteponerent, nummum nullum attigisset. Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Quare conare, quaeso.

Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Beatus sibi videtur esse moriens. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;

At vero Epicurus una in domo, et ea quidem angusta, quam
                magnos quantaque amoris conspiratione consentientis tenuit
                amicorum greges! quod fit etiam nunc ab Epicureis.

                Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum
                simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum
                rerum appetendarum.

Mihi quidem eae verae videntur opiniones, quae honestae, quae laudabiles, quae gloriosae, quae in senatu, quae apud populum, quae in omni coetu concilioque profitendae sint, ne id non pudeat sentire, quod pudeat dicere.

Sed quid sentiat, non videtis. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Cur haec eadem Democritus? Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Hic ambiguo ludimur. Eademne, quae restincta siti? Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Si longus, levis dictata sunt. An tu me de L.

Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis.

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Sint modo partes vitae beatae. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Et quidem, inquit, vehementer errat; Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse?

Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.

Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Quis istud possit, inquit, negare? Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Quippe: habes enim a rhetoribus; De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.

Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.
Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt.
Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio.
Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Verum hoc idem saepe faciamus. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Dicimus aliquem hilare vivere;

Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Laboro autem non sine causa; An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia;

Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? Ecce aliud simile dissimile. De illis, cum volemus. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

Graece donan, Latine voluptatem vocant.

Quod et posse fieri intellegimus et saepe etiam videmus, et perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse, quod coniunctione tali sit aptius. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare? Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Paria sunt igitur. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.

Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Poterat autem inpune; Qui est in parvis malis. Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse, dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges permittunt, cum privatarum litium iudices sumus. Tanta vis admonitionis inest in locis; Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.

Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis?

Quae duo sunt, unum facit. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant;

Quamquam ea verba, quibus instituto veterum utimur pro Latinis, ut ipsa philosophia, ut rhetorica, dialectica, grammatica, geometria, musica, quamquam Latine ea dici poterant, tamen, quoniam usu percepta sunt, nostra ducamus.

An hoc usque quaque, aliter in vita?

Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Polycratem Samium felicem appellabant. Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Sit enim idem caecus, debilis. Quo modo autem philosophus loquitur? Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?

Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.

Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Si enim ad populum me vocas, eum. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est?

Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?
An est aliquid, quod te sua sponte delectet?
Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?
Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Num quid tale Democritus?
Beatus sibi videtur esse moriens.
Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.

Quae duo sunt, unum facit. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Ergo in bestiis erunt secreta e voluptate humanarum quaedam simulacra virtutum, in ipsis hominibus virtus nisi voluptatis causa nulla erit? Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit?

Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum
                sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus,
                in quo inest ordo et moderatio.

                Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus
                non reliquit.

Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere,
                re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis
                discrepare?

                Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici
                beatam vitam perfectione virtutis;

Quid de Pythagora?: Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.
Nos cum te, M.: Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio.
Frater et T.: At iam decimum annum in spelunca iacet.
Quid Zeno?: Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus.

Summum a vobis bonum voluptas dicitur.

Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Pauca mutat vel plura sane; Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit;

Non est igitur voluptas bonum.

Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Immo alio genere; Quonam, inquit, modo? Restatis igitur vos; Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Erat enim Polemonis. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.

Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum;
Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;
Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est.

Hoc non est positum in nostra actione.

Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Summus dolor plures dies manere non potest? Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.

Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Ita prorsus, inquam;

Quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus,
                sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut
                dicitur, omne officio continetur.

                Sin aliud quid voles, postea.

Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Deinde dolorem quem maximum?

Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Pauca mutat vel plura sane; Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Quare conare, quaeso. Nihil est enim, de quo minus dubitari possit, quam et honesta expetenda per se et eodem modo turpia per se esse fugienda. Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse?

Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Eadem fortitudinis ratio reperietur. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.

Quo tandem modo?: Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.
Simus igitur contenti his.: O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro.
Certe non potest.: Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;
Quid adiuvas?: Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam.

Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Maximus dolor, inquit, brevis est. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Age, inquies, ista parva sunt. At, si voluptas esset bonum, desideraret. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Ne discipulum abducam, times. Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt. Age sane, inquam.

Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?
Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.
Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem.
Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.

Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala?

Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Graccho, eius fere, aequalí? Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Respondeat totidem verbis.

Sed ille, ut dixi, vitiose.

Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Sint ista Graecorum; Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Itaque fecimus. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda.

Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur.
At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.

Tollenda est atque extrahenda radicitus. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Videsne, ut haec concinant? Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset, nollem vituperatum. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.

Nobis enim ista quaesita, a nobis descripta, notata,
                praecepta sunt, omniumque rerum publicarum reetionis genera,
                status, mutationes, leges etiam et instituta ac mores
                civitatum perscripsimus.

                Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.

Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut
                dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si
                illud, hoc;

                Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita
                vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum
                inconstantiam non possim.

Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Si longus, levis. Ita prorsus, inquam; An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Sed residamus, inquit, si placet. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.

Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod
                intellegam;

                Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans
                gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest.

Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Ubi ut eam caperet aut quando? Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Non est igitur voluptas bonum. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Erat enim Polemonis. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?

Tenere autem virtutes eas ipsas, quarum modo feci mentionem, nemo poterit, nisi statuerit nihil esse, quod intersit aut differat aliud ab alio, praeter honesta et turpia.

Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit;

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Hoc sic expositum dissimile est superiori. Hunc vos beatum; Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias.

Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Praeclare hoc quidem. Sedulo, inquam, faciam. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Frater et T.

Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Quare conare, quaeso. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri,
                quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam
                lege Voconia pervenire.

                Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?

Memini vero, inquam;: Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?
A mene tu?: At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.
Tria genera bonorum;: Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.
Quonam, inquit, modo?: Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur.
Dicimus aliquem hilare vivere;: Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.

Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;

Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est.

Nulla erit controversia.: Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur.
Stoici scilicet.: An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?
Easdemne res?: Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.
Ita prorsus, inquam;: Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;
Quid iudicant sensus?: Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.
Quid Zeno?: Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Proclivi currit oratio. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Quo igitur, inquit, modo? Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Quid me istud rogas? Non risu potius quam oratione eiciendum? Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? In schola desinis. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Cur id non ita fit?

Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere.

Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Sed ad bona praeterita redeamus. Omnis enim est natura diligens sui. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Eam stabilem appellas.

Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Si id dicis, vicimus. Ea possunt paria non esse. Ipse enim Metrodorus, paene alter Epicurus, beatum esse describit his fere verbis: cum corpus bene constitutum sit et sit exploratum ita futurum. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Pauca mutat vel plura sane;

Quamquam te quidem video minime esse deterritum.
Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.

An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non
                optabiliorem diuturnitas facit?

                Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam,
                qua erat transfixus, hastam.

Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus;
Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus.
Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est.
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.
Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.
Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.

Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.
Minime vero istorum quidem, inquit.
Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.

Cur deinde Metrodori liberos commendas? Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Sed plane dicit quod intellegit. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Haec dicuntur fortasse ieiunius;

Quid Zeno?: Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
Pollicetur certe.: Reguli reiciendam;
Ita prorsus, inquam;: Bonum incolumis acies: misera caecitas.

Et qui ipsi sibi bellum indixissent, cruciari dies, noctes
                torqueri vellent, nec vero sese ipsi accusarent ob eam
                causam, quod se male suis rebus consuluisse dicerent.

                Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum
                coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?

Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est;

Dat enim intervalla et relaxat. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Recte, inquit, intellegis. Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Cur post Tarentum ad Archytam? An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Negare non possum. Illud non continuo, ut aeque incontentae. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Quod cum dixissent, ille contra.

Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Contineo me ab exemplis. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Nihil sane. Eadem fortitudinis ratio reperietur.

Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.

Quid enim? Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Si longus, levis dictata sunt. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse?

Negat enim summo bono afferre incrementum diem.

Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est. Ad eos igitur converte te, quaeso. Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Tria genera bonorum; Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? An tu me de L. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur?

Laboro autem non sine causa;

Ita nemo beato beatior. Quoniamque in iis rebus, quae neque in virtutibus sunt neque in vitiis, est tamen quiddam, quod usui possit esse, tollendum id non est. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. De illis, cum volemus. Et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit beatissimus, si id oportune facere possit, quod est convenienter naturae. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Quis istud possit, inquit, negare? In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?
Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.
Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.
-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Si longus, levis.: Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.
Tubulo putas dicere?: Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.
Age sane, inquam.: Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.
Memini vero, inquam;: Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.
Id mihi magnum videtur.: Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.
Beatum, inquit.: Hoc non est positum in nostra actione.

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Quo igitur, inquit, modo? De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest.

Aperiendum est igitur, quid sit voluptas;

Qui est in parvis malis. Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior;

Hoc non est positum in nostra actione.

Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Quod et posse fieri intellegimus et saepe etiam videmus, et perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse, quod coniunctione tali sit aptius. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.

Sed quid sentiat, non videtis. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Memini me adesse P. Quid, de quo nulla dissensio est? Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Ecce aliud simile dissimile.

Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Stoici scilicet. Non igitur bene. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Quod vestri non item. Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem. Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Quid ergo? Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es.

Quibusnam praeteritis?: Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur.
Recte, inquit, intellegis.: Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Quibusnam praeteritis?
Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem.
Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam.

Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui
                interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete
                audiendi sunt.

                Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Sed tamen intellego quid velit. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Hoc est non dividere, sed frangere. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii.

Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Contineo me ab exemplis. Perge porro; Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.

Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.

Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit;

Falli igitur possumus.

Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Cur id non ita fit? Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Quid, de quo nulla dissensio est?

Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Igitur ne dolorem quidem. Iam in altera philosophiae parte. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.

Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.

Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Sed fortuna fortis; Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Appellet haec desideria naturae, cupiditatis nomen servet alio, ut eam, cum de avaritia, cum de intemperantia, cum de maximis vitiis loquetur, tamquam capitis accuset. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Iam in altera philosophiae parte. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

At, si voluptas esset bonum, desideraret.

Quis hoc dicit? Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Summae mihi videtur inscitiae. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum;

Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant.

Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus.

Sed haec omittamus;: Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?
Optime, inquam.: Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.
Recte, inquit, intellegis.: -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.
Num quid tale Democritus?: Sed tamen intellego quid velit.

Est enim natura sic generata vis hominis, ut ad omnem
                virtutem percipiendam facta videatur, ob eamque causam parvi
                virtutum simulacris, quarum in se habent semina, sine
                doctrina moventur;

                Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Haec dicuntur inconstantissime. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Proclivi currit oratio. Sed ille, ut dixi, vitiose. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.

Ita miser sit aliquando necesse est is, quem vos beatum semper vultis esse, nec vero id, dum omnia ad voluptatem doloremque referetis, efficietis umquam. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Istic sum, inquit. Hic nihil fuit, quod quaereremus.

Quod quidem pluris est haud paulo magisque ipsum propter se
                expetendum quam aut sensus aut corporis ea, quae diximus,
                quibus tantum praestat mentis excellens perfectio, ut vix
                cogitari possit quid intersit.

                Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates
                percipiendas maxime pertinere.

Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis.
An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt?
Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?
Praeclare hoc quidem.

Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Tum ille: Ain tandem? Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Ut aliquid scire se gaudeant?

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Idem adhuc; Laboro autem non sine causa; Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Hoc non est positum in nostra actione.

Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Audeo dicere, inquit. Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Ita prorsus, inquam; Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;

At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur?
Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium.
Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;
Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat.
An hoc usque quaque, aliter in vita?
Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;

Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Quis nostrum dixerit, quos non pudet ea, quae Stoici aspera dicunt, mala dicere, melius esse turpiter aliquid facere cum voluptate quam honeste cum dolore? Ea possunt paria non esse. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Nam quid possumus facere melius? Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere.

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.
Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis.
Ad eos igitur converte te, quaeso.
Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.
Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.
Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.

Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Prioris generis est docilitas, memoria;

Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Quis est tam dissimile homini. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Cur id non ita fit? Perge porro; Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.

Rem videlicet difficilem et obscuram! individua cum dicitis
                et intermundia, quae nec sunt ulla nec possunt esse,
                intellegimus, voluptas, quae passeribus omnibus nota est, a
                nobis intellegi non potest?

                Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni
                referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus.

Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime.
Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?
Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.
Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et,
                si id non probares, quo minus ambo una necaremini non
                precarere?

                Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.
Nihil ad rem! Ne sit sane;

Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. An potest cupiditas finiri? Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Sedulo, inquam, faciam. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Hoc non est positum in nostra actione. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus.

Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?
Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.
An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit?
Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?
Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim.
Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde?

Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Age, inquies, ista parva sunt. Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Proclivi currit oratio. Qui est in parvis malis. Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?

Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi.
In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate.
Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare?
Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est.

Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis? Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum.

Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?
An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?
Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;
Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere.

Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.

Ne discipulum abducam, times. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Si est nihil in eo, quod perficiendum est, praeter motum ingenii quendam, id est rationem, necesse est huic ultimum esse virtute agere; Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Maximus dolor, inquit, brevis est.

Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.

Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Dici enim nihil potest verius. Falli igitur possumus. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Non semper, inquam; Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Maximus dolor, inquit, brevis est. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus.

Videsne quam sit magna dissensio? Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Quo modo autem philosophus loquitur? Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Praeteritis, inquit, gaudeo. Nemo igitur esse beatus potest. Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Quo igitur, inquit, modo? Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Quid censes in Latino fore? Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Utilitatis causa amicitia est quaesita.

Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;

Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Haec dicuntur inconstantissime. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas.

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.

Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Quis autem de ipso sapiente aliter existimat, quin, etiam
                cum decreverit esse moriendum, tamen discessu a suis atque
                ipsa relinquenda luce moveatur?

                Perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia
                proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem
                referantur, virum bonum non posse reperiri;

Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat. Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Hic ambiguo ludimur.

Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.
Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere.
Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.
Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes;

Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.
Graccho, eius fere, aequalí?
Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.
Et non ex maxima parte de tota iudicabis?

Sullae consulatum?: His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.
Recte dicis;: An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?

Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Non est igitur voluptas bonum. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes.

Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non
                necesse est.

                Itaque earum rerum hic tenetur a sapiente delectus, ut aut
                reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut
                perferendis doloribus asperiores repellat.

Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Quo modo autem philosophus loquitur?

Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia.

Tenent mordicus.: Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur.
Istic sum, inquit.: Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.
Quo modo?: Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.
Venit ad extremum;: Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.

Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa
                familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q.

                Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e
                macello peti?

Certe non potest.: Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum;
Pollicetur certe.: Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari.

Is haec loquitur, qui in voluptate nihil ponens negat eum bene cenare, qui omnia ponat in voluptate, et tamen non negat libenter cenasse umquam Galloniummentiretur enim-, sed bene.

Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.
Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?
In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas.
Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.
Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;

Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

Conferam avum tuum Drusum cum C. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Quippe: habes enim a rhetoribus; In schola desinis. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Praeteritis, inquit, gaudeo. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Bonum valitudo: miser morbus. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus?

Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Reguli reiciendam;

Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Rationis enim perfectio est virtus; Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;

Tolletur enim appetitus animi, si, ut in lis rebus, inter quas nihil interest, neutram in partem propensiores sumus, item in nobismet ipsis quem ad modum affecti simus nihil nostra arbitrabimur interesse.

Efficiens dici potest.: Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.
Tria genera bonorum;: Sed quod proximum fuit non vidit.

Ea enim omnia, quae illi bona dicerent, praeposita esse, non bona, itemque illa, quae in corpore excellerent, stulte antiquos dixisse per se esse expetenda;

Si quae forte-possumus.: Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.
Easdemne res?: Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit.
Stoici scilicet.: Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris.
Istic sum, inquit.: Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi.
An potest cupiditas finiri?: Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.
Quae sequuntur igitur?: Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?

Quae duo sunt, unum facit.
Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint.
Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Refert tamen, quo modo. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Efficiens dici potest. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Igitur ne dolorem quidem.

An haec ab eo non dicuntur?

Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Cur post Tarentum ad Archytam? Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros.

Scisse enim te quis coarguere possit?
Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.
In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.
Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.

Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.
Quis hoc dicit?
Sed hoc sane concedamus.
Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?
Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Nescio quo modo praetervolavit oratio.

Que Manilium, ab iisque M. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Ut enim, inquit, gubernator aeque peccat, si palearum navem evertit et si auri, item aeque peccat, qui parentem et qui servum iniuria verberat. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Minime vero, inquit ille, consentit. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Idemne, quod iucunde? Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Suo genere perveniant ad extremum; Scrupulum, inquam, abeunti;

Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.
Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Tum ille: Ain tandem?

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Audeo dicere, inquit. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Tria genera bonorum; Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Eaedem res maneant alio modo. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde;

-delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Eadem fortitudinis ratio reperietur. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Sed ille, ut dixi, vitiose.

Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis?
Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.
Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.
Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.

Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet,
                non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua
                via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit;

                Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum
                occultissimarum.

Sint ista Graecorum;

Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Venit ad extremum; Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.
Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;
Quae contraria sunt his, malane?
Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis.
Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;
Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.

Beatum, inquit.: Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.
Idemne, quod iucunde?: Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?
Facete M.: Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;
Restatis igitur vos;: Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Audeo dicere, inquit.: Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod
                mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere.

                Quare conare, quaeso.

At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Tum mihi Piso: Quid ergo? Sed ad bona praeterita redeamus. Satis est ad hoc responsum. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate.

Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. At enim hic etiam dolore. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Etiam beatissimum? Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

Scaevolam M.: Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.
Vide, quaeso, rectumne sit.: Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere.
Nunc vides, quid faciat.: Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Id mihi magnum videtur. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.

Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;
Hoc non est positum in nostra actione.
Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.
Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.

Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Sin aliud quid voles, postea. Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Quid me istud rogas?

Nam cum appetitus ille animi aliquid ad se trahere coeperit consulto, quod sibi obsit, quia-sit sibi inimicus, cum id sua causa faciet, et oderit se et simul diliget, quod fieri non potest.

Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;

Stoicos roga.: Si enim ad populum me vocas, eum.
Ut pulsi recurrant?: Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.

Si longus, levis.: An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
Facete M.: Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.
Paria sunt igitur.: Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas?

Ergo, inquit, tibi Q. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Cur iustitia laudatur? Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;
Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;
Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur.
Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere.
Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est.
Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit.

Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis.

Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Poterat autem inpune; Nos commodius agimus. Polycratem Samium felicem appellabant. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Videsne, ut haec concinant? Quibusnam praeteritis? Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset?

Illud autem ipsum qui optineri potest, quod dicitis, omnis animi et voluptates et dolores ad corporis voluptates ac dolores pertinere? Hunc vos beatum; Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Sedulo, inquam, faciam.

De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Hic nihil fuit, quod quaereremus. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Hic ambiguo ludimur. Beatum, inquit. Quid Zeno? Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat.

Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui,
                similiora.

                Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est
                aliud bonum! Non quaero iam verumne sit;

Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Quod cum dixissent, ille contra. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Omnia peccata paria dicitis. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Quare attende, quaeso.

Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Explanetur igitur. Non igitur bene. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Memini vero, inquam; Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Primum divisit ineleganter; Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? Itaque his sapiens semper vacabit.

Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur.

Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem.

Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt;

Eorum erat iste mos qui tum sophistae nominabantur, quorum e numero primus est ausus Leontinus Gorgias in conventu poscere quaestionem, id est iubere dicere, qua de re quis vellet audire.

Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Respondeat totidem verbis. Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Minime vero istorum quidem, inquit. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Quae cum dixisset, finem ille. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt.

Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse.
Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor.

Res enim concurrent contrariae. Graccho, eius fere, aequalí? Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat;

Scrupulum, inquam, abeunti;: Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
In schola desinis.: Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem.
Quonam, inquit, modo?: Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.
Reguli reiciendam;: Quis est tam dissimile homini.

Urgent tamen et nihil remittunt.

Confecta res esset. Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Tubulo putas dicere? Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Cur iustitia laudatur? Urgent tamen et nihil remittunt. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt.

Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Iam contemni non poteris.

Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Nemo est igitur, quin hanc affectionem animi probet atque laudet, qua non modo utilitas nulla quaeritur, sed contra utilitatem etiam conservatur fides. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Cui Tubuli nomen odio non est? At eum nihili facit;

Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.
-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.
Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset.
Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?
Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Uti tum denique iudicetur beatusne fuerit, cum extremum vitae diem morte confecerit, quod ille unus e septem sapientibus non sapienter Croesum monuit; Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Negat enim summo bono afferre incrementum diem.

Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt
                in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa
                moveor exhedra.

                Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.

Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Itaque earum rerum hic tenetur a sapiente delectus, ut aut reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut perferendis doloribus asperiores repellat. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Sin aliud quid voles, postea.

Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.

Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Quae est igitur causa istarum angustiarum? Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Tu quidem reddes;

Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere? Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Immo alio genere; Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit,
                quem in adoptionem D.

                Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen
                utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant.

Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;
Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.
Duo enim genera quae erant, fecit tria.
Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?
Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.

Nam ante Aristippus, et ille melius.
Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis;
Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.

Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Quid nunc honeste dicit? Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.

Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Que Manilium, ab iisque M. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Sed quod proximum fuit non vidit. Res enim concurrent contrariae. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Sed tamen intellego quid velit. Itaque his sapiens semper vacabit.

Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.

Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.

Verum ut haec non in posteris et in consequentibus, sed in primis continuo peccata sunt, sic ea, quae proficiscuntur a virtute, susceptione prima, non perfectione recta sunt iudicanda.

Scrupulum, inquam, abeunti;: Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?
In schola desinis.: Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?

Quae sequuntur igitur?: Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.
Quid adiuvas?: Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero.
Scaevolam M.: Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis?
Sullae consulatum?: A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.

Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala?

Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Deinde dolorem quem maximum? Primum quid tu dicis breve? Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Vide, quaeso, rectumne sit. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Ne discipulum abducam, times. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;

Satis est ad hoc responsum.
Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;
Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;

Ita nemo beato beatior. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Dicimus aliquem hilare vivere; Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Alii rursum isdem a principiis omne officium referent aut ad voluptatem aut ad non dolendum aut ad prima illa secundum naturam optinenda. Si quae forte-possumus. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Si quae forte-possumus.

Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?
Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare?
Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.

Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Haec ego non possum dicere non esse hominis quamvis et belli
                et humani, sapientis vero nullo modo, physici praesertim,
                quem se ille esse vult, putare ullum esse cuiusquam diem
                natalem.

                Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis
                rebus humanis;

Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.

Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere.

Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent?
Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;
Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;

Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Quis hoc dicit? Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti ratio reddi possit. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?

Duo enim genera quae erant, fecit tria.
Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis.
Ne discipulum abducam, times.
Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.
Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.

Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; An haec ab eo non dicuntur? Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt.

Quid de Platone aut de Democrito loquar? Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.

Mihi enim satis est, ipsis non satis. Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Sed quot homines, tot sententiae; De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; In schola desinis. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Sed hoc sane concedamus. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Beatus sibi videtur esse moriens.

Dicis eadem omnia et bona et mala, quae quidem dicunt ii,
                qui numquam philosophum pictum, ut dicitur, viderunt:
                valitudinem, vires, staturam, formam, integritatem
                unguiculorum omnium bona, deformitatem, morbum, debilitatem
                mala.

                Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.

Erat enim Polemonis.: Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.
Sint ista Graecorum;: Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore;
Simus igitur contenti his.: Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere.
Nos vero, inquit ille;: Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?

Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.
At iam decimum annum in spelunca iacet.

Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.
Venit ad extremum;
Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.
Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Primum divisit ineleganter; Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Id Sextilius factum negabat. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt.

Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.
Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.

Quibus expositis facilis est coniectura ea maxime esse expetenda ex nostris, quae plurimum habent dignitatis, ut optimae cuiusque partis, quae per se expetatur, virtus sit expetenda maxime.

Velut ego nunc moveor.
Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.
Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata;
Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.
De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.

Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Cur id non ita fit? Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Haeret in salebra. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Si enim ad populum me vocas, eum. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Quid censes in Latino fore? Haec videlicet est correctio philosophiae veteris et emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem, in forum, in curiam. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.

Ita credo.: An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?
Recte, inquit, intellegis.: Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.
Confecta res esset.: Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.
Sed fortuna fortis;: Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?
Istic sum, inquit.: Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.
Tria genera bonorum;: Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum.

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare?

Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.

Quae cum dixisset, finem ille. Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Quibus ego vehementer assentior. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.

Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Esse enim, nisi eris, non potes. Quae duo sunt, unum facit. Verum hoc idem saepe faciamus. Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Itaque contra est, ac dicitis; Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.

Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.

Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.

Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.
Bonum incolumis acies: misera caecitas.
Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur;
Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur;
Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;
Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Hic ambiguo ludimur. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.

Sed nimis multa. Si enim ad populum me vocas, eum. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Ea possunt paria non esse. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu.

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.
Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;
Suo enim quisque studio maxime ducitur.

Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum? Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem.

Sed quod proximum fuit non vidit.

Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Sed ego in hoc resisto; Sin aliud quid voles, postea. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Quid de Pythagora? Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.

Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Quid vero? Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Poterat autem inpune; Odium autem et invidiam facile vitabis. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

Cur, nisi quod turpis oratio est?

Facillimum id quidem est, inquam. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Hic dolor populi Romani duce et auctore Bruto causa civitati libertatis fuit, ob eiusque mulieris memoriam primo anno et vir et pater eius consul est factus. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;

Eloquentiae vero, quae et principibus maximo ornamento est, et qua te audimus valere plurimum, quantum tibi ex monumentis nostris addidisses! Ea cum dixissent, quid tandem talibus viris responderes?

Idque quo magis quidam ita faciunt, ut iure etiam reprehendantur, hoc magis intellegendum est haec ipsa nimia in quibusdam futura non fuisse, nisi quaedam essent modica natura.

Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Cui Tubuli nomen odio non est? Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.

Tanta vis admonitionis inest in locis; Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Restatis igitur vos; Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Proclivi currit oratio. Deprehensus omnem poenam contemnet. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus?

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.

Mihi enim satis est, ipsis non satis.

Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant?

Hic homo severus luxuriam ipsam per se reprehendendam non
                putat, et hercule, Torquate, ut verum loquamur, si summum
                bonum voluptas est, rectissime non putat.

                Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari
                possint;

Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Nihil illinc huc pervenit.

Ergo, inquit, tibi Q.
Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.
Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.
Si longus, levis.
Haec igitur Epicuri non probo, inquam.
Cur post Tarentum ad Archytam?

Restatis igitur vos;: Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam.
Pollicetur certe.: Nulla erit controversia.

Age sane, inquam.

Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi. Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Videsne quam sit magna dissensio?

Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Erit enim mecum, si tecum erit. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Quo tandem modo? Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.

Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.

Et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit beatissimus, si id oportune facere possit, quod est convenienter naturae. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.

At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus.
Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.

Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.
Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.
Videsne quam sit magna dissensio?
Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.
Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.

Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? At, si voluptas esset bonum, desideraret. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Cur post Tarentum ad Archytam? Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Sed haec in pueris; Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.

Nemo igitur esse beatus potest. Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Tollenda est atque extrahenda radicitus. Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.

Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; In schola desinis. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Quae cum essent dicta, discessimus. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.

Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat.
Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt.
Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur.
Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?

Sumenda potius quam expetenda. Non laboro, inquit, de nomine. De hominibus dici non necesse est. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Quare attende, quaeso.: Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.
Erat enim Polemonis.: Deprehensus omnem poenam contemnet.
Idemne, quod iucunde?: Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;
Memini vero, inquam;: Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Inquit, dasne adolescenti veniam? Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Sed nimis multa. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; Recte, inquit, intellegis. Sed ille, ut dixi, vitiose. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Peccata paria. Collatio igitur ista te nihil iuvat.

Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Nihilo magis. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.

Nam quod ita positum est, quod dissolutum sit, id esse sine sensu, id eius modi est, ut non satis plane dicat quid sit dissolutum.

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Ad eos igitur converte te, quaeso. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

Quis hoc dicit?: Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.
Quae sequuntur igitur?: Cum praesertim illa perdiscere ludus esset.
Sed videbimus.: Gerendus est mos, modo recte sentiat.
Sed haec omittamus;: Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Quo tandem modo?: In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate.

Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus?

Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.

His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.

An quae de prudentia, de cognitione rerum, de coniunctione generis humani, quaeque ab eisdem de temperantia, de modestia, de magnitudine animi, de omni honestate dicuntur?

Idem adhuc;: Graece donan, Latine voluptatem vocant.
Quare attende, quaeso.: Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.
Quis negat?: His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.
Sed videbimus.: Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.
Tubulo putas dicere?: Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita?

Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Illud autem ipsum qui optineri potest, quod dicitis, omnis animi et voluptates et dolores ad corporis voluptates ac dolores pertinere? Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Praeclare hoc quidem. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Idem adhuc;: Dat enim intervalla et relaxat.
Non igitur bene.: Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.
Erat enim Polemonis.: Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.
Erat enim Polemonis.: Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?
Certe non potest.: Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.
Primum divisit ineleganter;: Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.
A mene tu?: Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

Illi igitur antiqui non tam acute optabiliorem illam vitam putant, praestantiorem, beatiorem, Stoici autem tantum modo praeponendam in seligendo, non quo beatior ea vita sit, sed quod ad naturam accommodatior.

Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.
Mihi enim satis est, ipsis non satis.
Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit.
Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus,
                sequetur ut etiam aequas esse dicamus.

                Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed
                quid ille dicat.

Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Age sane, inquam. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Ne tu, inquam, Cato, verbis illustribus et id, quod vis, declarantibus! itaque mihi videris Latine docere philosophiam et ei quasi civitatem dare. Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit? Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.

Ratio quidem vestra sic cogit.

Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Minime vero istorum quidem, inquit. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Sedulo, inquam, faciam. Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.

Vide, quaeso, rectumne sit. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.

Quae cum essent dicta, discessimus. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Igitur ne dolorem quidem. Non potes, nisi retexueris illa. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Quis istud possit, inquit, negare? Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras.

Quae sequuntur igitur?: Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Tubulo putas dicere?: Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis.
Sullae consulatum?: Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.

Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.
Bestiarum vero nullum iudicium puto.
Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta?

Maximus dolor, inquit, brevis est.
Murenam te accusante defenderem.
Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit.
Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.
Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest.
Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Quorum altera prosunt, nocent altera. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu. Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Quae est igitur causa istarum angustiarum? De quibus cupio scire quid sentias. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit?

Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt
                prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.

                Quod et posse fieri intellegimus et saepe etiam videmus, et
                perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse,
                quod coniunctione tali sit aptius.

His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.
Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.
Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt.
Hoc non est positum in nostra actione.
Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.

Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;

Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.
Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;
Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus.
Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Etiam beatissimum? An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Oratio me istius philosophi non offendit; Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt;

Ex quo intellegi debet homini id esse in bonis ultimum, secundum naturam vivere, quod ita interpretemur: vivere ex hominis natura undique perfecta et nihil requirente.

Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam.
Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.
Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.
Sed residamus, inquit, si placet.

Tu quidem reddes;: Zenonis est, inquam, hoc Stoici.
Quis negat?: Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.
Certe non potest.: Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;

Itaque contra est, ac dicitis; Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. In schola desinis. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Ad eos igitur converte te, quaeso. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. An tu me de L.

Si longus, levis. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.

Sed haec omittamus;
Age sane, inquam.

Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Sed hoc sane concedamus. Sin aliud quid voles, postea. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Quod quidem nobis non saepe contingit. Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides.

Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.
Primum quid tu dicis breve?
Et non ex maxima parte de tota iudicabis?
Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.

Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Ut pulsi recurrant? Cur haec eadem Democritus? Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Ut aliquid scire se gaudeant? Inquit, cum ego te hac nova lege videam eodem die accusatori responderet tribus horis perorare, in hac me causa tempus dilaturum putas? Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Perge porro;

Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Oratio me istius philosophi non offendit;

Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.
Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est.
Quare ad ea primum, si videtur;

Contineo me ab exemplis. Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Neutrum vero, inquit ille. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat.

Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;
Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt.
An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P.
Quod iam a me expectare noli.

Quid enim?: Non est igitur voluptas bonum.
Cur haec eadem Democritus?: Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.
Tria genera bonorum;: Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Tum mihi Piso: Quid ergo? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Magna laus. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate
                dominante.

                Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua
                sponte propensus es?

Hoc simile tandem est? Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis lucris paulum aliquid damni contraxerit. Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.

Dum enim in una virtute sic omnia esse voluerunt, ut eam
                rerum selectione expoliarent nec ei quicquam, aut unde
                oriretur, darent, aut ubi niteretur, virtutem ipsam, quam
                amplexabantur, sustulerunt.

                Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Comprehensum, quod cognitum non habet? Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Quibusnam praeteritis? Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?

His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.

Ut aliquid scire se gaudeant? Qualem igitur hominem natura inchoavit? Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Bonum valitudo: miser morbus. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Cur post Tarentum ad Archytam? Ad eos igitur converte te, quaeso. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Oratio me istius philosophi non offendit; Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.

Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine, alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura nos ipsa deductura sit. Age, inquies, ista parva sunt.

Optime, inquam.
Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.
Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.
Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Sed plane dicit quod intellegit.

Quae est enim, quae se umquam deserat aut partem aliquam sui aut eius partis habitum aut vini aut ullius earum rerum, quae secundum naturam sunt, aut motum aut statum?

Quid enim? Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Quod vestri non item. Cur iustitia laudatur? At enim hic etiam dolore. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Sed quid sentiat, non videtis. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari.

Falli igitur possumus.: Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?
Sed fortuna fortis;: An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P.
Nihilo magis.: Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem.
Frater et T.: Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.

Paria sunt igitur. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Age sane, inquam. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent.

In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Memini me adesse P. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Stoici scilicet. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.

Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.

Sed ad rem redeamus; Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Nam quid possumus facere melius? Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu.

Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?

Non potes, nisi retexueris illa.
Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno?
Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;
Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat?

Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Confecta res esset. Hoc non est positum in nostra actione. Quis hoc dicit? Quis hoc dicit? Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Quid enim?

In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa
                virtute optimum quidque rarissimum est.

                Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae
                dicas, ratione et arte distinguere.

Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum.

Vide, quaeso, rectumne sit.: Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia.
Peccata paria.: An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?
Tenent mordicus.: Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum.
Idem adhuc;: Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis?
Venit ad extremum;: Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare;

Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene
                cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque
                comprehensam.

                Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus,
                qualis Q.

Quin ne bestiae quidem, quas delectationis causa
                concludimus, cum copiosius alantur, quam si essent liberae,
                facile patiuntur sese contineri motusque solutos et vagos a
                natura sibi tributos requirunt.

                Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor,
                philosophorum.

Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret.

Quibusnam praeteritis?

Sed haec nihil sane ad rem; Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Aliter autem vobis placet.

Facete M.: Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas?
Sed videbimus.: Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.
Stoici scilicet.: Ut id aliis narrare gestiant?

Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Sed quot homines, tot sententiae; Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere.

Quis enim redargueret?: Cur deinde Metrodori liberos commendas?
Si longus, levis.: Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.
Etiam beatissimum?: Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest.
Non igitur bene.: Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum;
Quibusnam praeteritis?: Ubi ut eam caperet aut quando?

Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Quae cum dixisset, finem ille. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Odium autem et invidiam facile vitabis. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.

Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Sed ad rem redeamus; Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.

Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.

Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.
Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.
Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.

Magna laus.: Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?
Reguli reiciendam;: Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;
Quae sequuntur igitur?: Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Quo tandem modo?: Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?

Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Et nemo nimium beatus est; Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur.

Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?

Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Quorum fuit haec institutio, in qua animadvertas velim quid mutandum putes nec expectes, dum ad omnia dicam, quae a te dicta sunt; Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus;

Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?
Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?

De illis, cum volemus. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Restatis igitur vos; Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Erat enim Polemonis. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat?

Beatum, inquit.: Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem.
Si longus, levis.: Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.
Falli igitur possumus.: Frater et T.
Stoici scilicet.: Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?

Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.
Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.
Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.
Restinguet citius, si ardentem acceperit.

Venit ad extremum;: Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?
Frater et T.: Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur.
Quo tandem modo?: Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.
Quis hoc dicit?: Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos?

Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Videsne quam sit magna dissensio? Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?

Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;
Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.
At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.
Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Sed videbimus.: Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?
Magna laus.: Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.
Quibusnam praeteritis?: De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.

Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere
                velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute.

                Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent
                vera, coniungi debuerunt;

An eiusdem modi?: Efficiens dici potest.
Sullae consulatum?: Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.
Immo videri fortasse.: Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Age sane, inquam.: Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere;

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Quid vero? Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Pauca mutat vel plura sane; Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Minime vero, inquit ille, consentit. Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Perge porro; Pollicetur certe. At multis se probavit.

Cur, nisi quod turpis oratio est?

Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a Zenone novi sit allatum. Laboro autem non sine causa; Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum.

Idemne, quod iucunde?

Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Sed nimis multa. Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.

Sed cum, quod honestum sit, id solum bonum esse dicamus, consentaneum tamen est fungi officio, cum id officium nec in bonis ponamus nec in malis.

At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Quod vestri non item. Age sane, inquam. Ita prorsus, inquam; Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Quid ergo hoc loco intellegit honestum?

Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;

Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Minime vero, inquit ille, consentit. Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt.

Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere.
Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;
Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.
Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;
Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.

Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Sed tamen intellego quid velit. Esse enim, nisi eris, non potes. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.

Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?

Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Cur iustitia laudatur? Quid censes in Latino fore? At, si voluptas esset bonum, desideraret. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Quo modo autem philosophus loquitur? Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Praeclare hoc quidem. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Quod equidem non reprehendo; Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere?

Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis;

An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Dicimus aliquem hilare vivere;

Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Recte dicis; Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Utram tandem linguam nescio? Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.

Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Cui Tubuli nomen odio non est? Hoc est non dividere, sed frangere. Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine;

Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere? Certe non potest. Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.

Eam stabilem appellas. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. An hoc usque quaque, aliter in vita? Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis.

Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Ut pulsi recurrant? Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Comprehensum, quod cognitum non habet? Verum hoc idem saepe faciamus.

Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;

Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.

Sed plane dicit quod intellegit.
Nam ista vestra: Si gravis, brevis;
Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.
Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus?

Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Memini vero, inquam; Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Minime vero, inquit ille, consentit.

Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?

An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Itaque fecimus. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Hoc tu nunc in illo probas. Dat enim intervalla et relaxat.

Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur.

Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Videsne, ut haec concinant? Primum quid tu dicis breve?

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Si longus, levis. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.

Restatis igitur vos;: Quippe: habes enim a rhetoribus;
Falli igitur possumus.: Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.
Sed fortuna fortis;: Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.

Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant.
Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est.

Appellet haec desideria naturae, cupiditatis nomen servet
                alio, ut eam, cum de avaritia, cum de intemperantia, cum de
                maximis vitiis loquetur, tamquam capitis accuset.

                Quid est enim aliud esse versutum?

Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.
Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;
Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.
Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari.

Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere? Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Suo genere perveniant ad extremum; Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Ea possunt paria non esse. De illis, cum volemus. Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti.

Et nemo nimium beatus est; Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Id est enim, de quo quaerimus. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Quis est tam dissimile homini. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Sint modo partes vitae beatae. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.

Cur iustitia laudatur?: Sint ista Graecorum;
Perge porro;: Praeclarae mortes sunt imperatoriae;
Tenent mordicus.: Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Quid Zeno?: Nobis aliter videtur, recte secusne, postea;
Quid vero?: Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.
Immo alio genere;: Suo genere perveniant ad extremum;

Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.
Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate.

Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse
                gaudium, quod non referatur ad corpus.

                Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui
                deceat extremum.

Nihil illinc huc pervenit. Quo tandem modo? At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; ALIO MODO. Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Sed hoc sane concedamus.

Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea,
                quae etiam concessa te nihil iuvent.

                Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam
                quidem, sed etiam se tuetur;

Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus? Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Nam hunc ipsum sive finem sive extremum sive ultimum definiebas id esse, quo omnia, quae recte fierent, referrentur neque id ipsum usquam referretur. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Est, ut dicis, inquit; Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat.

Quo modo autem philosophus loquitur?

Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare? Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Sed fac ista esse non inportuna; Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

Non igitur bene.: Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?
Nos commodius agimus.: Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;
Istic sum, inquit.: Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur.
De illis, cum volemus.: Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.
Efficiens dici potest.: Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.
Quo tandem modo?: Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?

Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.

Immo videri fortasse.: Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Sedulo, inquam, faciam.: Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?
Quare conare, quaeso.: Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Negat enim summo bono afferre incrementum diem.

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;

Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Quorum altera prosunt, nocent altera. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris. Iam autem Callipho aut Diodorus quo modo poterunt tibi istud concedere, qui ad honestatem aliud adiungant, quod ex eodem genere non sit? Sedulo, inquam, faciam. Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.

Sint ista Graecorum;: Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis.
Age sane, inquam.: Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti.
Quis negat?: Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.
Erat enim Polemonis.: Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur;

Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Nam ante Aristippus, et ille melius. Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Dici enim nihil potest verius. Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Memini me adesse P.

Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia
                quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita
                degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur.

                Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota
                nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime
                necessaria?

Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Quare conare, quaeso. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Venit ad extremum;

Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe;

Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Quae sequuntur igitur? Summus dolor plures dies manere non potest? Quid censes eos esse facturos, qui omnino virtutem a bonorum fine segregaverunt, Epicurum, Hieronymum, illos etiam, si qui Carneadeum finem tueri volunt?

Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Videsne, ut haec concinant? Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Quis istud possit, inquit, negare?

An eiusdem modi?
Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.
Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.
Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.
Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.

Respondeat totidem verbis.: Ita credo.
Sint ista Graecorum;: Ego vero isti, inquam, permitto.
Nihilo magis.: Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur.
Avaritiamne minuis?: In schola desinis.
Quid de Pythagora?: Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis.
Certe non potest.: Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Easdemne res?: Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.
Perge porro;: Quid censes in Latino fore?
Proclivi currit oratio.: A mene tu?
Id enim natura desiderat.: Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.
Quid vero?: Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest.
Disserendi artem nullam habuit.: Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;

Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens.
Sed nimis multa.
Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.

Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum.
Hunc vos beatum;

Iam enim adesse poterit.

                Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum
                earum rerum, quae sibi conducant, amittere.

Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Cum vero paulum processerunt, lusionibus vel laboriosis delectantur, ut ne verberibus quidem deterreri possint, eaque cupiditas agendi aliquid adolescit una cum aetatibus. Praeclare hoc quidem. Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur; Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Quis Aristidem non mortuum diligit? Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Nihil illinc huc pervenit.

Bonum integritas corporis: misera debilitas.

Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.

Sumenda potius quam expetenda. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Hic ambiguo ludimur. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Age, inquies, ista parva sunt. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem.

Quid enim?: Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;
In schola desinis.: Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur.
Itaque fecimus.: Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Stoici scilicet.: Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?
Non igitur bene.: Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere.

At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Falli igitur possumus. Suo genere perveniant ad extremum; Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent. Igitur ne dolorem quidem.

Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus.
Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.
Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat?
Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.
Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.

Quid de Pythagora?: Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Peccata paria.: Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem.
Quid de Pythagora?: Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?

Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus,
                quas supra dixi, metienda.

                Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata
                mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus.
Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.
Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.

Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;
Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.

Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.
Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure.
Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus.

Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Quid autem est amare, e quo nomen ductum amicitiae est, nisi velle bonis aliquem affici quam maximis, etiamsi ad se ex iis nihil redundet? Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae.

Quarum adeo omnium sententia pronuntiabit primum de voluptate nihil esse ei loci, non modo ut sola ponatur in summi boni sede, quam quaerimus, sed ne illo quidem modo, ut ad honestatem applicetur.

Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Sed fortuna fortis; Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse, dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges permittunt, cum privatarum litium iudices sumus. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.
Et quod est munus, quod opus sapientiae?
Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias.
Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?
Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Quod vestri non item. Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt. Igitur ne dolorem quidem. Hoc simile tandem est? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P.
Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est.
Non est igitur voluptas bonum.
Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Collatio igitur ista te nihil iuvat.

Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates
                repellant.

                Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus
                viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius
                adumbrata opinione laetentur?

Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Idemne, quod iucunde? Inde igitur, inquit, ordiendum est. Quod cum dixissent, ille contra. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?

Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?

Neutrum vero, inquit ille. Haec mirabilia videri intellego, sed cum certe superiora firma ac vera sint, his autem ea consentanea et consequentia, ne de horum quidem est veritate dubitandum. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Bonum valitudo: miser morbus. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.

Ne discipulum abducam, times.

A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Praeclare hoc quidem. Nihilo magis. Dici enim nihil potest verius. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Hoc non est positum in nostra actione. Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate?

Suo enim quisque studio maxime ducitur.

Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Satis est ad hoc responsum. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Cur post Tarentum ad Archytam? An hoc usque quaque, aliter in vita? Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;
Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.
Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.
Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim.

Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.
An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.

Nunc vides, quid faciat. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Ut aliquid scire se gaudeant? Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem.

Qui mos cum a posterioribus non esset retentus, Arcesilas
                eum revocavit instituitque ut ii, qui se audire vellent, non
                de se quaererent, sed ipsi dicerent, quid sentirent;

                Igitur ne dolorem quidem.

Nam ante Aristippus, et ille melius.

Quae contraria sunt his, malane? Si est nihil in eo, quod perficiendum est, praeter motum ingenii quendam, id est rationem, necesse est huic ultimum esse virtute agere; Rationis enim perfectio est virtus; Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Certe non potest. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.

Tu quidem reddes;: Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.
Immo videri fortasse.: Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet?
Sed videbimus.: Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a.
Idem adhuc;: Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis.
Non semper, inquam;: Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;

Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Illud non continuo, ut aeque incontentae. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Odium autem et invidiam facile vitabis. Ut aliquid scire se gaudeant? Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; An eiusdem modi? Ita nemo beato beatior. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Itaque fecimus. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?

Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit.

Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Age, inquies, ista parva sunt. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.

Illi igitur antiqui non tam acute optabiliorem illam vitam putant, praestantiorem, beatiorem, Stoici autem tantum modo praeponendam in seligendo, non quo beatior ea vita sit, sed quod ad naturam accommodatior.

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?
Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos.

Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Tubulo putas dicere? Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.

-delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Scrupulum, inquam, abeunti; Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Tamen a proposito, inquam, aberramus.

Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Quare attende, quaeso. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Poterat autem inpune; Sed alii dolore moventur, alii cupiditate, iracundia etiam multi effetuntur et, cum in mala scientes inruunt, tum se optime sibi consulere arbitrantur. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Rationis enim perfectio est virtus; Minime vero istorum quidem, inquit. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Sed ad bona praeterita redeamus. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Sint ista Graecorum; Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Nos commodius agimus.

Quid sequatur, quid repugnet, vident.

Sed haec nihil sane ad rem; Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.

Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas?

Quis est tam dissimile homini. Hoc igitur quaerentes omnes, et ii, qui quodcumque in mentem veniat aut quodcumque occurrat se sequi dicent, et vos ad naturam revertemini. Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu.

Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus?
Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;
Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;
Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?

Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Maximus dolor, inquit, brevis est. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Cuius oratio attende, quaeso, Brute, satisne videatur Antiochi complexa esse sententiam, quam tibi, qui fratrem eius Aristum frequenter audieris, maxime probatam existimo. Sed nimis multa.

Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Sed residamus, inquit, si placet. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. At enim sequor utilitatem. At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit.

Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.
Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?
Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus?
Illud non continuo, ut aeque incontentae.

Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen
                nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat.

                Zeno autem, quod suam, quod propriam speciem habeat, cur
                appetendum sit, id solum bonum appellat, beatam autem vitam
                eam solam, quae cum virtute degatur.

Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?

Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap. Haec dicuntur fortasse ieiunius; Quis est tam dissimile homini. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Ne discipulum abducam, times. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Itaque, Torquate, cum diceres clamare Epicurum non posse iucunde vivi, nisi honeste et sapienter et iuste viveretur, tu ipse mihi gloriari videbare. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.

Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse?

Sed quid sentiat, non videtis. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum?

Nam si concederetur, etiamsi ad corpus nihil referatur, ista
                sua sponte et per se esse iucunda, per se esset et virtus et
                cognitio rerum, quod minime ille vult expetenda.

                Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut
                mala, quae sint paria necesse est.

Haeret in salebra.: Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?
Nihil sane.: Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata;
Poterat autem inpune;: Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?
Sullae consulatum?: Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Omnia peccata paria dicitis.: Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.

Si longus, levis dictata sunt.

Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere.

Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit?

Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus.

Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Verum hoc idem saepe faciamus. Quod vestri non item. Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. Idemne, quod iucunde? Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici.

Iam enim adesse poterit. Quae est igitur causa istarum angustiarum? Quare conare, quaeso. Age, inquies, ista parva sunt. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi.

Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum.
Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit.
Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?
Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit.

Tubulo putas dicere?: Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.
Si quae forte-possumus.: Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.

Etiam beatissimum?: Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere.
Primum divisit ineleganter;: Ut aliquid scire se gaudeant?
Certe non potest.: Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.
Sed nimis multa.: At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae
                paulo ante dixi.

                Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter
                stabilire rem publicam studuerit, alter evertere.

Quae contraria sunt his, malane? Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Torquatus, is qui consul cum Cn. Sed ille, ut dixi, vitiose. Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Summae mihi videtur inscitiae.

Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Et quidem, inquit, vehementer errat; Negare non possum. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Summus dolor plures dies manere non potest? Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.

Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina.
His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat.
Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.
Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Simus igitur contenti his.

Quis est tam dissimile homini. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Sed tamen intellego quid velit. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Ita prorsus, inquam; Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Cur deinde Metrodori liberos commendas?

Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.
Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.
Si enim ad populum me vocas, eum.
Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Mihi enim satis est, ipsis non satis. Quis istud, quaeso, nesciebat? Nulla erit controversia. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Non potes, nisi retexueris illa. Nam aut privatim aliquid gerere malunt aut, qui attore animo sunt, capessunt rem publicam honoribus imperiisque adipiscendis aut totos se ad studia doctrinae conferunt. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Quae ista amicitia est? Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur?

Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Proclivi currit oratio. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent.

Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?
Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.
Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.
Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.
Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;

-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Quis est tam dissimile homini. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Sint modo partes vitae beatae. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.

Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.
Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.
Si enim ad populum me vocas, eum.
Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.
Aufert enim sensus actionemque tollit omnem.

Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Nunc agendum est subtilius. Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Ac tamen hic mallet non dolere.

Scrupulum, inquam, abeunti; Si quae forte-possumus. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.

Quid iudicant sensus?

Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est. Si enim ad populum me vocas, eum. Sed nunc, quod agimus;

Quis enim redargueret?: Sed residamus, inquit, si placet.
Non igitur bene.: Sedulo, inquam, faciam.

Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Non potes, nisi retexueris illa. Itaque earum rerum hic tenetur a sapiente delectus, ut aut reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut perferendis doloribus asperiores repellat. Quod cum dixissent, ille contra. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Summus dolor plures dies manere non potest? Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Hunc vos beatum;

Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur;

Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Que Manilium, ab iisque M. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Refert tamen, quo modo. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?

Restatis igitur vos; Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?

Itaque fecimus. Quis enim redargueret? Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Ostendit pedes et pectus. Utram tandem linguam nescio? Si longus, levis dictata sunt. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata
                spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.

                Quae sequuntur igitur?

Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
Sed mehercule pergrata mihi oratio tua.
Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris?

Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Magna laus.

Nam de isto magna dissensio est. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;

Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-,
                num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam,
                indolentia?

                Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita
                aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P.

Hic nihil fuit, quod quaereremus. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Disserendi artem nullam habuit.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Sed residamus, inquit, si placet. Tria genera bonorum; Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Itaque ab his ordiamur. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Magna laus. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes.

Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.
Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset.
Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.
Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;
Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?
Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.

Restatis igitur vos;

Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Graccho, eius fere, aequalí? Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

Tolletur enim appetitus animi, si, ut in lis rebus, inter
                quas nihil interest, neutram in partem propensiores sumus,
                item in nobismet ipsis quem ad modum affecti simus nihil
                nostra arbitrabimur interesse.

                Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos
                disserendi labor.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?

Memini me adesse P. Itaque contra est, ac dicitis; Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Sumenda potius quam expetenda. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare? Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.

Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Quo igitur, inquit, modo? At hoc in eo M.

Est enim mihi magnae curae-quamquam hoc quidem proprium tuum munus est-, ut ita erudiatur, ut et patri et Caepioni nostro et tibi tam propinquo respondeat.

Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;
Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret.
Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?
Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Polycratem Samium felicem appellabant. Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Iam in altera philosophiae parte. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. Sed residamus, inquit, si placet.

Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Tanta vis admonitionis inest in locis; Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Quae cum essent dicta, discessimus. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Nihil illinc huc pervenit. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Venit ad extremum; An hoc usque quaque, aliter in vita?

Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus.
Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.

Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Moriatur, inquit. Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum?

Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.
Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;

Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem.
Quis enim redargueret?
Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.
Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret.

Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Primum divisit ineleganter; Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.

Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.
Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Nullus est igitur cuiusquam dies natalis.
Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Sint modo partes vitae beatae. Sed fortuna fortis; Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Ut pulsi recurrant? Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; At multis malis affectus. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?

Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Quae cum dixisset, finem ille. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Videsne, ut haec concinant? Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Quoniam igitur, ut medicina valitudinis, navigationis gubernatio, sic vivendi ars est prudente, necesse est eam quoque ab aliqua re esse constitutam et profectam.

Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Quid est igitur, inquit, quod requiras? Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Minime vero istorum quidem, inquit. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;

Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis?

Nulla erit controversia. Ut enim, inquit, gubernator aeque peccat, si palearum navem evertit et si auri, item aeque peccat, qui parentem et qui servum iniuria verberat. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Cognitis autem rerum finibus, cum intellegitur, quid sit et bonorum extremum et malorum, inventa vitae via est conformatioque omnium officiorum, cum quaeritur, quo quodque referatur;

Videsne, ut haec concinant? Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Quid ergo? Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere?

Perge porro;: Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.
Itaque fecimus.: Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;
Peccata paria.: Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.
Nihilo magis.: Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Recte, inquit, intellegis.: Si longus, levis;
Quid enim?: Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.
Perge porro;: Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat.

Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia
                tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.

                Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit
                modum, et luxuriosus eodem modo.

Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus?
Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?
Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?

Paria sunt igitur.
An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?
Satis est ad hoc responsum.

Qui convenit?: Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.
In schola desinis.: Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.
Non semper, inquam;: Confecta res esset.
Tu quidem reddes;: Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Quid est enim aliud esse versutum? Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Et quidem, inquit, vehementer errat; Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Quid est enim aliud esse versutum? Non est igitur summum malum dolor. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Sed residamus, inquit, si placet. Omnis enim est natura diligens sui. Erat enim Polemonis.

Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. An tu me de L.

Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. An hoc usque quaque, aliter in vita? Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Sed ego in hoc resisto; Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Quo modo?

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. An potest cupiditas finiri? Comprehensum, quod cognitum non habet? At iam decimum annum in spelunca iacet. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Idemne, quod iucunde? Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Istic sum, inquit. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Qui haec didicerunt, quae ille contemnit, sic solent: Duo genera cupiditatum, naturales et inanes, naturalium duo, necessariae et non necessariae. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Praeteritis, inquit, gaudeo. Que Manilium, ab iisque M. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Recte dicis;

Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima.
Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.
Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur.
Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos.

Idemne, quod iucunde? Facillimum id quidem est, inquam. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Minime vero, inquit ille, consentit. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.

Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Alii rursum isdem a principiis omne officium referent aut ad voluptatem aut ad non dolendum aut ad prima illa secundum naturam optinenda. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Id est enim, de quo quaerimus.

Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
Cur, nisi quod turpis oratio est?
Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur.
Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.
At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?

Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus.

Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur.

Et quod est munus, quod opus sapientiae? Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Cave putes quicquam esse verius. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Age, inquies, ista parva sunt.

Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.
Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam.
Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?
Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta.
Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.
Ego vero isti, inquam, permitto.

Hoc non est positum in nostra actione.

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.

Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt,
                inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit,
                nihil praeterea desideret.

                Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in
                potestate sapientis.

Memini vero, inquam;: Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.
Simus igitur contenti his.: Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.

Restinguet citius, si ardentem acceperit.

Suo genere perveniant ad extremum; Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Sed tamen intellego quid velit. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Qui haec didicerunt, quae ille contemnit, sic solent: Duo genera cupiditatum, naturales et inanes, naturalium duo, necessariae et non necessariae. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.

Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare;

Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Haec quo modo conveniant, non sane intellego.

Negat enim definiri rem placere, sine quo fieri interdum non potest, ut inter eos, qui ambigunt, conveniat quid sit id, de quo agatur, velut in hoc ipso, de quo nunc disputamus.

Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Quis hoc dicit? Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. Ea enim omnia, quae illi bona dicerent, praeposita esse, non bona, itemque illa, quae in corpore excellerent, stulte antiquos dixisse per se esse expetenda; Scrupulum, inquam, abeunti; Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Praeclare hoc quidem. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Respondeat totidem verbis. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Quid ergo?

Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat.

Illud non continuo, ut aeque incontentae.
Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Immo alio genere;: Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;
Confecta res esset.: Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur.
Ita credo.: Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis?
Erat enim Polemonis.: Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?

Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;
Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit.
Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;
Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.
Quibus ego vehementer assentior.
An hoc usque quaque, aliter in vita?

Gerendus est mos, modo recte sentiat.

Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Et nemo nimium beatus est; Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.

Et nemo nimium beatus est; Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Maximus dolor, inquit, brevis est. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

Bonum integritas corporis: misera debilitas. Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere, potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est sapientia similis; At multis se probavit. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie.

Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio.
Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus?
Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.
Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.

Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Si longus, levis; Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere.

Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est.

Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Vide, quaeso, rectumne sit. Beatus sibi videtur esse moriens. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?

Etenim, cum omnes natura totos se expetendos putent, nec id ob aliam rem, sed propter ipsos, necesse est eius etiam partis propter se expeti, quod universum propter se expetatur.

Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Haeret in salebra. A mene tu? Eadem nunc mea adversum te oratio est. Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Id est enim, de quo quaerimus. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.

Praeteritis, inquit, gaudeo.

Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Cur, nisi quod turpis oratio est? Qui convenit? Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Minime vero, inquit ille, consentit.

Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est.

Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Quid est enim aliud esse versutum? Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Non igitur bene. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Facete M. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Frater et T. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus?

Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;

Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Illud non continuo, ut aeque incontentae. Efficiens dici potest. Praeclarae mortes sunt imperatoriae;

Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.

Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Quare ad ea primum, si videtur; Eadem fortitudinis ratio reperietur. Nihil illinc huc pervenit. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

Quid est igitur, inquit, quod requiras? Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Prave, nequiter, turpiter cenabat; Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit; Quid de Pythagora? Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.

Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Quae sequuntur igitur? Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. At eum nihili facit; Si longus, levis dictata sunt. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Certe non potest. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Eam stabilem appellas.

Sed ego in hoc resisto;
Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.
Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest.
Inde igitur, inquit, ordiendum est.

Ac tamen hic mallet non dolere.

Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Contineo me ab exemplis. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Quo igitur, inquit, modo? Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine, alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura nos ipsa deductura sit. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum.

Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;

Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Minime vero istorum quidem, inquit. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Sed ad bona praeterita redeamus. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Quae cum essent dicta, discessimus. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?

Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Numquam facies.: Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.
Haec dicuntur inconstantissime.: Quid ergo?
Si quae forte-possumus.: Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;
Frater et T.: Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate.

Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur.

Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Ostendit pedes et pectus. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint.

Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Nihil sane. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Nam qui sciet ubi quidque positum sit quaque eo veniat, is, etiamsi, quid obrutum erit, poterit eruere semperque esse in disputando suus. Age, inquies, ista parva sunt.

Nihil enim possumus iudicare, nisi quod est nostri
                iudicii-in quo frustra iudices solent, cum sententiam
                pronuntiant, addere: si quid mei iudicii est;

                Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris
                privatio.

Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?
Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est.
Certe non potest.
Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum.

Idemne, quod iucunde? Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Primum quid tu dicis breve? Nihilo magis. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Quod totum contra est. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;

Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Sed ille, ut dixi, vitiose. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Hic ambiguo ludimur. Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias.

Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Nec enim, cum tua causa cui commodes, beneficium illud habendum est, sed faeneratio, nec gratia deberi videtur ei, qui sua causa commodaverit. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Quid de Pythagora? Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Eaedem res maneant alio modo. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Restatis igitur vos;

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Esse enim, nisi eris, non potes. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;

Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit; Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. An tu me de L. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris.

An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost;
Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas?
Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea.

Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Maximus dolor, inquit, brevis est. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Sed hoc sane concedamus. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Est, ut dicis, inquit; Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet.

Ne id quidem, nisi multa annorum intercesserint milia, ut omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum tempus reversio. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. De quibus cupio scire quid sentias. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.

Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Sed ille, ut dixi, vitiose. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Sed haec nihil sane ad rem; Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Bonum liberi: misera orbitas. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Bonum patria: miserum exilium. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

Quorum sine causa fieri nihil putandum est.

Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Sed fortuna fortis; Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum.

Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum
                a se oritur et sua sponte nascitur.

                Illa tamen simplicia, vestra versuta.

At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus.

Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;

Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor; Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Nam de isto magna dissensio est. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari.

Cum vero paulum processerunt, lusionibus vel laboriosis delectantur, ut ne verberibus quidem deterreri possint, eaque cupiditas agendi aliquid adolescit una cum aetatibus.

Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset. Moriatur, inquit. At coluit ipse amicitias. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Dicimus aliquem hilare vivere; Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Dici enim nihil potest verius. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Non est igitur summum malum dolor. Praeteritis, inquit, gaudeo.

Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?
Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.

Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. An tu me de L. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Si longus, levis;: Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.
Haec dicuntur inconstantissime.: Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.
Paria sunt igitur.: Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.

Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Memini me adesse P. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Quid, si efficio ut fateare me non modo quid sit voluptas scire-est enim iucundus motus in sensu-, sed etiam quid eam tu velis esse? Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Quae cum essent dicta, discessimus.

Sint ista Graecorum;: Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.
Falli igitur possumus.: Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.
Audeo dicere, inquit.: Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.

Equidem, sed audistine modo de Carneade?

Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum.

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum.

Nam de isto magna dissensio est.

Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Omnis enim est natura diligens sui. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.

Que Manilium, ab iisque M.

Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Falli igitur possumus. Ostendit pedes et pectus. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. At hoc in eo M. Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere.

Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.

Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.

Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?

Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Quis Aristidem non mortuum diligit? Eaedem res maneant alio modo. Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit? Quod totum contra est. Sed ad illum redeo. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem.

Quocumque enim modo summum bonum sic exponitur, ut id vacet honestate, nec officia nec virtutes in ea ratione nec amicitiae constare possunt.

Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia?

Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur.

Iam autem Callipho aut Diodorus quo modo poterunt tibi istud concedere, qui ad honestatem aliud adiungant, quod ex eodem genere non sit? Disserendi artem nullam habuit. Avaritiamne minuis? Cur, nisi quod turpis oratio est? Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium-hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Memini vero, inquam; Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam
                a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio
                differatur.

                Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit,
                cum dolorem summum malum esse dixerit.

Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus.
Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare?
Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus?

Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. At enim sequor utilitatem. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.
Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.

Laboribus hic praeteritis gaudet, tu iubes voluptatibus, et hic se ad ea revocat, e quibus nihil umquam rettulerit ad corpus, tu totus haeres in corpore. Illi enim inter se dissentiunt. Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Equidem e Cn. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Ego vero isti, inquam, permitto.

Tenent mordicus.: Aufert enim sensus actionemque tollit omnem.
Poterat autem inpune;: Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur;
Sed haec in pueris;: Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.
An eiusdem modi?: Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.

Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.

Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;

Omnis enim est natura diligens sui. Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? An hoc usque quaque, aliter in vita? Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus.

E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Eaedem res maneant alio modo. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Ut pulsi recurrant? Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Quid enim?

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?
Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.
Istic sum, inquit.
Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur?

Tubulo putas dicere?: Ita multa dicunt, quae vix intellegam.
Nulla erit controversia.: Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.
Age sane, inquam.: Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;
Facete M.: Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Etiam beatissimum?: Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.
Proclivi currit oratio.: Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.

Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Quare attende, quaeso. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum.

Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine;

Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur. Sed quot homines, tot sententiae; An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Verum hoc idem saepe faciamus. Multosque etiam dolores curationis causa perferant, ut, si ipse usus membrorum non modo non maior, verum etiam minor futurus sit, eorum tamen species ad naturam revertatur? De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Ita nemo beato beatior.

In schola desinis.: Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;

Quibusnam praeteritis?: Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;
Nunc agendum est subtilius.: Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.
Explanetur igitur.: Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.
Itaque fecimus.: Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari.
Quis istum dolorem timet?: Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus.

Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt?
Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt, inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit, nihil praeterea desideret. Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur; Restatis igitur vos; Hic nihil fuit, quod quaereremus. Praeclare hoc quidem.

In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.

De hominibus dici non necesse est.

Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Summus dolor plures dies manere non potest? Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Dici enim nihil potest verius. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Cur deinde Metrodori liberos commendas? Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit.

Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse?

Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Quam quidem certationem homo et acutus et diligens, Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in earum comparatione positum putat. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Quid adiuvas? Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Sed videbimus. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Quae ista amicitia est?

Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.
An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?
Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus.

Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Sed quot homines, tot sententiae; Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.

Stoicos roga.: Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;
Quo tandem modo?: Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?

Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare? Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Dicimus aliquem hilare vivere; Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum.

Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.

Age sane, inquam. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Eam stabilem appellas. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem.

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.

Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Non est igitur voluptas bonum. Nulla erit controversia. Quis istud possit, inquit, negare? Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

Si quae forte-possumus.: Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.
Haec dicuntur inconstantissime.: Ergo, inquit, tibi Q.
Nos commodius agimus.: Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur.
Venit ad extremum;: Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.

Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;
Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Paria sunt igitur. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.

Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;
Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?
Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos.
Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.
Quid igitur, inquit, eos responsuros putas?
Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.
Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti;
Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.
Ratio quidem vestra sic cogit.

Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Hoc mihi cum tuo fratre convenit.

Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne
                Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore
                gessisset, voluptatis causa gessisse diceres.

                Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video,
                omnes semper beatos esse sapientes.

Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri; Sed fac ista esse non inportuna; Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Suo genere perveniant ad extremum; A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit.

Est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut
                eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti
                ratio reddi possit.

                Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum
                permansurum, quod fragile et caducum sit?

Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris.

Quid iudicant sensus? Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Hic homo severus luxuriam ipsam per se reprehendendam non putat, et hercule, Torquate, ut verum loquamur, si summum bonum voluptas est, rectissime non putat. Non igitur bene. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu.

Num quid tale Democritus? Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Quae est igitur causa istarum angustiarum? Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Erat enim Polemonis. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Nobis aliter videtur, recte secusne, postea;

Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?
Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.
Est, ut dicis, inquit;
Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.
Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.
An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar?
Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;

Quod quidem mihi si quando dictum est-est autem dictum non parum saepe-, etsi satis clemens sum in disputando, tamen interdum soleo subirasci.

Tubulo putas dicere? Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Quo modo autem philosophus loquitur? Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Quis istud possit, inquit, negare? Res enim concurrent contrariae. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Est, ut dicis, inquam. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Illa tamen simplicia, vestra versuta. Ne id quidem, nisi multa annorum intercesserint milia, ut omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum tempus reversio. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.

Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.
Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;
In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;

Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba
                rapiunt;

                Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique
                poterit aliquid cognosci et percipi.

Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam
                Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia
                terris.

                Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus?

Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria.

Quo modo?: Quae est igitur causa istarum angustiarum?
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt.
Tubulo putas dicere?: In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Nos commodius agimus.: Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;

Poterat autem inpune;: At coluit ipse amicitias.
Sedulo, inquam, faciam.: Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Quibusnam praeteritis?: Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?
Reguli reiciendam;: Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.

Tenuit permagnam Sextilius hereditatem, unde, si secutus esset eorum sententiam, qui honesta et recta emolumentis omnibus et commodis anteponerent, nummum nullum attigisset.

Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Dat enim intervalla et relaxat.

Sunt autem quidam Epicurei timidiores paulo contra vestra convicia, sed tamen satis acuti, qui verentur ne, si amicitiam propter nostram voluptatem expetendam putemus, tota amicitia quasi claudicare videatur.

Conferam avum tuum Drusum cum C. Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Ut id aliis narrare gestiant? Non est igitur voluptas bonum. Tu quidem reddes; Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Erit enim mecum, si tecum erit.

Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Nulla erit controversia. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Sed fortuna fortis; Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Praeteritis, inquit, gaudeo.

Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt, inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit, nihil praeterea desideret. Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Quid, quod res alia tota est? Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate.

Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas
                esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis,
                quae a Platone graviter vituperantur;

                Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset
                inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non
                liceat Catoni?

Ita enim parvae et exiguae sunt istae accessiones bonorum,
                ut, quem ad modum stellae in radiis solis, sic istae in
                virtutum splendore ne cernantur quidem.

                Nihil enim hoc differt.

Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Sint modo partes vitae beatae. Sed tamen intellego quid velit. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane. Sed fortuna fortis; Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Certe non potest.

Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.

Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam.

Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.
Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?
At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.
An haec ab eo non dicuntur?

Sedulo, inquam, faciam.: Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.
Tu quidem reddes;: Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.
Nulla erit controversia.: Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam.
In schola desinis.: Cur post Tarentum ad Archytam?

Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Falli igitur possumus. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Illi enim inter se dissentiunt. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere.

Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.

Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;
Facillimum id quidem est, inquam.
Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis.
Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur.

Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Et tamen quid attinet luxuriosis ullam exceptionem dari aut fingere aliquos, qui, cum luxuriose viverent, a summo philosopho non reprehenderentur eo nomine dumtaxat, cetera caverent? Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Omnis enim est natura diligens sui. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est.

Suo genere perveniant ad extremum;

Prioris generis est docilitas, memoria; Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Sed tamen intellego quid velit. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Ut pulsi recurrant? Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Cur haec eadem Democritus?

Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit
                vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis.

                Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor,
                philosophorum.

Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Age sane, inquam. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Videsne quam sit magna dissensio? Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Quis hoc dicit?

Quis negat?: Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.
Age sane, inquam.: Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.
Quis negat?: Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est.
Quid Zeno?: Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Hoc est non dividere, sed frangere. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;

Quare conare, quaeso.
Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit;
Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;
Scisse enim te quis coarguere possit?

Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim.

Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere,
                potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est
                sapientia similis;

                Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et
                perfectio est non dissimilis animantium.

Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Ea possunt paria non esse. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Peccata paria. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.

Proclivi currit oratio. Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.

Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

Satis est ad hoc responsum.

Bonum ipsum etiam quid esset, fortasse, si opus fuisset, definisses aut quod esset natura adpetendum aut quod prodesset aut quod iuvaret aut quod liberet modo. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Hoc non est positum in nostra actione. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

Sint modo partes vitae beatae. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere;

Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Itaque, Torquate, cum diceres clamare Epicurum non posse iucunde vivi, nisi honeste et sapienter et iuste viveretur, tu ipse mihi gloriari videbare. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Praeteritis, inquit, gaudeo. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Graece donan, Latine voluptatem vocant. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Rationis enim perfectio est virtus; Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Quid de Pythagora? Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Scisse enim te quis coarguere possit? Sed fortuna fortis; Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Quod quidem nobis non saepe contingit.

Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Sed residamus, inquit, si placet. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Memini me adesse P. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Ut pulsi recurrant? Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.

Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere.

Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Is es profecto tu. Si enim ad populum me vocas, eum. Proclivi currit oratio. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Age sane, inquam. Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari.

Quam si explicavisset, non tam haesitaret.

E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. At iam decimum annum in spelunca iacet. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret.

Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;
Quare conare, quaeso.
Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.
Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse?
Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.

Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.

Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum
                dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.

                Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum
                appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium
                noluisse;

Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Si longus, levis. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Quod equidem non reprehendo;

His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est et valere; Eademne, quae restincta siti? Nam de isto magna dissensio est. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Eadem nunc mea adversum te oratio est. Nam de isto magna dissensio est.

Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Sed fortuna fortis; Quid nunc honeste dicit? Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Non semper, inquam; Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.

Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima.
Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.

Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala?

At hoc in eo M. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Pollicetur certe. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Hoc tu nunc in illo probas.

Immo alio genere;: Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.
Confecta res esset.: Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;
Quonam modo?: Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.
Nulla erit controversia.: Cur iustitia laudatur?
Frater et T.: Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?
Nos commodius agimus.: Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Cur post Tarentum ad Archytam? Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Eam stabilem appellas. Cur id non ita fit? Haeret in salebra. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;

Invidiosum nomen est, infame, suspectum.
Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;
Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae.
Ut id aliis narrare gestiant?

Quae est igitur causa istarum angustiarum?
Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.

Ego vero isti, inquam, permitto. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Ostendit pedes et pectus. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.

Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia.

Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Res enim concurrent contrariae. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Primum quid tu dicis breve? Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Tu quidem reddes; Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.
Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus?
Idemne, quod iucunde?

Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Beatum, inquit. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Contineo me ab exemplis. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.

Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.
Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.
Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.
Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate.

Quid Zeno?: Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis;
Sullae consulatum?: Comprehensum, quod cognitum non habet?
Recte, inquit, intellegis.: Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.
Tria genera bonorum;: Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.
Quid adiuvas?: Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.
Erat enim Polemonis.: Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est.

Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.
Nobis aliter videtur, recte secusne, postea;
Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.
Ergo, inquit, tibi Q.

Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Sed ad bona praeterita redeamus. At enim hic etiam dolore. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Quae cum dixisset, finem ille. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Haec dicuntur inconstantissime. An hoc usque quaque, aliter in vita?

Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.

Duo enim genera quae erant, fecit tria. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.

Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare;
Pauca mutat vel plura sane;
Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Quid ergo hoc loco intellegit honestum?
Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;
Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.

Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Quid ergo? Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Age, inquies, ista parva sunt.

Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Sed quot homines, tot sententiae; Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Tamen a proposito, inquam, aberramus.

Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Sed nunc, quod agimus; Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt
                prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.

                Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum
                necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae
                sint et molestiae non recusandae.

Nos vero, inquit ille; Cur post Tarentum ad Archytam? Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. At iam decimum annum in spelunca iacet.

Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est
                noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda;

                Quibus ego vehementer assentior.

Rationis enim perfectio est virtus;

Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Ita prorsus, inquam; Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. Quod iam a me expectare noli.

Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Pauca mutat vel plura sane;

Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.

Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. At certe gravius. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Sed ad rem redeamus; Is es profecto tu. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere?

Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia.

Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Utram tandem linguam nescio? Que Manilium, ab iisque M.

Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Immo videri fortasse. Itaque his sapiens semper vacabit. Scisse enim te quis coarguere possit? Satis est ad hoc responsum. Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Sed fac ista esse non inportuna; Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Easdemne res?: Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;
Confecta res esset.: Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.
Non semper, inquam;: Quae est igitur causa istarum angustiarum?
Sullae consulatum?: Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.

Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret.

Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.
Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Quae ista amicitia est? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Cave putes quicquam esse verius. Non potes, nisi retexueris illa. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? Sed tamen intellego quid velit.

Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.
Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.
Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.
Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.

Ut ei, qui iucunde vixerit annos decem, si aeque vita iucunda menstrua addatur, quia momentum aliquod habeat ad iucundum accessio, bonum sit; Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Quid iudicant sensus? Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Sed haec omittamus; Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.

Quod quidem mihi si quando dictum est-est autem dictum non
                parum saepe-, etsi satis clemens sum in disputando, tamen
                interdum soleo subirasci.

                Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis
                perspicua conamini tollere.

Idem adhuc; Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Pauca mutat vel plura sane; Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a.

Num quid tale Democritus?
Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Sed ad illum redeo.
Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat.
Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est.
Hunc vos beatum;

Sed nunc, quod agimus; Tria genera bonorum; Ea possunt paria non esse. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Summus dolor plures dies manere non potest? Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Sed quot homines, tot sententiae; Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur.

Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere.

Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.

Hoc simile tandem est? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Sed haec nihil sane ad rem; Sed plane dicit quod intellegit. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Eadem fortitudinis ratio reperietur. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;

Quae sequuntur igitur?
Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.
Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.
Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.
Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

An eiusdem modi?: Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.
Facete M.: Hoc est non dividere, sed frangere.
A mene tu?: Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit.
Optime, inquam.: Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit.

Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et
                reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio
                potest tradere.

                Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum
                perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque
                facta ipsius oblivione obruentur.

Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.

Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Cyrenaici quidem non recusant; Summus dolor plures dies manere non potest? An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Tubulo putas dicere? Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat?

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.

Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Conferam avum tuum Drusum cum C. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Quis nostrum dixerit, quos non pudet ea, quae Stoici aspera dicunt, mala dicere, melius esse turpiter aliquid facere cum voluptate quam honeste cum dolore? Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Satis est ad hoc responsum. Ut pulsi recurrant? Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Quaerimus enim finem bonorum. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Cur post Tarentum ad Archytam? Ea possunt paria non esse. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.

Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;
Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse?

Stoici scilicet.: At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit.
Quis enim redargueret?: Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?
Praeclarae mortes sunt imperatoriae;: Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?
Age sane, inquam.: Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.
Quid vero?: In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?

Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius.

Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Suo genere perveniant ad extremum;

Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?

Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Haec dicuntur inconstantissime. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri
                et comparari potest.

                Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te
                adiungo socium.

Quid adiuvas?: Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.
Reguli reiciendam;: Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.
Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.
At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas?

Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Nam quid possumus facere melius? Cur, nisi quod turpis oratio est? Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Easdemne res?

Laboro autem non sine causa; Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit? Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Cyrenaici quidem non recusant; Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis.

Quae ista amicitia est?: Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem.
Optime, inquam.: Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?
Si quae forte-possumus.: Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris.
Quid enim?: Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.

Cur deinde Metrodori liberos commendas? Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium-hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim. Summum a vobis bonum voluptas dicitur.

Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae.

Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Eaedem res maneant alio modo. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Sed quot homines, tot sententiae; Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; An tu me de L. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Quae cum dixisset, finem ille.

Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Ad eos igitur converte te, quaeso. Sed tamen intellego quid velit. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Rem videlicet difficilem et obscuram! individua cum dicitis et intermundia, quae nec sunt ulla nec possunt esse, intellegimus, voluptas, quae passeribus omnibus nota est, a nobis intellegi non potest?

Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Tamen a proposito, inquam, aberramus. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. Reguli reiciendam; Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur. Cur, nisi quod turpis oratio est? Easdemne res? Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.

Explanetur igitur.: Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti;
Frater et T.: Quis est tam dissimile homini.
Quibusnam praeteritis?: Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?
Nihil sane.: Disserendi artem nullam habuit.
Avaritiamne minuis?: Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.
Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum.
Omnis enim est natura diligens sui.

Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Minime vero istorum quidem, inquit. Id Sextilius factum negabat. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. De illis, cum volemus. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Hoc tu nunc in illo probas. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Restatis igitur vos; Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest.

At iam decimum annum in spelunca iacet.
Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.

Non laboro, inquit, de nomine. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Hoc est non dividere, sed frangere. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Frater et T. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.

In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Ratio quidem vestra sic cogit. At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Erit enim mecum, si tecum erit. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.

Constituto autem illo, de quo ante diximus, quod honestum
                esset, id esse solum bonum, intellegi necesse est pluris id,
                quod honestum sit, aestimandum esse quam illa media, quae ex
                eo comparentur.

                An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur
                inter principes civitatis, P.

Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Sit enim idem caecus, debilis.
Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.
Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.
Quorum altera prosunt, nocent altera.

Itaque contra est, ac dicitis; Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata.

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Sed videbimus. Magna laus. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura.

Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum
                dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut
                Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret.

                At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper
                tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu.

Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Tanta vis admonitionis inest in locis; Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.

Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit?

Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere.

Dat enim intervalla et relaxat.

An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Frater et T. Et quidem, inquit, vehementer errat; Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.

Tenere autem virtutes eas ipsas, quarum modo feci mentionem,
                nemo poterit, nisi statuerit nihil esse, quod intersit aut
                differat aliud ab alio, praeter honesta et turpia.

                Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello,
                illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant?

Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.

Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Quae ista amicitia est? Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Magna laus. Illud non continuo, ut aeque incontentae. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Falli igitur possumus.: An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt?
Nos commodius agimus.: Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;
Nulla erit controversia.: Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.
Id enim natura desiderat.: Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;
Non igitur bene.: Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse.
Quis enim redargueret?: Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros.
Quid adiuvas?: Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.

Tu quidem reddes; Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.

Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere;

Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione
                compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur?

                Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea
                duceretur omnis a prima commendatione naturae.

An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Ad eos igitur converte te, quaeso. Sensus enim cuiusque et natura rerum atque ipsa veritas clamabat quodam modo non posse adduci, ut inter eas res, quas Zeno exaequaret, nihil interesset. Nulla erit controversia. Quod cum dixissent, ille contra. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.

Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Ratio quidem vestra sic cogit. Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Negare non possum. Summus dolor plures dies manere non potest?

Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?

Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; A mene tu? Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur;

Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Immo videri fortasse. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.

Non est igitur voluptas bonum. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Cum autem dispicere coepimus et sentire quid, simus et quid ab animantibus ceteris differamus, tum ea sequi incipimus, ad quae nati sumus. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.

Falli igitur possumus.: Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo.
Perge porro;: Efficiens dici potest.

Moriatur, inquit.: Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit.
Frater et T.: Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant;
Audeo dicere, inquit.: Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Si longus, levis; Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Certe non potest. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem illustriorem satis ornatus possit accedere. Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Sed ille, ut dixi, vitiose. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.

Beatum, inquit.: Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.
Quare conare, quaeso.: Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.
Haeret in salebra.: Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant.
Sed nimis multa.: Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.
Neutrum vero, inquit ille.: Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?

Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.
Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.
Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.
Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.
Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.

An ne hoc quidem Peripateticis concedis, ut dicant omnium bonorum virorum, id est sapientium omnibusque virtutibus ornatorum, vitam omnibus partibus plus habere semper boni quam mali? Nemo igitur esse beatus potest. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.

Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Si enim ad populum me vocas, eum. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; De illis, cum volemus. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Inest in eadem explicatione naturae insatiabilis quaedam e cognoscendis rebus voluptas,in qua una confectis rebus necessariis vacui negotiis honeste ac liberaliter possimus vivere.

Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Bonum valitudo: miser morbus.

Quonam, inquit, modo?

Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Est, ut dicis, inquam. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Urgent tamen et nihil remittunt.

An potest cupiditas finiri? Nam ista vestra: Si gravis, brevis; An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Quonam, inquit, modo? Quonam, inquit, modo? Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.
Sed potestne rerum maior esse dissensio?
Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis?
Stoicos roga.

Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quis istum dolorem timet? Num quid tale Democritus? Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.

Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu.

Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Cur id non ita fit? Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Que Manilium, ab iisque M. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Suis cuiusque sensibus sic, ut, contra si quis dicere velit, non audiatur -, tamen, ne quid praetermittamus, rationes quoque, cur hoc ita sit, afferendas puto. Pugnant Stoici cum Peripateticis.

Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret?

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Immo videri fortasse. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Ita prorsus, inquam; Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Idem adhuc;

Audeo dicere, inquit.
Consequens enim est et post oritur, ut dixi.
Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.
Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.

Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.
Prioris generis est docilitas, memoria;
Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit.
Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?

Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Qui est in parvis malis. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Itaque his sapiens semper vacabit. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Non potes, nisi retexueris illa.

Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Qui est in parvis malis. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Is es profecto tu. Nulla erit controversia. Polycratem Samium felicem appellabant. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Tria genera bonorum; Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Graccho, eius fere, aequalí? Sed quid sentiat, non videtis. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.
Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.
Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;
Tollenda est atque extrahenda radicitus.
Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Sed potestne rerum maior esse dissensio? Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. At iam decimum annum in spelunca iacet. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. An eiusdem modi?

Non semper, inquam;

Sint ista Graecorum; Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.

Quo modo?: Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?
Sint ista Graecorum;: Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet.
Certe non potest.: Quis enim redargueret?
Optime, inquam.: Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Praeclare hoc quidem.: Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis.
Ille incendat?: Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur?
Polycratem Samium felicem appellabant.: Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
Perge porro;: Duo enim genera quae erant, fecit tria.
Sed nimis multa.: Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.

Proclivi currit oratio. Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Itaque ab his ordiamur. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Id est enim, de quo quaerimus. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.

Quonam, inquit, modo? Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.
Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;
Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.

Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Sed residamus, inquit, si placet.

Nam si concederetur, etiamsi ad corpus nihil referatur, ista sua sponte et per se esse iucunda, per se esset et virtus et cognitio rerum, quod minime ille vult expetenda.

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. At multis se probavit. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Ea possunt paria non esse.

Itaque fecimus.: Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Magna laus.: Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.
Cur iustitia laudatur?: Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.
Poterat autem inpune;: Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit.
In schola desinis.: Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.

Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Comprehensum, quod cognitum non habet? Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet.

In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Tubulo putas dicere? Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Quare attende, quaeso. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur?

Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. Deinde dolorem quem maximum? Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Sint modo partes vitae beatae. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.

Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Sed ad bona praeterita redeamus. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Non laboro, inquit, de nomine. Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Quaerimus enim finem bonorum.

Quid de Pythagora?: Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?
Idemne, quod iucunde?: Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.

Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam
                appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt,
                appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda.

                Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. At enim sequor utilitatem. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur; Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Quis Aristidem non mortuum diligit?

Id enim natura desiderat. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde?

Tam enim diligenter, etiam si minus vere nam nondum id
                quidem audeo dicere -, sed tamen accurate non modo fundatam,
                verum etiam exstructam disciplinam non est facile
                perdiscere.

                Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur
                nec in contrariis.

Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum.

Ne id quidem, nisi multa annorum intercesserint milia, ut omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum tempus reversio. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare? Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Etiam beatissimum? Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Omnia peccata paria dicitis.

Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus.

Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?
Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum.
Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;
Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?

Haec quo modo conveniant, non sane intellego.

Haeret in salebra. Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Sed quid sentiat, non videtis. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Naturalem enim appetitionem, quam vocant o)rmh)n, itemque officium, ipsam etiam virtutem tuentem volunt esse earum rerum, quae secundum naturam sunt. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Dici enim nihil potest verius. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Videsne, ut haec concinant? Zeno autem, quod suam, quod propriam speciem habeat, cur appetendum sit, id solum bonum appellat, beatam autem vitam eam solam, quae cum virtute degatur. Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.

Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere.
His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.
Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?
Quid censes in Latino fore?

Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.

Omnia peccata paria dicitis. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Easdemne res? Hic nihil fuit, quod quaereremus. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.

Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum,
                quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.

                Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum
                vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit.

In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur.

Venit ad extremum;

Ita enim parvae et exiguae sunt istae accessiones bonorum, ut, quem ad modum stellae in radiis solis, sic istae in virtutum splendore ne cernantur quidem. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis? Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Tollenda est atque extrahenda radicitus. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Si longus, levis dictata sunt. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? At iam decimum annum in spelunca iacet. Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Si longus, levis.

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?
Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum.

Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Pauca mutat vel plura sane; Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Pauca mutat vel plura sane; Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Non est igitur voluptas bonum. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Ubi ut eam caperet aut quando? Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Quod si ita est, ut neque quisquam nisi bonus vir et omnes boni beati sint, quid philosophia magis colendum aut quid est virtute divinius? Contineo me ab exemplis.

Sed haec omittamus; Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Summus dolor plures dies manere non potest? Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Confecta res esset.

Si longus, levis dictata sunt. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Haec dicuntur inconstantissime. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Praeteritis, inquit, gaudeo.

Numquam facies.: Idem adhuc;
Polycratem Samium felicem appellabant.: Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.

Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Pauca mutat vel plura sane; Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a Zenone novi sit allatum. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Quid sequatur, quid repugnet, vident. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.

Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata
                per se ipsa rerum scientia;

                Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.

Sed nimis multa.: Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.
Frater et T.: Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.

Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.

Negat enim summo bono afferre incrementum diem.

Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Summus dolor plures dies manere non potest? Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Quod quidem nobis non saepe contingit. Ut pulsi recurrant?

Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Illud non continuo, ut aeque incontentae. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Hoc simile tandem est? Paria sunt igitur. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus.

Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit;

Si enim idem dicit, quod Hieronymus, qui censet summum bonum esse sine ulla molestia vivere, cur mavult dicere voluptatem quam vacuitatem doloris, ut ille facit, qui quid dicat intellegit?

At certe gravius.

Id est enim, de quo quaerimus. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Si longus, levis dictata sunt. Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis.

Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. Quare attende, quaeso. Iam contemni non poteris. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Eademne, quae restincta siti? Equidem e Cn. Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P.

Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo
                disputatio ducitur.

                Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se
                privasse;

Immo alio genere;: Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.
Quid vero?: Ut id aliis narrare gestiant?
Sed fortuna fortis;: Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.
Quis hoc dicit?: A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni.

Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant.

Haeret in salebra.
Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?
Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.

Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac
                antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non
                sit probatum;

                Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque
                idem tamen;

Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;
Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.
Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare.
Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.

In schola desinis.: Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Itaque fecimus.: Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?
Quare conare, quaeso.: Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.
Quis negat?: Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.
Sullae consulatum?: Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia.
Hic ambiguo ludimur.: Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

At certe gravius. Nam quid possumus facere melius? Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Recte dicis; Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Haec dicuntur fortasse ieiunius; Conferam avum tuum Drusum cum C. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Stoicos roga. Hoc tu nunc in illo probas.

Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita?
Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.
Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;
Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.

Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Si longus, levis dictata sunt. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Cumque ipsa virtus efficiat ita beatam vitam, ut beatior esse non possit, tamen quaedam deesse sapientibus tum, cum sint beatissimi; Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis.

Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. Paria sunt igitur. Et nemo nimium beatus est; Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Quis istud possit, inquit, negare? At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset. Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare?

Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.

                Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed
                esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti.

Restinguet citius, si ardentem acceperit.

Duo enim genera quae erant, fecit tria. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. At enim hic etiam dolore.

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.

Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Ergo, inquit, tibi Q. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.

Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt.

At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?
Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt?
An tu me de L.
Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.
Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.

Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Ille incendat?

Rationis enim perfectio est virtus; Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Eam stabilem appellas. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Recte, inquit, intellegis. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Sed fortuna fortis; Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Tum mihi Piso: Quid ergo? Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Illi enim inter se dissentiunt. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem.

Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Iudicia rerum in sensibus ponit, quibus si semel aliquid falsi pro vero probatum sit, sublatum esse omne iudicium veri et falsi putat. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis.

Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur;
Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;
Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost;
Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.
Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt.
Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.

Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Ea possunt paria non esse. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum.

Iam in altera philosophiae parte. Scaevolam M. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Quae contraria sunt his, malane?

Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum.

Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?
Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque
                ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum
                locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim.

                Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.

Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit,
                quanto L.

                Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua
                nihil intersit, non tamen diligat?

Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.

Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Si longus, levis dictata sunt. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Quod cum dixissent, ille contra.

Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret.

Nam et amici cultus et parentis ei, qui officio fungitur, in
                eo ipso prodest, quod ita fungi officio in recte factis est,
                quae sunt orta virtutibus.

                At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

Si longus, levis; Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Duo enim genera quae erant, fecit tria.

Qui est in parvis malis. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Persecutus est Aristoteles animantium omnium ortus, victus, figuras, Theophrastus autem stirpium naturas omniumque fere rerum, quae e terra gignerentur, causas atque rationes; Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Quo modo autem philosophus loquitur?
Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;
Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.
Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.

Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum.

Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.
Non est igitur summum malum dolor.

Facete M.: Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;
Nos commodius agimus.: Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?
Quae sequuntur igitur?: In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.
Audeo dicere, inquit.: At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.
Recte dicis;: Age sane, inquam.
Num quid tale Democritus?: Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.

Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino
                relicta.

                De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a
                Zenone minus multo quam ab antiquis;

Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?

Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Sed residamus, inquit, si placet. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Non igitur bene. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;

Nam quod ita positum est, quod dissolutum sit, id esse sine sensu, id eius modi est, ut non satis plane dicat quid sit dissolutum.

Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.
Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis.
Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum.
Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos?

Qui mos cum a posterioribus non esset retentus, Arcesilas eum revocavit instituitque ut ii, qui se audire vellent, non de se quaererent, sed ipsi dicerent, quid sentirent;

Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Quo modo? Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Que Manilium, ab iisque M. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Efficiens dici potest. Sed haec omittamus; Graece donan, Latine voluptatem vocant. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?

Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Recte, inquit, intellegis. A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.

Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Sint ista Graecorum;

Itaque ab his ordiamur.
Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Quid ad utilitatem tantae pecuniae?

Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;

Illi enim inter se dissentiunt. Sed ego in hoc resisto; Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Refert tamen, quo modo. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Quae sequuntur igitur? Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.

Urgent tamen et nihil remittunt.

Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Quae duo sunt, unum facit. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.

Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;
Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.
Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.
Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare?
An est aliquid, quod te sua sponte delectet?

In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.
Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;

Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.

Bonum incolumis acies: misera caecitas. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Quid de Pythagora? Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Sed ego in hoc resisto; Quod equidem non reprehendo; Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Quae enim mala illi non audent appellare, aspera autem et incommoda et reicienda et aliena naturae esse concedunt, ea nos mala dicimus, sed exigua et paene minima.

Sed hoc sane concedamus.

Ac tamen hic mallet non dolere. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Beatus sibi videtur esse moriens. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. At iam decimum annum in spelunca iacet. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Deprehensus omnem poenam contemnet. Iam in altera philosophiae parte. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Sint ista Graecorum; Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;
Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.
Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.

Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Cui Tubuli nomen odio non est? Quod quidem iam fit etiam in Academia. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Eademne, quae restincta siti? Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.

Consequens enim est et post oritur, ut dixi.

Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni?

Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Iam contemni non poteris. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Qui est in parvis malis. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Sint modo partes vitae beatae. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Nam ante Aristippus, et ille melius. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur.

Ita prorsus, inquam;: Comprehensum, quod cognitum non habet?
Ita credo.: Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?
Immo videri fortasse.: Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Ita prorsus, inquam;: Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.

Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Praeclare hoc quidem. Restatis igitur vos; Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? Poterat autem inpune; Quae ista amicitia est? Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?

An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit?

Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Sed quot homines, tot sententiae; Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Cur iustitia laudatur? Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt.

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.
Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis.
Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q.
In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?
Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.
Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Hos contra singulos dici est melius. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Non semper, inquam; Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.

Et quod est munus, quod opus sapientiae?

Bonum valitudo: miser morbus. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? Quae sequuntur igitur? Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Et nemo nimium beatus est; Quis enim redargueret?

Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis;
Erat enim Polemonis.
Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.
Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.

Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Hoc mihi cum tuo fratre convenit.

Nemo est igitur, quin hanc affectionem animi probet atque laudet, qua non modo utilitas nulla quaeritur, sed contra utilitatem etiam conservatur fides. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Nam ante Aristippus, et ille melius. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Quo tandem modo? Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Beatum, inquit. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.

Ut, inquit, in fidibus pluribus, nisi nulla earum non ita contenta nervis sit, ut concentum servare possit, omnes aeque incontentae sint, sic peccata, quia discrepant, aeque discrepant;

Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.

Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Tenent mordicus. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Quae contraria sunt his, malane? Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Itaque ad tempus ad Pisonem omnes.

Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit.

Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Omnia peccata paria dicitis. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Quod cum dixissent, ille contra. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Cave putes quicquam esse verius. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Sit sane ista voluptas. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Ergo in bestiis erunt secreta e voluptate humanarum quaedam simulacra virtutum, in ipsis hominibus virtus nisi voluptatis causa nulla erit? Cur haec eadem Democritus? Non laboro, inquit, de nomine. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.

Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit.

Paria sunt igitur. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Tum mihi Piso: Quid ergo? Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Non est igitur voluptas bonum. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Utilitatis causa amicitia est quaesita. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.

Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit.

Haeret in salebra. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Quid de Pythagora? Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Cur iustitia laudatur?: Non igitur bene.
Summae mihi videtur inscitiae.: Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.
Sit sane ista voluptas.: Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.
Nihilo magis.: Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
Sed nimis multa.: Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Quis istud, quaeso, nesciebat? Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Quid de Pythagora? Tamen a proposito, inquam, aberramus. Comprehensum, quod cognitum non habet? Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt. Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Peccata paria. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. De qua Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad beate vivendum sapientia comparaverit, nihil esse maius amicitia, nihil uberius, nihil iucundius. Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere?

An tu me de L.
Ut id aliis narrare gestiant?
Quamquam te quidem video minime esse deterritum.
Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.
Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?

Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis.

Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Videsne quam sit magna dissensio? Sed tamen intellego quid velit. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Si id dicis, vicimus. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Ius autem, quod ita dici appellarique possit, id esse natura, alienumque esse a sapiente non modo iniuriam cui facere, verum etiam nocere.

Ecce aliud simile dissimile. In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum?

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Quo modo autem philosophus loquitur? Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.

Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Sed alii dolore moventur, alii cupiditate, iracundia etiam multi effetuntur et, cum in mala scientes inruunt, tum se optime sibi consulere arbitrantur. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere.

Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit?
Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe;

Sed fortuna fortis;: Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Idem adhuc;: Dicimus aliquem hilare vivere;
Certe non potest.: Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?
Proclivi currit oratio.: A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Memini vero, inquam; Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius.

Ne tu, inquam, Cato, verbis illustribus et id, quod vis,
                declarantibus! itaque mihi videris Latine docere
                philosophiam et ei quasi civitatem dare.

                Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit
                cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam
                timebis.

Sed quot homines, tot sententiae; Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Primum divisit ineleganter; Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.

Itaque prima illa commendatio, quae a natura nostri facta est nobis, incerta et obscura est, primusque appetitus ille animi tantum agit, ut salvi atque integri esse possimus.

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.

Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Istic sum, inquit. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior;

Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui?

Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Sin aliud quid voles, postea. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?

Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Summus dolor plures dies manere non potest? Itaque, Torquate, cum diceres clamare Epicurum non posse iucunde vivi, nisi honeste et sapienter et iuste viveretur, tu ipse mihi gloriari videbare. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Ut aliquid scire se gaudeant? Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.

Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Sed haec nihil sane ad rem; Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.

Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Id Sextilius factum negabat.

Efficiens dici potest. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Que Manilium, ab iisque M. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere.

Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum,
                quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.

                Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea
                principia, quae accepimus.

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Non potes, nisi retexueris illa. Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris.

Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;
Negat enim summo bono afferre incrementum diem.
Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.
Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos?
Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Quae cum dixisset, finem ille. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Et non ex maxima parte de tota iudicabis?

Tubulo putas dicere?: Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius.
Quid iudicant sensus?: Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est.
Id Sextilius factum negabat.: Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.

Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.
Quid de Platone aut de Democrito loquar?
Collatio igitur ista te nihil iuvat.
Collatio igitur ista te nihil iuvat.
His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.
Quae duo sunt, unum facit.

Negat enim summo bono afferre incrementum diem.

Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Poterat autem inpune; An hoc usque quaque, aliter in vita? Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Hic nihil fuit, quod quaereremus.

Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Ut pulsi recurrant? Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Est, ut dicis, inquit; Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;

Cumque eorum utrumque per se expetendum esse dixissent,
                virtutes quoque utriusque eorum per se expetendas esse
                dicebant, et cum animum infinita quadam laude anteponerent
                corpori, virtutes quoque animi bonis corporis anteponebant.

                Si enim ad populum me vocas, eum.

An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Quam quidem certationem homo et acutus et diligens, Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in earum comparatione positum putat. Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane. Quaerimus enim finem bonorum. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Vide, quaeso, rectumne sit.

Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in
                tenebris?

                Negare non possum.

Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem.
Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae.
Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias.
An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?

Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.

Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Sed ille, ut dixi, vitiose. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Minime vero, inquit ille, consentit. Sed quid sentiat, non videtis. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt.

Quis Aristidem non mortuum diligit?

Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Praeclare hoc quidem. Velut ego nunc moveor. Scrupulum, inquam, abeunti; Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus?

Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat?

Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Hoc est non dividere, sed frangere. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Sed quod proximum fuit non vidit.

Optime, inquam. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Omnia peccata paria dicitis. Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Sit enim idem caecus, debilis.

Nihilo magis.: Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?
Falli igitur possumus.: Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Quae sequuntur igitur?: Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?
Id mihi magnum videtur.: At hoc in eo M.
Nihilo magis.: Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?

At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Sed ego in hoc resisto; Hos contra singulos dici est melius. Quo igitur, inquit, modo? Quare ad ea primum, si videtur; Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Si enim ad populum me vocas, eum. Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari.

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.
Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;
Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don.
Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.
Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.
Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Graece donan, Latine voluptatem vocant. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Minime vero istorum quidem, inquit. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis? Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Sed ad bona praeterita redeamus. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Cur post Tarentum ad Archytam? Immo videri fortasse.

Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.

Illa tamen simplicia, vestra versuta. Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Et nemo nimium beatus est;

Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus
                quam ex pretiosissimis.

                De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura
                mundum universum et eius maxima partis administrari.

Tollenda est atque extrahenda radicitus.

Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Facete M.

Quonam modo?: Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.
Scaevolam M.: Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.
Paria sunt igitur.: Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.

Erat enim Polemonis. Sed haec omittamus;

Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Igitur ne dolorem quidem. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam sequantur. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Non laboro, inquit, de nomine. Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.

Praeclare hoc quidem. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Illi enim inter se dissentiunt. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus?

Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas
                cupiditates habere.

                Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Efficiens dici potest. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Quae duo sunt, unum facit.

An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?

Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri
                putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant;

                Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum
                simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum
                rerum appetendarum.

Non enim actionis aut officii ratio impellit ad ea, quae secundum naturam sunt, petenda, sed ab iis et appetitio et actio commovetur.

Sed ut proprius ad ea, Cato, accedam, quae a te dicta sunt, pressius agamus eaque, quae modo dixisti, cum iis conferamus, quae tuis antepono.

Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.
An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?
Eaedem res maneant alio modo.
Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret.

Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Suo enim quisque studio maxime ducitur. Quod totum contra est.

Quid vero?: Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.
Nulla erit controversia.: Quod quidem nobis non saepe contingit.

Quippe: habes enim a rhetoribus;

In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Certe non potest. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?

Tu quidem reddes;: Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur;
Pollicetur certe.: Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.
Quae sequuntur igitur?: Quod totum contra est.
Quo modo?: Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
Quid ergo?: Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Paria sunt igitur.: Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis.

Quae cum dixissem, magis ut illum provocarem quam ut ipse
                loquerer, tum Triarius leniter arridens: Tu quidem, inquit,
                totum Epicurum paene e philosophorum choro sustulisti.

                His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua
                sunt longa esse non debent.

Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.

Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Sed quid sentiat, non videtis. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Negare non possum.

Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina.
Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.
Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.
Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;

Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Graece donan, Latine voluptatem vocant. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Ecce aliud simile dissimile. Ita nemo beato beatior. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.

Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno?
Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.

Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.

Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis.

Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt.

Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Equidem e Cn. Quid ergo? At, si voluptas esset bonum, desideraret. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.

Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; At multis malis affectus. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Cur, nisi quod turpis oratio est? Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.

Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.

Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Et quod est munus, quod opus sapientiae?

Sed fortuna fortis;: Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.
Cur iustitia laudatur?: Tollenda est atque extrahenda radicitus.

Falli igitur possumus.: Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos.
Haec dicuntur inconstantissime.: An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
Istic sum, inquit.: Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.

Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.

Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Restatis igitur vos; Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Sed nimis multa.

Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?

Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie. Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere?

Quid ad utilitatem tantae pecuniae?

Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. At iam decimum annum in spelunca iacet. Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Etiam beatissimum? Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.

Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.

Ita prorsus, inquam; Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?

Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Venit ad extremum; Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Cur id non ita fit? Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?

Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Sed ad bona praeterita redeamus.

Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.

Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.

Negare non possum. Certe non potest. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Memini me adesse P.

Facillimum id quidem est, inquam. Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Non igitur bene. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus.

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Quid ergo? Pauca mutat vel plura sane; Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor.

Quorum altera prosunt, nocent altera.

Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit?

Haeret in salebra.: Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
Optime, inquam.: Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?

Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere. Quae contraria sunt his, malane? Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.

Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Num quid tale Democritus? His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Nescio quo modo praetervolavit oratio.

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?
Ego vero isti, inquam, permitto.
In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.
Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane.
O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro.
Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari.

Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Istic sum, inquit. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Ac tamen hic mallet non dolere. Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Quibus rebus intellegitur nec timiditatem ignaviamque vituperari nec fortitudinem patientiamque laudari suo nomine, sed illas reici, quia dolorem pariant, has optari, quia voluptatem.

Utram tandem linguam nescio?: Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus.
Stoicos roga.: Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;
Quaerimus enim finem bonorum.: Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt.
In schola desinis.: Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;

Ut pulsi recurrant?: Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris.
Quae sequuntur igitur?: Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur.
Tu quidem reddes;: Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium.
Sed ad illum redeo.: Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum.

Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Quibus rebus intellegitur nec timiditatem ignaviamque vituperari nec fortitudinem patientiamque laudari suo nomine, sed illas reici, quia dolorem pariant, has optari, quia voluptatem. Quid Zeno? Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Nam me ipsum huc modo venientem convertebat ad sese Coloneus ille locus, cuius incola Sophocles ob oculos versabatur, quem scis quam admirer quemque eo delecter. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.

Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata.

Sed ad bona praeterita redeamus.

At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Quorum altera prosunt, nocent altera. Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia?

Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Bonum incolumis acies: misera caecitas. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Iam in altera philosophiae parte. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.

Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne
                Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore
                gessisset, voluptatis causa gessisse diceres.

                Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse
                dicitis, id non intellego quale sit.

Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Que Manilium, ab iisque M. Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus? Tanta vis admonitionis inest in locis; Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Dicimus aliquem hilare vivere; Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere? Ad eos igitur converte te, quaeso. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Venit ad extremum; Beatum, inquit. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; At multis malis affectus. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine, alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura nos ipsa deductura sit. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?

Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi
                valde pertinax fueris, concedas necesse est.

                Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum,
                triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi
                tertia.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;
Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?
Sedulo, inquam, faciam.
Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.

Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Maximus dolor, inquit, brevis est. Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Iam in altera philosophiae parte. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Conferam avum tuum Drusum cum C. Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis.

Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; An tu me de L. Quis istud, quaeso, nesciebat? Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Bonum incolumis acies: misera caecitas. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;

An est aliquid, quod te sua sponte delectet?
Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint.
Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.

Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio. Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P.

Cum efficere non possit ut cuiquam, qui ipse sibi notus sit,
                hoc est qui suam naturam sensumque perspexerit, vacuitas
                doloris et voluptas idem esse videatur.

                Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Sed qui ad voluptatem omnia referens vivit ut Gallonius, loquitur ut Frugi ille Piso, non audio nec eum, quod sentiat, dicere existimo. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Nec enim haec movere potest appetitum animi, nec ullum habet ictum, quo pellat animum, status hic non dolendi, itaque in hoc eodem peccat Hieronymus. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.

Cyrenaici quidem non recusant;
Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni.
Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?
Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria.

Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.

Quid censes in Latino fore? Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. A mene tu? Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Quid de Pythagora? Quorum altera prosunt, nocent altera. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus?

Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam
                uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis
                lucris paulum aliquid damni contraxerit.

                Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem
                videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de
                quo omnis haec quaestio est.

Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.
Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Praeteritis, inquit, gaudeo.

Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Quis est enim, qui hoc cadere in sapientem dicere audeat, ut, si fieri possit, virtutem in perpetuum abiciat, ut dolore omni liberetur? Memini vero, inquam; Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Quonam, inquit, modo? Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.

Quo modo?: Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate.
Sed haec omittamus;: Que Manilium, ab iisque M.
Sed haec omittamus;: Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?

Itaque ad tempus ad Pisonem omnes.

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Sed ad illum redeo. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Quis est tam dissimile homini. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Cyrenaici quidem non recusant; Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt?

Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala?
Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.
Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.
Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;
Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.

Age sane, inquam.: Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?
Istic sum, inquit.: Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem.
Memini vero, inquam;: Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum.
Sint ista Graecorum;: A mene tu?
Avaritiamne minuis?: Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;
Quid Zeno?: Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.

Sed ego in hoc resisto;

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Quo tandem modo? Quo modo autem philosophus loquitur? An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Nam ante Aristippus, et ille melius. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Ecce aliud simile dissimile.
Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit.
Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis.
Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.
Et nemo nimium beatus est;

Efficiens dici potest.: Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.
Haec dicuntur inconstantissime.: Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.

Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus;

Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Videsne quam sit magna dissensio? Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Omnis enim est natura diligens sui. Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Neutrum vero, inquit ille. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Quid enim? Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.

Non igitur bene.: Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?
Qui convenit?: Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;
Quis istud, quaeso, nesciebat?: Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset.
Erat enim Polemonis.: Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.
Tenent mordicus.: Qualem igitur hominem natura inchoavit?
Poterat autem inpune;: Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio.

In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.
An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?
Cur, nisi quod turpis oratio est?
Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit.

Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur.

Prave, nequiter, turpiter cenabat; Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Quid, quod res alia tota est? Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?

Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Quae ista amicitia est?

Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;
Quippe: habes enim a rhetoribus;
Sed potestne rerum maior esse dissensio?
Summus dolor plures dies manere non potest?

Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

An haec ab eo non dicuntur? Efficiens dici potest. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur; Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita?

Verum hoc idem saepe faciamus. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit.

Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;

Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Duo enim genera quae erant, fecit tria. Laboro autem non sine causa; Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.

Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem.

Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Immo alio genere; Scrupulum, inquam, abeunti; Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.

Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Eademne, quae restincta siti? Nam ista vestra: Si gravis, brevis;

Quid nunc honeste dicit?

Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri; Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.

Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Ego vero isti, inquam, permitto. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur.

Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Recte, inquit, intellegis. Sed plane dicit quod intellegit. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.

Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Ratio quidem vestra sic cogit. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint? Haec mirabilia videri intellego, sed cum certe superiora firma ac vera sint, his autem ea consentanea et consequentia, ne de horum quidem est veritate dubitandum. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.

Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;
Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?
Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.
Proclivi currit oratio.
Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;
Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Sit enim idem caecus, debilis. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Iam autem Callipho aut Diodorus quo modo poterunt tibi istud concedere, qui ad honestatem aliud adiungant, quod ex eodem genere non sit? Mihi enim satis est, ipsis non satis. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Proclivi currit oratio. Sullae consulatum? Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Hoc simile tandem est?

Praeclare enim Epicurus his paene verbis: Eadem, inquit,
                scientia confirmavit animum, ne quod aut sempiternum aut
                diuturnum timeret malum, quae perspexit in hoc ipso vitae
                spatio amicitiae praesidium esse firmissimum.

                Num quid tale Democritus?

Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit.
Quo tandem modo?
Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.

Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Si longus, levis dictata sunt. Equidem e Cn. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Idemne, quod iucunde?

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Quis negat?

Explanetur igitur.: Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;
Venit ad extremum;: Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.
Idemne, quod iucunde?: Sed potestne rerum maior esse dissensio?
Tenent mordicus.: Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?
Ille incendat?: Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;
Sed nimis multa.: Neutrum vero, inquit ille.

Cur iustitia laudatur?: Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.
Efficiens dici potest.: Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.
Sed haec in pueris;: Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?
Quid iudicant sensus?: Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.
Explanetur igitur.: An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?

Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.
Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur;
Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?
Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.

In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur.

Stoicos roga.: Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.
Age sane, inquam.: Nam ante Aristippus, et ille melius.
Immo alio genere;: Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.
Falli igitur possumus.: Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo.
Sed fortuna fortis;: Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Tanta vis admonitionis inest in locis; Nihil illinc huc pervenit. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Nescio quo modo praetervolavit oratio.

Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. An haec ab eo non dicuntur? Quid me istud rogas? Illi enim inter se dissentiunt. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

ALIO MODO.: Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum.
Quid adiuvas?: Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.
Venit ad extremum;: Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus.
Nulla erit controversia.: Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.
Quid adiuvas?: Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Maximus dolor, inquit, brevis est.
Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?
Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.

Et qui ipsi sibi bellum indixissent, cruciari dies, noctes torqueri vellent, nec vero sese ipsi accusarent ob eam causam, quod se male suis rebus consuluisse dicerent.

Ea denique omni vita, quae in una virtute consisteret, illam
                vitam, quae etiam ceteris rebus, quae essent secundum
                naturam, abundaret, magis expetendam non esse, sed magis
                sumendam.

                Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Immo alio genere; Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Facillimum id quidem est, inquam. Et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit beatissimus, si id oportune facere possit, quod est convenienter naturae.

Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Quis istud possit, inquit, negare? Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Dat enim intervalla et relaxat. Utram tandem linguam nescio? Videsne, ut haec concinant?

Sed nimis multa.: Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Quare attende, quaeso.: Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.
Age sane, inquam.: Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.
Easdemne res?: Praeclarae mortes sunt imperatoriae;

Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere.

Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Summae mihi videtur inscitiae. Quod quidem mihi si quando dictum est-est autem dictum non parum saepe-, etsi satis clemens sum in disputando, tamen interdum soleo subirasci. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Quae sequuntur igitur? Nos cum te, M. Num quid tale Democritus?

An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. An tu me de L. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Si longus, levis dictata sunt. Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est.

Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis.

Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Quis est tam dissimile homini. Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Quare attende, quaeso. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.

Cave putes quicquam esse verius.

Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. Poterat autem inpune; Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Tollenda est atque extrahenda radicitus. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere;

Frater et T.

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Sed hoc sane concedamus. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Tamen a proposito, inquam, aberramus.

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet.

Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Sint modo partes vitae beatae. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Paria sunt igitur. Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Ut pulsi recurrant? Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Hic ambiguo ludimur.: Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus.
Audeo dicere, inquit.: Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit.
Eam stabilem appellas.: Ratio quidem vestra sic cogit.
Si quae forte-possumus.: Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.

Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Facillimum id quidem est, inquam. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?

Sed haec omittamus;

Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Verum hoc idem saepe faciamus. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert?

Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Nunc vides, quid faciat. Tum mihi Piso: Quid ergo? Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.

Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Nam quid possumus facere melius? Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Restinguet citius, si ardentem acceperit.

Ille incendat?: Cur post Tarentum ad Archytam?
Sullae consulatum?: Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;
Nihil sane.: Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae.

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.

Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Sed haec omittamus; Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Utilitatis causa amicitia est quaesita. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?

Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?

Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Graccho, eius fere, aequalí? Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Primum quid tu dicis breve? Dat enim intervalla et relaxat. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Restatis igitur vos; At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Ut id aliis narrare gestiant? Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Qui est in parvis malis.

Ita credo.: Quae cum dixisset, finem ille.
A mene tu?: Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus;
Sed nimis multa.: Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.
Quibusnam praeteritis?: Quid censes in Latino fore?
Audeo dicere, inquit.: Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit.

Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Refert tamen, quo modo. Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes?

Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Erat enim Polemonis. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;

Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Praeteritis, inquit, gaudeo. Sed ego in hoc resisto; Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Quae cum essent dicta, discessimus. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.

Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?

Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Sed haec nihil sane ad rem; Ita nemo beato beatior. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?

Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Quod quidem nobis non saepe contingit. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Quare attende, quaeso.

Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem.

Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Quid de Platone aut de Democrito loquar? Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Poterat autem inpune; Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Quod totum contra est.

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? At eum nihili facit; Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.
Nescio quo modo praetervolavit oratio.
Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;

Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros.
Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus.
Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.
Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur;

Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. An nisi populari fama? Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Sed cum ea, quae praeterierunt, acri animo et attento intuemur, tum fit ut aegritudo sequatur, si illa mala sint, laetitia, si bona. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Qui convenit? Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum.

E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. At eum nihili facit; Si longus, levis dictata sunt. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Simus igitur contenti his. Dici enim nihil potest verius. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Facete M. Quis Aristidem non mortuum diligit?

Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem.
Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.
Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?

Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Id Sextilius factum negabat. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur.

Itaque contra est, ac dicitis;

Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Vide, quaeso, rectumne sit. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Confecta res esset.

Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret?
Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.
At enim sequor utilitatem.
Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Iam ille sorites, quo nihil putatis esse vitiosius: quod bonum sit, id esse optabile, quod optabile, id expetendum, quod expetendum, id laudabile, deinde reliqui gradus.

Cum efficere non possit ut cuiquam, qui ipse sibi notus sit,
                hoc est qui suam naturam sensumque perspexerit, vacuitas
                doloris et voluptas idem esse videatur.

                Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris
                privatio.

Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.

Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit.
Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.
Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo.

Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.
Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret?

Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Confecta res esset. Eadem fortitudinis ratio reperietur. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.
Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens.
Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.
Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Obsequar igitur voluntati tuae dicamque, si potero,
                rhetorice, sed hac rhetorica philosophorum, non nostra illa
                forensi, quam necesse est, cum populariter loquatur, esse
                interdum paulo hebetiorem.

                Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare,
                sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere.

Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Sit enim idem caecus, debilis. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus.

Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Si enim ad populum me vocas, eum. Quid iudicant sensus? Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.
Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset.
Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus.
Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?
Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur?

Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas?
Optime, inquam.
Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.
Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Quae cum dixisset, finem ille. Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Sed ille, ut dixi, vitiose. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae.

Videsne quam sit magna dissensio? Maximus dolor, inquit, brevis est. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. At coluit ipse amicitias. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis.

Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Cave putes quicquam esse verius. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Collatio igitur ista te nihil iuvat. Quid, de quo nulla dissensio est? Frater et T.

Murenam te accusante defenderem.: Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.
Ecce aliud simile dissimile.: Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.
Paria sunt igitur.: Quorum altera prosunt, nocent altera.
Quare attende, quaeso.: Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.
Certe non potest.: Haec dicuntur inconstantissime.
An potest cupiditas finiri?: De quibus cupio scire quid sentias.

Illi enim inter se dissentiunt.

Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; Illa tamen simplicia, vestra versuta. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Hoc simile tandem est? Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum.

At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere.
Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.

Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.
Si id dicis, vicimus.
Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?
Tollenda est atque extrahenda radicitus.

Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. De quibus cupio scire quid sentias. Immo videri fortasse. Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; Haec dicuntur inconstantissime.

Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Torquatus, is qui consul cum Cn. Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur.

Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Idem adhuc; Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari.

Cum autem hominem in eo genere posuisset, ut ei tribueret
                animi excellentiam, summum bonum id constituit, non ut
                excelleret animus, sed ut nihil esse praeter animum
                videretur.

                Recte, inquit, intellegis.

Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.

Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.
Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.
Collatio igitur ista te nihil iuvat.
Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?
Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.
An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?
Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?
Suo enim quisque studio maxime ducitur.

Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit.

Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;
Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.
Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.
Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?

Ut aliquid scire se gaudeant?

Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. An eiusdem modi? Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate.

Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Ut vero conservetur omnis homini erga hominem societas, coniunctio, caritas, et emolumenta et detrimenta, quae felmata et blammata appellant, communia esse voluerunt; An hoc usque quaque, aliter in vita?

Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.
Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum.
Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum.
Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.
Suo genere perveniant ad extremum;
Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.

Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus.

Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Certe non potest. Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Itaque contra est, ac dicitis; Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt.

Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Et quod est munus, quod opus sapientiae?
Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.

Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.
Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit.
Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?

Quaerimus enim finem bonorum. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Nihil illinc huc pervenit. Quae cum essent dicta, discessimus. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur.

Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem.

Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Ista similia non sunt, Cato, in quibus quamvis multum processeris tamen illud in eadem causa est, a quo abesse velis, donec evaseris; De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Urgent tamen et nihil remittunt. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Erat enim Polemonis.

Atque ipsa hominis institutio si loqueretur, hoc diceret, primos suos quasi coeptus appetendi fuisse, ut se conservaret in ea natura, in qua ortus esset.

Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Nescio quo modo praetervolavit oratio. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? At iam decimum annum in spelunca iacet. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.

Si longus, levis; Sint modo partes vitae beatae. Summus dolor plures dies manere non potest? Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos.

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.
Quid igitur, inquit, eos responsuros putas?
Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.

Quid autem est amare, e quo nomen ductum amicitiae est, nisi
                velle bonis aliquem affici quam maximis, etiamsi ad se ex
                iis nihil redundet?

                Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate
                transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.

                Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere
                curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad
                cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum.

An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?
Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur.

Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Conferam avum tuum Drusum cum C. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur.

Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Cur, nisi quod turpis oratio est? Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?

Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.

Sit enim idem caecus, debilis. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. At hoc in eo M. Immo alio genere; Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret?

At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur.

Si quae forte-possumus.: Itaque ab his ordiamur.
Recte dicis;: Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?
Ergo, inquit, tibi Q.: Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?
Cur iustitia laudatur?: Iam in altera philosophiae parte.
Magna laus.: Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.

Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Sed haec omittamus; Sed fortuna fortis; Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Ostendit pedes et pectus. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;

Ergo, inquit, tibi Q. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi.

Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. Completur enim et ex eo genere vitae, quod virtute fruitur, et ex iis rebus, quae sunt secundum naturam neque sunt in nostra potestate. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q.

Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Ita prorsus, inquam; Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis
                beatum?

                Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus
                etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil
                aliud legere debeat.

Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Quis istum dolorem timet? Sed quae tandem ista ratio est? Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. At certe gravius. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?

Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Hic ambiguo ludimur. Haeret in salebra.

Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis.
Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum.
Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;
Bonum incolumis acies: misera caecitas.
Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.

An eiusdem modi?: Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte.
Nihil sane.: Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Magna laus. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis;

Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.

Sint modo partes vitae beatae. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Illa tamen simplicia, vestra versuta. An haec ab eo non dicuntur?

Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum.

Non igitur bene. Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. Quorum fuit haec institutio, in qua animadvertas velim quid mutandum putes nec expectes, dum ad omnia dicam, quae a te dicta sunt; Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Non enim actionis aut officii ratio impellit ad ea, quae secundum naturam sunt, petenda, sed ab iis et appetitio et actio commovetur. Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;
Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;
Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Quod cum dixissent, ille contra.
Nunc de hominis summo bono quaeritur;
Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere.

Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Cur id non ita fit? Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Sed nimis multa. Sit sane ista voluptas. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Cur iustitia laudatur? Id enim natura desiderat.

Cognitis autem rerum finibus, cum intellegitur, quid sit et
                bonorum extremum et malorum, inventa vitae via est
                conformatioque omnium officiorum, cum quaeritur, quo quodque
                referatur;

                Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe
                non sit.

Stoici scilicet.: Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis;
Sint ista Graecorum;: In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.
Quid adiuvas?: Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.

Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est. Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare?

Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.
Illa tamen simplicia, vestra versuta.
Quae cum dixisset, finem ille.

Facete M.: Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;
Quae sequuntur igitur?: Ut pulsi recurrant?
An eiusdem modi?: Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Haec dicuntur inconstantissime.: Minime vero istorum quidem, inquit.

Quid enim?: Quod quidem nobis non saepe contingit.
Ita prorsus, inquam;: Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;
Scrupulum, inquam, abeunti;: Equidem, sed audistine modo de Carneade?
Respondeat totidem verbis.: Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.
Nihil sane.: An potest cupiditas finiri?

Restatis igitur vos;

Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Quare conare, quaeso.

Is es profecto tu.

Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia.

Eadem nunc mea adversum te oratio est.
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.
Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;
Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant.

Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Non igitur bene. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Quis istum dolorem timet? Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? Sed residamus, inquit, si placet. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Et quidem, inquit, vehementer errat;

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum.
Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat.

Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Quid sequatur, quid repugnet, vident.

An eiusdem modi?: Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine;
Tenent mordicus.: Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.
Magna laus.: Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.
Tu quidem reddes;: Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.
Si longus, levis.: Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.
Stoicos roga.: Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;

Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur?

Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Quare attende, quaeso. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Voluptatis causa, etiam si eam non consequare, aut non dolendi, etiam si id assequi nequeas, aut eorum, quae secundum naturam sunt, adipiscendi, etiam si nihil consequare. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Venit ad extremum; Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est;

Res enim concurrent contrariae. Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum? Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. At multis se probavit.

Perge porro;: Quis enim redargueret?
Quis hoc dicit?: Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.

Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Sed fortuna fortis; Avaritiamne minuis? Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Nescio quo modo praetervolavit oratio. Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt.

Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae
                sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.

                Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum
                valet, praetermissum est?

At iam decimum annum in spelunca iacet.

Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Cur post Tarentum ad Archytam? Nos commodius agimus. Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent.

Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?

Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.

Pauca mutat vel plura sane; Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L.

Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore
                alius senescit;

                Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est
                nunc de maioribus consequentibusque videamus.

Quid censes in Latino fore? Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Si id dicis, vicimus. Ego vero isti, inquam, permitto.

Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;
Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
Id Sextilius factum negabat.
Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat.

Ita fit, ut duo genera propter se expetendorum reperiantur,
                unum, quod est in iis, in quibus completar illud extremum,
                quae sunt aut animi aut corporis;

                Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur,
                vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio
                et via tradiderunt.

Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Suo genere perveniant ad extremum; Minime vero, inquit ille, consentit.

Nos cum te, M.

Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur.

Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Non laboro, inquit, de nomine. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum.

Illud autem ipsum qui optineri potest, quod dicitis, omnis animi et voluptates et dolores ad corporis voluptates ac dolores pertinere? Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Quae ista amicitia est? Quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus, sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut dicitur, omne officio continetur. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius.

Quod equidem non reprehendo;: Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?
Venit ad extremum;: Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.
Sullae consulatum?: Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest.
Quid iudicant sensus?: Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus?
Quid enim?: Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare?
Quid vero?: Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Duo enim genera quae erant, fecit tria.
Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

Negare non possum.: Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Quid ergo?: Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Hic ambiguo ludimur. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Dicimus aliquem hilare vivere; Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit;

Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Disserendi artem nullam habuit.

An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Quare attende, quaeso. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;

Et quod est munus, quod opus sapientiae?

Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.

Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;

Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? At iam decimum annum in spelunca iacet.

Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum. Sed nimis multa. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Quis negat? Quod iam a me expectare noli.

Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Videsne quam sit magna dissensio? Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.
Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.
Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor.

ALIO MODO.: Laboro autem non sine causa;
Quare conare, quaeso.: Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Sedulo, inquam, faciam.: Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.
Avaritiamne minuis?: Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;
Quibusnam praeteritis?: Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.
Sed haec omittamus;: Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari.

Memini vero, inquam;

In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas.

Quis hoc dicit?
Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit.
Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Sed quod proximum fuit non vidit. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?
Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur?
Quis istud, quaeso, nesciebat?
Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.
Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.
Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;

Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Non potes, nisi retexueris illa. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.

Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. At eum nihili facit; Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Quid me istud rogas? Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.

Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?
Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.
Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest;

Nam ex eisdem verborum praestrigiis et regna nata vobis sunt
                et imperia et divitiae, et tantae quidem, ut omnia, quae
                ubique sint, sapientis esse dicatis.

                Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas
                orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito
                consectari.

Hoc vero non videre, maximo argumento esse voluptatem illam,
                qua sublata neget se intellegere omnino quid sit bonum-eam
                autem ita persequitur: quae palato percipiatur, quae
                auribus;

                Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec
                vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu.

Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? At enim sequor utilitatem. Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Deinde dolorem quem maximum? Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum.

At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

An tu me de L. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Quis Aristidem non mortuum diligit? Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Sed tamen intellego quid velit.

Quippe: habes enim a rhetoribus;
Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant;
Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;

Aufert enim sensus actionemque tollit omnem.

Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Eaedem res maneant alio modo. At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Non est igitur summum malum dolor.

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Iam in altera philosophiae parte. Venit ad extremum; Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum;

Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem.

Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Quis istud, quaeso, nesciebat? Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Comprehensum, quod cognitum non habet?

Idque quo magis quidam ita faciunt, ut iure etiam reprehendantur, hoc magis intellegendum est haec ipsa nimia in quibusdam futura non fuisse, nisi quaedam essent modica natura.

Si longus, levis dictata sunt.

Beatus sibi videtur esse moriens. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.

Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut
                vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in
                animis censes?

                Deinde dolorem quem maximum?

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Ut aliquid scire se gaudeant?
Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;
Videsne quam sit magna dissensio?

Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.

Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Quae sequuntur igitur? Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.

Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.

Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Quis istud possit, inquit, negare? An eiusdem modi? Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis.

Quid ergo hoc loco intellegit honestum?

Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Hic ambiguo ludimur. Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Praeclare hoc quidem. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?

Ut aliquid scire se gaudeant?
Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit;
Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.
Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.

Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Que Manilium, ab iisque M. Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Quid sequatur, quid repugnet, vident.

Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum.

Omnis enim est natura diligens sui.
Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.
Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?
Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus.
Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Hic nihil fuit, quod quaereremus.

Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec
                ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum
                videro.

                Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.
Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?
Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur, nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam quod nolit? Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.

Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici
                beatam vitam perfectione virtutis;

                Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit.

Nunc idem, nisi molestum est, quoniam tibi non omnino
                displicet definire et id facis, cum vis, velim definias quid
                sit voluptas, de quo omnis haec quaestio est.

                Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui
                interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete
                audiendi sunt.

Equidem e Cn.
Nemo igitur esse beatus potest.
Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi.

Cumque ipsa virtus efficiat ita beatam vitam, ut beatior esse non possit, tamen quaedam deesse sapientibus tum, cum sint beatissimi; Sed haec omittamus; Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Ut pulsi recurrant? Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Si id dicis, vicimus. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Sed plane dicit quod intellegit.

At eum nihili facit; Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Cum vero paulum processerunt, lusionibus vel laboriosis delectantur, ut ne verberibus quidem deterreri possint, eaque cupiditas agendi aliquid adolescit una cum aetatibus. Erat enim res aperta. Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? De illis, cum volemus. Cur iustitia laudatur? Nos cum te, M. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant.

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.

Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.
Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?
Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset.
An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt?

Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.
Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.
Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.
Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis.
Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Quare attende, quaeso. Quonam modo? Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.

Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Quoniam igitur, ut medicina valitudinis, navigationis gubernatio, sic vivendi ars est prudente, necesse est eam quoque ab aliqua re esse constitutam et profectam. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Si enim ad populum me vocas, eum.

A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.
Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.

Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti.
Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis.
Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?
Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.

Et quod est munus, quod opus sapientiae?
Minime vero, inquit ille, consentit.
Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;
Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.
Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus.

Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Primum enim, si vera sunt ea, quorum recordatione te gaudere dicis, hoc est, si vera sunt tua scripta et inventa, gaudere non potes. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Cur iustitia laudatur? Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?

Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.
Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;
Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.
Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.

Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.

Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don.

Recte dicis;: Quae est igitur causa istarum angustiarum?
Equidem e Cn.: In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Age sane, inquam.: Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari.
Paria sunt igitur.: Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Quis Aristidem non mortuum diligit? Qui est in parvis malis. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Quis Aristidem non mortuum diligit? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Quo tandem modo?

Primum divisit ineleganter;: Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.
Magna laus.: Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Sed hoc sane concedamus. Efficiens dici potest. Recte, inquit, intellegis.

Nec enim, cum tua causa cui commodes, beneficium illud
                habendum est, sed faeneratio, nec gratia deberi videtur ei,
                qui sua causa commodaverit.

                In motu et in statu corporis nihil inest, quod
                animadvertendum esse ipsa natura iudicet?

Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Si enim ad populum me vocas, eum. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;

Si longus, levis. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Certe non potest. Si enim ad populum me vocas, eum. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Qualem igitur hominem natura inchoavit?

Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Eaedem res maneant alio modo.

Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus
                ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri
                voluptatem, si negaveris.

                Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.

At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est.

Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Dici enim nihil potest verius. Laboro autem non sine causa; Magna laus. Sed alii dolore moventur, alii cupiditate, iracundia etiam multi effetuntur et, cum in mala scientes inruunt, tum se optime sibi consulere arbitrantur. Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Age sane, inquam. Quo tandem modo? Paria sunt igitur. An tu me de L. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur?

Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis
                et moribus comprobavit.

                Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis
                ea tenebas?

Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Itaque fecimus. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Ille incendat? Ratio quidem vestra sic cogit. Frater et T.

Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Itaque ab his ordiamur. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Sed tamen intellego quid velit.

Omnis autem in quaerendo, quae via quadam et ratione
                habetur, oratio praescribere primum debet ut quibusdam in
                formulis ea res agetur, ut, inter quos disseritur, conveniat
                quid sit id, de quo disseratur.

                Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas
                videres.

Conferam avum tuum Drusum cum C.
Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?
Sin aliud quid voles, postea.

Cum efficere non possit ut cuiquam, qui ipse sibi notus sit,
                hoc est qui suam naturam sensumque perspexerit, vacuitas
                doloris et voluptas idem esse videatur.

                Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et
                praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque
                inpendentis torquet timor?

Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.

Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia.
Stoicos roga.
Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus.
Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?

At iam decimum annum in spelunca iacet. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Frater et T. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;

Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus.

Quorum sine causa fieri nihil putandum est.
Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat?

Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Sumenda potius quam expetenda. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Omnia peccata paria dicitis. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Tria genera bonorum; Prodest, inquit, mihi eo esse animo.

Quibusnam praeteritis? Utram tandem linguam nescio? Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Sed residamus, inquit, si placet.

Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.

Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri,
                quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam
                lege Voconia pervenire.

                Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et
                fortasse suo iure.

Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;

ALIO MODO. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Tanta vis admonitionis inest in locis; Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Quid me istud rogas? Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri;

Non igitur bene. Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Scisse enim te quis coarguere possit? At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Quid enim? Nobis aliter videtur, recte secusne, postea;

Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Quare conare, quaeso. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Maximus dolor, inquit, brevis est. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?

Nam quid possumus facere melius? Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Ita prorsus, inquam; Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Sed haec omittamus;

Praeteritis, inquit, gaudeo.: Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Perge porro;: Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.

Istic sum, inquit. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Respondeat totidem verbis. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Moriatur, inquit.

Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem.
Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere.
Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.
Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit.

Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est et valere; Ratio quidem vestra sic cogit. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Sed haec nihil sane ad rem; Ut pulsi recurrant?

Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;

                Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam
                magis hortatur quam superiora omnia.

Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque
                virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.

                Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper
                voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt.

Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Pollicetur certe. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret.

De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Erit enim mecum, si tecum erit. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. At iam decimum annum in spelunca iacet. Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum;

Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Quoniamque in iis rebus, quae neque in virtutibus sunt neque in vitiis, est tamen quiddam, quod usui possit esse, tollendum id non est. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Non risu potius quam oratione eiciendum? Facillimum id quidem est, inquam. Verum hoc idem saepe faciamus.

Quis hoc dicit? Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Ita enim parvae et exiguae sunt istae accessiones bonorum, ut, quem ad modum stellae in radiis solis, sic istae in virtutum splendore ne cernantur quidem. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Sed ego in hoc resisto; At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.

Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Id Sextilius factum negabat. Nihil est enim, de quo minus dubitari possit, quam et honesta expetenda per se et eodem modo turpia per se esse fugienda. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur.

Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.

Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Id enim natura desiderat. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari.

Sullae consulatum?: Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?
Sed nimis multa.: Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus.
Scaevolam M.: Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.
Hunc vos beatum;: Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.
Quid Zeno?: Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit;

Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.
Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;
Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;
Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune.
Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.

Confecta res esset.: Ubi ut eam caperet aut quando?
Quis negat?: Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis?
Easdemne res?: Satis est ad hoc responsum.
Quis negat?: Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;
In schola desinis.: Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?

Sullae consulatum?: Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.
Falli igitur possumus.: Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.
Hunc vos beatum;: Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.
Stoicos roga.: Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.

Zenonis est, inquam, hoc Stoici.
Non igitur bene.
Quod quidem nobis non saepe contingit.
Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore;

Dicimus aliquem hilare vivere; Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Poterat autem inpune; Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Quid vero? Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Eamne rationem igitur sequere, qua tecum ipse et cum tuis utare, profiteri et in medium proferre non audeas?

Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.
Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.
Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina.
Videsne quam sit magna dissensio?

Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?
Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Beatum, inquit.: Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.
Eam stabilem appellas.: Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur;
Quid Zeno?: Sed residamus, inquit, si placet.
Nos commodius agimus.: Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus.

Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Quis est tam dissimile homini. Summus dolor plures dies manere non potest? Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.

Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate.
Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.
Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?
Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.
An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?

Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum
                voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem
                meminisse tu non potes.

                Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita
                res se habeat.

Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Quibusnam praeteritis? Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Quis enim redargueret? Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta
                artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem
                illustriorem satis ornatus possit accedere.

                Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit
                illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil
                dolentis.

Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. An hoc usque quaque, aliter in vita? Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Quid censes in Latino fore?

Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed
                iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores
                suscipiendi, adeundum vitae periculum?

                Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus
                viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius
                adumbrata opinione laetentur?

ALIO MODO.: Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?
Ostendit pedes et pectus.: Illud non continuo, ut aeque incontentae.
Quid de Pythagora?: Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem.
Tu quidem reddes;: Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.

Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae
                licentiam pollicetur.

                Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit
                admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam.

Contineo me ab exemplis. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?

Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum
                vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit.

                Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium
                virtutum auctore, de virtutibus disputare?

Nobis aliter videtur, recte secusne, postea;

Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Quare conare, quaeso. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Eademne, quae restincta siti? Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Erat enim res aperta. Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus? Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Ne discipulum abducam, times.

Ita enim parvae et exiguae sunt istae accessiones bonorum, ut, quem ad modum stellae in radiis solis, sic istae in virtutum splendore ne cernantur quidem.

Non laboro, inquit, de nomine. Quid de Pythagora? Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Ille incendat? Hoc non est positum in nostra actione. Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Quid Zeno? Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Immo alio genere;

Haeret in salebra.

Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Praeclarae mortes sunt imperatoriae;

At ego quem huic anteponam non audeo dicere;
Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum;
Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;
Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.
Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;

Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.
Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.

Et nemo nimium beatus est; Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Quo igitur, inquit, modo? Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.

Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Est, ut dicis, inquam. Cur iustitia laudatur? Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Oratio me istius philosophi non offendit; Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere.

Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit.
Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;

Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere.

Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Bonum ipsum etiam quid esset, fortasse, si opus fuisset, definisses aut quod esset natura adpetendum aut quod prodesset aut quod iuvaret aut quod liberet modo. Sed ad bona praeterita redeamus. In schola desinis. Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Quid est enim aliud esse versutum? Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur,
                nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam
                quod nolit?

                Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.

Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?

Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Magna laus. Hic ambiguo ludimur. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare,
                cum primae sint animi partes, secundae corporis.

                Quid igitur, inquit, eos responsuros putas?

Ut pulsi recurrant?: Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.
Tenent mordicus.: Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.
Quid Zeno?: Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.
Id enim natura desiderat.: Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse
                arbitrantur.

                Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?

Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Videsne quam sit magna dissensio? Sed quid sentiat, non videtis. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Quid iudicant sensus? Tu quidem reddes; Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.

Quonam modo?: Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;
Si quae forte-possumus.: Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.
Quid de Pythagora?: Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis.
Nihil sane.: At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.

Perge porro;: Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui?
Venit ad extremum;: Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;
Quae sequuntur igitur?: Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?
Qui convenit?: Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Stoicos roga.: Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Itaque quae sunt eorum consolationes, quae cohortationes,
                quae etiam monita et consilia scripta ad summos viros! Erat
                enim apud eos, ut est rerum ipsarum natura, sic dicendi
                exercitatio duplex.

                Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a
                te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis.

Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.

Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Sed fortuna fortis; Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Sed ad rem redeamus; Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? An tu me de L.

Nos commodius agimus.: Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.
Etiam beatissimum?: Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium.
At certe gravius.: Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.
Si longus, levis.: Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;
An potest cupiditas finiri?: Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;

Qualem igitur hominem natura inchoavit?

Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Quis negat? Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Sed ad rem redeamus; Utilitatis causa amicitia est quaesita. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem.

Tenuit permagnam Sextilius hereditatem, unde, si secutus
                esset eorum sententiam, qui honesta et recta emolumentis
                omnibus et commodis anteponerent, nummum nullum attigisset.

                Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas
                cupiditates habere.

Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;

Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Proclivi currit oratio. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest.

Ecce aliud simile dissimile. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.

Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris.

Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re;

Nam ex eisdem verborum praestrigiis et regna nata vobis sunt
                et imperia et divitiae, et tantae quidem, ut omnia, quae
                ubique sint, sapientis esse dicatis.

                Itaque, Torquate, cum diceres clamare Epicurum non posse
                iucunde vivi, nisi honeste et sapienter et iuste viveretur,
                tu ipse mihi gloriari videbare.

Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Una voluptas e multis obscuratur in illa vita voluptaria, sed tamen ea, quamvis parva sit, pars est eius vitae, quae posita est in voluptate. Ea enim omnia, quae illi bona dicerent, praeposita esse, non bona, itemque illa, quae in corpore excellerent, stulte antiquos dixisse per se esse expetenda; Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Quae cum dixisset, finem ille. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari.

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Maximus dolor, inquit, brevis est.
Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.
At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.
Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.

Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Sumenda potius quam expetenda. Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet.

Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego
                quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a
                Zenone novi sit allatum.

                Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus,
                quas supra dixi, metienda.

Tum ille: Ain tandem? Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti ratio reddi possit. Ac tamen hic mallet non dolere. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Audeo dicere, inquit. Aliter autem vobis placet. Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Itaque contra est, ac dicitis; Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P.

Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Bonum integritas corporis: misera debilitas. E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Memini me adesse P. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis.

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Mihi enim satis est, ipsis non satis. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Ut id aliis narrare gestiant? Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Respondeat totidem verbis. Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Ergo in hac ratione tota de maximis fere rebus Stoici illos secuti sunt, ut et deos esse et quattuor ex rebus omnia constare dicerent.

Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset.
Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.
Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.
Bestiarum vero nullum iudicium puto.
Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.
Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.
Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur.
Egone quaeris, inquit, quid sentiam?

Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur.

Iam contemni non poteris. Sed haec omittamus; Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Qui est in parvis malis. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Ea possunt paria non esse. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem.

In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Quae duo sunt, unum facit. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.

Quae ista amicitia est? Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt.

Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio.

Et quidem, inquit, vehementer errat;
Quid de Platone aut de Democrito loquar?
Ubi ut eam caperet aut quando?
Summus dolor plures dies manere non potest?
Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.
Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.

Efficiens dici potest. Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Laboro autem non sine causa; Ille incendat? Tubulo putas dicere?

Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.

Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Quippe: habes enim a rhetoribus; Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Immo videri fortasse. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; Non est igitur voluptas bonum.

Perge porro;: Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
Equidem e Cn.: Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Qui convenit?: Quid de Platone aut de Democrito loquar?
Proclivi currit oratio.: Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio.

Sunt autem quidam Epicurei timidiores paulo contra vestra convicia, sed tamen satis acuti, qui verentur ne, si amicitiam propter nostram voluptatem expetendam putemus, tota amicitia quasi claudicare videatur.

Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Si id dicis, vicimus. Murenam te accusante defenderem. Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Quippe: habes enim a rhetoribus;

In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus.
Bonum valitudo: miser morbus.
Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem.
Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare.

Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Sed haec in pueris; Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Frater et T. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;

Sed haec omittamus;: Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?
Numquam facies.: Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit.
Ita prorsus, inquam;: Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos.

Atque ipsa hominis institutio si loqueretur, hoc diceret, primos suos quasi coeptus appetendi fuisse, ut se conservaret in ea natura, in qua ortus esset. At coluit ipse amicitias. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Cave putes quicquam esse verius. Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Quo igitur, inquit, modo? Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Tum mihi Piso: Quid ergo?

Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur;

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Age, inquies, ista parva sunt. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;

Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum.

Haec dicuntur inconstantissime. Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Memini vero, inquam; Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Hunc vos beatum; Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur.

Haec dicuntur fortasse ieiunius;
Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.
Sed nimis multa.
Nihil sane.
Immo alio genere;

Poterat autem inpune;: Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
At certe gravius.: Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.
Audeo dicere, inquit.: Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.
Quonam, inquit, modo?: Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?

Frater et T.: Quid, de quo nulla dissensio est?
Quid vero?: Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.
Perge porro;: Nam quid possumus facere melius?
Perge porro;: Cur haec eadem Democritus?
Quid enim?: Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt.

Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Quod quidem mihi si quando dictum est-est autem dictum non parum saepe-, etsi satis clemens sum in disputando, tamen interdum soleo subirasci. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Nemo igitur esse beatus potest. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur?

Cur iustitia laudatur?: Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.
Efficiens dici potest.: Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.
Tenent mordicus.: Hoc non est positum in nostra actione.
Proclivi currit oratio.: Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.
Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;
Illud non continuo, ut aeque incontentae.
Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur.

Ubi ut eam caperet aut quando? Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Immo alio genere; Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Pugnant Stoici cum Peripateticis. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Ita, quae mutat, ea corrumpit, quae sequitur sunt tota Democriti, atomi, inane, imagines, quae eidola nominant, quorum incursione non solum videamus, sed etiam cogitemus;

Sed videbimus.: Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?
Quare attende, quaeso.: Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?
Quonam, inquit, modo?: Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.
Moriatur, inquit.: Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem. Si enim ad populum me vocas, eum.

Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate.

Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.
Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;
An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est.
Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere?

Iam in altera philosophiae parte.
Falli igitur possumus.
Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos.

Reguli reiciendam;: Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.
Idem adhuc;: Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;
Quid de Pythagora?: Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
Idemne, quod iucunde?: Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur.

Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Istic sum, inquit. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Scisse enim te quis coarguere possit?

Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.

Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Hoc est non dividere, sed frangere. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Dat enim intervalla et relaxat.

Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.

Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Recte, inquit, intellegis. Rationis enim perfectio est virtus; Velut ego nunc moveor.

Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Id Sextilius factum negabat.
Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta?
Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.
Quae cum essent dicta, discessimus.
Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Illi enim inter se dissentiunt. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.

Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Paria sunt igitur. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Urgent tamen et nihil remittunt. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Negare non possum. Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Memini vero, inquam; Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Qui est in parvis malis. Sed quot homines, tot sententiae; Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas?

Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis
                ratio et vitae degendae et rerum gerendarum.

                Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a
                sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet?

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.
Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens.
Ille incendat?
Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum.
Restatis igitur vos;
Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;

Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.

Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Non est igitur voluptas bonum. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Et quidem, inquit, vehementer errat; Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?

Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem.
Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.
Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata;

Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.

Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Recte, inquit, intellegis. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. Igitur ne dolorem quidem.

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Ac tamen hic mallet non dolere. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Qui est in parvis malis. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Quae sequuntur igitur? Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis.

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Aliter autem vobis placet. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Facillimum id quidem est, inquam. Nihil enim possumus iudicare, nisi quod est nostri iudicii-in quo frustra iudices solent, cum sententiam pronuntiant, addere: si quid mei iudicii est;

Facete M.: Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?
Memini vero, inquam;: At coluit ipse amicitias.

Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt,
                Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam
                verborum novorum.

                Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et
                vix ferendum putabit?

Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.
Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.
Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?

Quis istud, quaeso, nesciebat?
Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.
Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.
Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono.
Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.

Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.

Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Sit enim idem caecus, debilis. An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus? Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Facillimum id quidem est, inquam. Sed tamen intellego quid velit. Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Ut aliquid scire se gaudeant? Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Non est igitur voluptas bonum.
Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis.
Quorum altera prosunt, nocent altera.
Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?
Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum.

Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?

Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Inde igitur, inquit, ordiendum est. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Quid iudicant sensus? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt.

Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.
Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem.
At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.
Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.
Dat enim intervalla et relaxat.

Contineo me ab exemplis. Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?

Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur?
Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.
Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis;
Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus.

An hoc usque quaque, aliter in vita?

Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Bene facis, inquit, quod me adiuvas, et istis quidem, quae modo dixisti, utar potius Latinis, in ceteris subvenies, si me haerentem videbis. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.

Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis.

Duo enim genera quae erant, fecit tria. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Scrupulum, inquam, abeunti; Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.

Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit.

Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Sed ille, ut dixi, vitiose. Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Nihil ad rem! Ne sit sane; Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Quonam, inquit, modo? In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est.

An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.

Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus. Sed haec omittamus; Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Illi enim inter se dissentiunt. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Cur id non ita fit?

Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Equidem e Cn. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero.

Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Dat enim intervalla et relaxat. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

Equidem e Cn.: Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;
Numquam facies.: Duo enim genera quae erant, fecit tria.

Bonum integritas corporis: misera debilitas. At certe gravius. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Avaritiamne minuis? Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Quis hoc dicit? His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P.

De hominibus dici non necesse est.

Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Cur post Tarentum ad Archytam? Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Sullae consulatum? Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Poterat autem inpune; Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere.

Quis hoc dicit?

Non est igitur summum malum dolor. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? Pollicetur certe. Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis.

Etsi hoc quidem est in vitio, dissolutionem naturae tam valde perhorrescere-quod item est reprehendendum in dolore -, sed quia fere sic afficiuntur omnes, satis argomenti est ab interitu naturam abhorrere;

Mihi enim satis est, ipsis non satis.
Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.
At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est.
Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.
Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset. Scrupulum, inquam, abeunti; Haeret in salebra. Facillimum id quidem est, inquam. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.
Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen;
Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.
Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;

Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Recte, inquit, intellegis.

Confecta res esset.: Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.
Frater et T.: Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Quid iudicant sensus?: Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus.
Facete M.: Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.

Quod equidem non reprehendo;: Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est.
Eam stabilem appellas.: Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;
Quid adiuvas?: Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?
ALIO MODO.: Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.

Nihil enim possumus iudicare, nisi quod est nostri iudicii-in quo frustra iudices solent, cum sententiam pronuntiant, addere: si quid mei iudicii est; Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Sin aliud quid voles, postea. Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset, nollem vituperatum. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae.

Hos contra singulos dici est melius. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Quo modo igitur, inquies, verum esse poterit omnia referri ad summum bonum, si amicítiae, si propinquitates, si reliqua externa summo bono non continentur?

Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Non igitur bene. Ut aliquid scire se gaudeant? Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Haec dicuntur inconstantissime. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?

Sed fortuna fortis; Numquam facies. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Venit ad extremum; Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.

Quid est enim aliud esse versutum? Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Inquit, dasne adolescenti veniam? Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?

Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?

Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus, sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut dicitur, omne officio continetur.

Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Ut id aliis narrare gestiant? Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Non laboro, inquit, de nomine. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere?

His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.

Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Quod quidem iam fit etiam in Academia. Quippe: habes enim a rhetoribus;

Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Age, inquies, ista parva sunt. Quid censes eos esse facturos, qui omnino virtutem a bonorum fine segregaverunt, Epicurum, Hieronymum, illos etiam, si qui Carneadeum finem tueri volunt? Sed tamen intellego quid velit. Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum.

Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Non potes, nisi retexueris illa. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Sed haec omittamus; Quorum altera prosunt, nocent altera. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.

Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Quod quidem mihi si quando dictum est-est autem dictum non parum saepe-, etsi satis clemens sum in disputando, tamen interdum soleo subirasci. Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?

Nec tamen argumentum hoc Epicurus a parvis petivit aut etiam
                a bestiis, quae putat esse specula naturae, ut diceret ab
                iis duce natura hanc voluptatem expeti nihil dolendi.

                Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

Praeteritis, inquit, gaudeo.: Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?
Ita credo.: Numquam facies.
Cur iustitia laudatur?: Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;
Respondeat totidem verbis.: Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?

Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Certe non potest. Scrupulum, inquam, abeunti; Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Non laboro, inquit, de nomine. Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit.

Cognitis autem rerum finibus, cum intellegitur, quid sit et
                bonorum extremum et malorum, inventa vitae via est
                conformatioque omnium officiorum, cum quaeritur, quo quodque
                referatur;

                In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.

Peccata paria. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Una voluptas e multis obscuratur in illa vita voluptaria, sed tamen ea, quamvis parva sit, pars est eius vitae, quae posita est in voluptate. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;

Certe non potest.: Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Sit sane ista voluptas.: Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum.

Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Poterat autem inpune; Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Quis istud possit, inquit, negare?

Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos?

Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est.

Quid est igitur, inquit, quod requiras?
Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;
Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.
Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.

Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.

At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Inquit, dasne adolescenti veniam? Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis.

Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane
                autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis
                viri.

                Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo
                eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis.

Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? An haec ab eo non dicuntur? Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra
                iudicare.

                Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est
                mali.

An eiusdem modi? Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Graece donan, Latine voluptatem vocant. Non est igitur voluptas bonum. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Stoicos roga.

Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.

Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Illi enim inter se dissentiunt. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Summus dolor plures dies manere non potest? Murenam te accusante defenderem. Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia.

Easdemne res? Haec dicuntur inconstantissime. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Sed ad bona praeterita redeamus. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Sed quae tandem ista ratio est? Minime vero, inquit ille, consentit. Poterat autem inpune; Tum mihi Piso: Quid ergo? Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?

Sint ista Graecorum; Respondeat totidem verbis. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Tria genera bonorum; Si enim ad populum me vocas, eum. Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Scrupulum, inquam, abeunti; Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici. Num quid tale Democritus? Paria sunt igitur.

Id Sextilius factum negabat.

Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Habes undique expletam et perfectam, Torquate, formam honestatis, quae tota quattuor his virtutibus, quae a te quoque commemoratae sunt, continetur. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis? Et quidem, inquit, vehementer errat; Cum praesertim illa perdiscere ludus esset.

Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris.
An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P.
Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus;

Idem adhuc;: Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Quid adiuvas?: Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.
Quis enim redargueret?: Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset.
Optime, inquam.: Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint.

Idemne, quod iucunde? Sed tamen intellego quid velit. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Sed haec nihil sane ad rem; Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.

Si longus, levis.
Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina.
Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
Quare attende, quaeso.

Quis autem de ipso sapiente aliter existimat, quin, etiam cum decreverit esse moriendum, tamen discessu a suis atque ipsa relinquenda luce moveatur?

Non igitur bene. Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Odium autem et invidiam facile vitabis. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Si id dicis, vicimus. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. An hoc usque quaque, aliter in vita? Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar?

Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?
Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus.

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Nunc agendum est subtilius. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Proclivi currit oratio. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Sedulo, inquam, faciam. Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid de voluptatibus suis cogitabat? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur?

Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur.

Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur.

Equidem, sed audistine modo de Carneade?

Esse tantam vim virtutis tantamque, ut ita dicam, auctoritatem honestatis, ut reliqua non illa quidem nulla, sed ita parva sint, ut nulla esse videantur.

Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. An tu me de L. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.

Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda.

Restatis igitur vos;
Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.
Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.
Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.

Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitatesmalo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro-, num etiam eius collega P. Facillimum id quidem est, inquam. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Videsne quam sit magna dissensio? Proclivi currit oratio. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.

Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Nihil sane. Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.

Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos?

Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Si longus, levis; Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum? Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere.

Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Idemne, quod iucunde? Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Magna laus.: Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens.
Proclivi currit oratio.: Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus.

Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;
Qualem igitur hominem natura inchoavit?
Sed ego in hoc resisto;
Egone quaeris, inquit, quid sentiam?

Nulla erit controversia.: Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.
Si longus, levis.: Quae cum dixisset, finem ille.
Itaque ab his ordiamur.: Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.
Quid iudicant sensus?: Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.
Haeret in salebra.: Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;
Etiam beatissimum?: Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Sint modo partes vitae beatae. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat.

Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Quis est enim, qui hoc cadere in sapientem dicere audeat, ut, si fieri possit, virtutem in perpetuum abiciat, ut dolore omni liberetur? Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Quae quidem adhuc peregrinari Romae videbatur nec offerre sese nostris sermonibus, et ista maxime propter limatam quandam et rerum et verborum tenuitatem. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus;

Murenam te accusante defenderem.

Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt. Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.

At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;

Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Sed residamus, inquit, si placet. Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio.

Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus.

Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?
Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.
Quae contraria sunt his, malane?
Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes.

Quo modo autem philosophus loquitur? Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Et nemo nimium beatus est; Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Immo videri fortasse. Omnia peccata paria dicitis. Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt?

Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;

Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Optime, inquam. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Ac tamen hic mallet non dolere. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Cur deinde Metrodori liberos commendas? Non est igitur voluptas bonum. Qui est in parvis malis.

Si quae forte-possumus. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Ac tamen hic mallet non dolere. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Erat enim Polemonis. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente?

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.

Quis Aristidem non mortuum diligit? Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Quonam, inquit, modo? Itaque earum rerum hic tenetur a sapiente delectus, ut aut reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut perferendis doloribus asperiores repellat. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Sed fortuna fortis; Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit?

Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum.

Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Omnis enim est natura diligens sui. Confecta res esset. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Est enim mihi magnae curae-quamquam hoc quidem proprium tuum munus est-, ut ita erudiatur, ut et patri et Caepioni nostro et tibi tam propinquo respondeat. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Ac tamen hic mallet non dolere.
Quid ergo hoc loco intellegit honestum?

Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Et nemo nimium beatus est;

Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae.

Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio.

Eamne rationem igitur sequere, qua tecum ipse et cum tuis utare, profiteri et in medium proferre non audeas? Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Easdemne res? Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Praeclare hoc quidem. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.

Iam in altera philosophiae parte. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.

Quid iudicant sensus?: Non laboro, inquit, de nomine.
Quid ergo?: Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;
Nihilo magis.: Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;
Quo tandem modo?: Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.
Optime, inquam.: Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur?

Bonum incolumis acies: misera caecitas. Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Quid est enim aliud esse versutum? Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; At certe gravius. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Quid de Pythagora? Collatio igitur ista te nihil iuvat. Nemo igitur esse beatus potest. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Ecce aliud simile dissimile.

Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Comprehensum, quod cognitum non habet? Polycratem Samium felicem appellabant. Audeo dicere, inquit. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Illud non continuo, ut aeque incontentae. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

Quae cum essent dicta, discessimus. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Quibus rebus intellegitur nec timiditatem ignaviamque vituperari nec fortitudinem patientiamque laudari suo nomine, sed illas reici, quia dolorem pariant, has optari, quia voluptatem. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus?

Quid autem sit, quod ita moveat itaque a natura in primo ortu appetatur, non constat deque eo est inter philosophos, cum summum bonum exquiritur, omnis dissensio.

Idque si ita dicit, non esse reprehendendos luxuriosos, si
                sapientes sint, dicit absurde, similiter et si dicat non
                reprehendendos parricidas, si nec cupidi sint nec deos
                metuant nec mortem nec dolorem.

                Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam:
                Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium
                fuisse virum.

Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Nunc de hominis summo bono quaeritur;

Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. Graccho, eius fere, aequalí? Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;

Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;
Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.
Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.
Itaque his sapiens semper vacabit.
Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane.

Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;

Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Sedulo, inquam, faciam. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Nunc de hominis summo bono quaeritur; Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Quid, de quo nulla dissensio est?

Hic nihil fuit, quod quaereremus. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Quid de Pythagora? Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset, nollem vituperatum. Pauca mutat vel plura sane;

Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?

Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Ubi ut eam caperet aut quando? Memini vero, inquam;

Ita prorsus, inquam;: Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.
Moriatur, inquit.: Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent;
Eam stabilem appellas.: Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium.
Hunc vos beatum;: Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis.

Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum.

Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Suo enim quisque studio maxime ducitur. Quo modo? Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus.

Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.

Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.

Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.

Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Hoc non est positum in nostra actione. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; De quibus cupio scire quid sentias. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate?

Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Ita credo. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Scisse enim te quis coarguere possit? Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Audeo dicere, inquit. An haec ab eo non dicuntur? Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. An haec ab eo non dicuntur? Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum?

Praesertim cum in re publica princeps esse velles ad eamque tuendam cum summa tua dignitate maxime a nobis ornari atque instrui posses.

Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit;
Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem.
Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.
Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?
Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Stoici scilicet. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Sed hoc sane concedamus. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Hunc vos beatum;

Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset. Non laboro, inquit, de nomine. Zenonis est, inquam, hoc Stoici.

Poterat autem inpune;: Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius.
Ita credo.: Quod iam a me expectare noli.
Beatum, inquit.: Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium.
Negare non possum.: Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;

Idemne, quod iucunde?: Prave, nequiter, turpiter cenabat;
Quibusnam praeteritis?: Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur?
Ita prorsus, inquam;: Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur.
Si longus, levis;: Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.

Quod totum contra est.: Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur.
Nulla erit controversia.: At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis.
Nunc agendum est subtilius.: Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;

Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio
                proment: Si gravis, brevis;

                Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione
                compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur?

Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?
Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;

Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Ea possunt paria non esse. Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Nam ante Aristippus, et ille melius. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Ac tamen hic mallet non dolere.

Nobis enim ista quaesita, a nobis descripta, notata, praecepta sunt, omniumque rerum publicarum reetionis genera, status, mutationes, leges etiam et instituta ac mores civitatum perscripsimus.

Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?
O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro.
Quid ergo hoc loco intellegit honestum?
Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint.
Non est igitur voluptas bonum.

Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Sit enim idem caecus, debilis. Verum hoc idem saepe faciamus. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Ita, quod certissimum est, pro vera certaque iustitia simulationem nobis iustitiae traditis praecipitisque quodam modo ut nostram stabilem conscientiam contemnamus, aliorum errantem opinionem aucupemur. Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.

Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse
                et tuas cogitationes et studia perspexeris;

                Quare attende, quaeso.

Quasi enim emendum eis sit, quod addant ad virtutem, primum
                vilissimas res addunt, dein singulas potius, quam omnia,
                quae prima natura approbavisset, ea cum honestate
                coniungerent.

                Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas
                verborumne sit controversia.

Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit.

Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;
Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;
Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat. Eaedem res maneant alio modo. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.
Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium.
Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?
Sed ad bona praeterita redeamus.
Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;
Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?

Equidem e Cn.

Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? An eiusdem modi? Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.

Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Bene facis, inquit, quod me adiuvas, et istis quidem, quae modo dixisti, utar potius Latinis, in ceteris subvenies, si me haerentem videbis. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Dicimus aliquem hilare vivere;

Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Tubulo putas dicere? Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est.

Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus, sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut dicitur, omne officio continetur. Sint ista Graecorum;

An eiusdem modi?: Quod iam a me expectare noli.
Optime, inquam.: Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.
Quo modo?: An haec ab eo non dicuntur?
In schola desinis.: Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit.
Si id dicis, vicimus.: Nam quid possumus facere melius?

Tu quidem reddes;: Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis?
Hic ambiguo ludimur.: Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.
Facete M.: Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt.
Quid ergo?: Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.
Quid enim?: Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.

Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda.

Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Sed haec nihil sane ad rem; Hic nihil fuit, quod quaereremus. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt. Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Restinguet citius, si ardentem acceperit.

Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Graece donan, Latine voluptatem vocant. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.

Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Quae duo sunt, unum facit. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Nihilo magis. Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum.

Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.

Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Nihil ad rem! Ne sit sane; Quonam modo? Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Utram tandem linguam nescio? Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?

Graece ergo praetor Athenis, id quod maluisti, te, cum ad me
                accedis, saluto: chaere, inquam, Tite! lictores, turma omnis
                chorusque: chaere, Tite! hinc hostis mi Albucius, hinc
                inimicus.

                Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum
                postulo, arbitratu meo.

Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Prioris generis est docilitas, memoria;

Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Quid vero? Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. An hoc usque quaque, aliter in vita? Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Respondeat totidem verbis. Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum?

At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Cui Tubuli nomen odio non est? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur.

Qui autem ita frui volunt voluptatibus, ut nulli propter eas consequantur dolores, et qui suum iudicium retinent, ne voluptate victi faciant id, quod sentiant non esse faciendum, ii voluptatem maximam adipiscuntur praetermittenda voluptate.

Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis.
Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Pauca mutat vel plura sane;
Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?

Immo videri fortasse. Illi enim inter se dissentiunt. Quoniam, inquiunt, omne peccatum inbecillitatis et inconstantiae est, haec autem vitia in omnibus stultis aeque magna sunt, necesse est paria esse peccata. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Quam quidem certationem homo et acutus et diligens, Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in earum comparatione positum putat.

Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro.

Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.
Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur.

Prave, nequiter, turpiter cenabat; Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Iam enim adesse poterit. Illud non continuo, ut aeque incontentae. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime.

Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Ea possunt paria non esse. Cum vero paulum processerunt, lusionibus vel laboriosis delectantur, ut ne verberibus quidem deterreri possint, eaque cupiditas agendi aliquid adolescit una cum aetatibus. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.

Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?

Quid de Platone aut de Democrito loquar? Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Eadem nunc mea adversum te oratio est. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.

Torquatus, is qui consul cum Cn.

Sed quot homines, tot sententiae; Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Summae mihi videtur inscitiae. Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.

Quod idem Peripatetici non tenent, quibus dicendum est, quae
                et honesta actio sit et sine dolore, eam magis esse
                expetendam, quam si esset eadem actio cum dolore.

                Quae sequuntur igitur?

Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem
                talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum.

                Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum
                tria?

Sed tamen nonne reprehenderes, Epicure, luxuriosos ob eam ipsam causam, quod ita viverent, ut persequerentur cuiusque modi voluptates, cum esset praesertim, ut ais tu, summa voluptas nihil dolere?

Sedulo, inquam, faciam.: Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Falli igitur possumus.: Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?
Quid nunc honeste dicit?: Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est;

An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint? At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Equidem, sed audistine modo de Carneade?

Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.
Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest;

Bonum integritas corporis: misera debilitas. Memini vero, inquam; Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. Hoc tu nunc in illo probas.

Haeret in salebra.

In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Dat enim intervalla et relaxat. Sapientia enim et animi magnitudinem complectitur et iustitiam, et ut omnia, quae homini accidant, infra se esse iudicet, quod idem ceteris artibus non contingit. Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes.

Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Haec dicuntur inconstantissime. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Cur haec eadem Democritus? Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac.

Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere
                didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem
                verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset.

                Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.

Optime, inquam.: Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-.
Easdemne res?: Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit.
Proclivi currit oratio.: Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.
Sed nunc, quod agimus;: Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.

Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria
                peccata.

                In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut
                vultis, sit e corpore-situm est vivere beate.

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.

Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Ius autem, quod ita dici appellarique possit, id esse natura, alienumque esse a sapiente non modo iniuriam cui facere, verum etiam nocere.

Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis?

Quid de Pythagora?: Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.
Recte, inquit, intellegis.: Sed quot homines, tot sententiae;
Hunc vos beatum;: Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;

Quae cum essent dicta, discessimus.

Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Quid vero? Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Nec enim ille respirat, ante quam emersit, et catuli aeque caeci, prius quam dispexerunt, ac si ita futuri semper essent. Quis istud possit, inquit, negare?

Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a
                Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere?

                Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse
                gaudium, quod non referatur ad corpus.

Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Nunc vides, quid faciat. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Quibus ego vehementer assentior. Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Quis Aristidem non mortuum diligit? Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Id Sextilius factum negabat. Nunc vides, quid faciat. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint.

Nos beatam vitam non depulsione mali, sed adeptione boni
                iudicemus, nec eam cessando, sive gaudentem, ut Aristippus,
                sive non dolentem, ut hic, sed agendo aliquid considerandove
                quaeramus.

                Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi
                valde pertinax fueris, concedas necesse est.

Frater et T.: Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.
Avaritiamne minuis?: Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?

Haec ego non possum dicere non esse hominis quamvis et belli
                et humani, sapientis vero nullo modo, physici praesertim,
                quem se ille esse vult, putare ullum esse cuiusquam diem
                natalem.

                Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus
                et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia
                dederimus;

Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici.

Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Memini vero, inquam; Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?
Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Nos beatam vitam non depulsione mali, sed adeptione boni iudicemus, nec eam cessando, sive gaudentem, ut Aristippus, sive non dolentem, ut hic, sed agendo aliquid considerandove quaeramus.

Itaque non ob ea solum incommoda, quae eveniunt inprobis,
                fugiendam inprobitatem putamus, sed multo etiam magis, quod,
                cuius in animo versatur, numquam sinit eum respirare,
                numquam adquiescere.

                In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa
                virtute optimum quidque rarissimum est.

Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.
Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?
Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?

Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Ne discipulum abducam, times. Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.

Moriatur, inquit.

Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Sullae consulatum? Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Hoc tu nunc in illo probas. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;

Itaque ab his ordiamur. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Quid me istud rogas? Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Tenent mordicus. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Si enim ad populum me vocas, eum. Si longus, levis.

Tu quidem reddes;

Age sane, inquam. Id mihi magnum videtur. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum.

Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset
                alia quadam ratione consequi.

                Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto
                virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad
                voluptatem conquiruntur?

Quare attende, quaeso.

Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Polycratem Samium felicem appellabant. Inquit, dasne adolescenti veniam? Quis istud possit, inquit, negare? Moriatur, inquit. Et quidem, inquit, vehementer errat; Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro.

Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Itaque ab his ordiamur. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda.

Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Quid adiuvas? Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Falli igitur possumus. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Ut aliquid scire se gaudeant? Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Dici enim nihil potest verius. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.

Haec dicuntur inconstantissime.

Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Tum mihi Piso: Quid ergo? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Quid de Pythagora?

Erit enim mecum, si tecum erit.

Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Quonam, inquit, modo? Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere, potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est sapientia similis; Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Si longus, levis. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas.

Rationis enim perfectio est virtus; Primum quid tu dicis breve? Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Quae cum essent dicta, discessimus. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Quid, si efficio ut fateare me non modo quid sit voluptas scire-est enim iucundus motus in sensu-, sed etiam quid eam tu velis esse? Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra.

Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.

Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Tu quidem reddes; Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Cur post Tarentum ad Archytam?

Minime vero, inquit ille, consentit. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.

Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?

Naturalem enim appetitionem, quam vocant o)rmh)n, itemque officium, ipsam etiam virtutem tuentem volunt esse earum rerum, quae secundum naturam sunt. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? Moriatur, inquit.

Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Sed fac ista esse non inportuna; Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. Primum divisit ineleganter; In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est.

Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.

Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. Memini vero, inquam; Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Hoc simile tandem est? Haec quo modo conveniant, non sane intellego. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Quonam, inquit, modo? Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Vos ex his tam dissimilibus rebus non modo nomen unum -nam id facilius paterer-, sed etiam rem unam ex duabus facere conamini, quod fieri nullo modo potest.

Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum.

Haec quo modo conveniant, non sane intellego. An eiusdem modi? Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Bonum integritas corporis: misera debilitas. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Quonam modo? Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Cur, nisi quod turpis oratio est? Cave putes quicquam esse verius. Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. Certe non potest. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas?

At iste non dolendi status non vocatur voluptas.
Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.
Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.
Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt.

Ita enim parvae et exiguae sunt istae accessiones bonorum, ut, quem ad modum stellae in radiis solis, sic istae in virtutum splendore ne cernantur quidem.

Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Quod iam a me expectare noli. Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Sed ego in hoc resisto; Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert?

Stoici scilicet.: In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.
Avaritiamne minuis?: Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus?
Numquam facies.: Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.
Qui convenit?: Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
Nulla erit controversia.: Quare conare, quaeso.
Optime, inquam.: Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.

Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit?
Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;
Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;

Si est nihil in eo, quod perficiendum est, praeter motum ingenii quendam, id est rationem, necesse est huic ultimum esse virtute agere;

Hoc non est positum in nostra actione. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.

Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Sed nunc, quod agimus; Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Non semper, inquam; Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt.

Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.

Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Quo tandem modo? Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Hunc vos beatum; Cur id non ita fit? Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Quod equidem non reprehendo;

Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et
                reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio
                potest tradere.

                Inde igitur, inquit, ordiendum est.

Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Sed fortuna fortis; Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.

Idem adhuc;

Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.

Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant.

Quod si ita est, ut neque quisquam nisi bonus vir et omnes boni beati sint, quid philosophia magis colendum aut quid est virtute divinius?

Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Pauca mutat vel plura sane; Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Sed fac ista esse non inportuna; Laboro autem non sine causa; Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur.

Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Ne id quidem, nisi multa annorum intercesserint milia, ut omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum tempus reversio. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est;

Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.

Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Ut aliquid scire se gaudeant? Idemne, quod iucunde? Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam.

In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.

In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Ne id quidem, nisi multa annorum intercesserint milia, ut omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum tempus reversio. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Cur, nisi quod turpis oratio est?

Is es profecto tu. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.

Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio.

Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Ego vero isti, inquam, permitto. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Dat enim intervalla et relaxat. Itaque contra est, ac dicitis; Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Quorum altera prosunt, nocent altera.

Itaque contra est, ac dicitis;
Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum.

Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum;

Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Ita prorsus, inquam;

Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Quis istum dolorem timet? Nemo igitur esse beatus potest. Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

Verum ut haec non in posteris et in consequentibus, sed in primis continuo peccata sunt, sic ea, quae proficiscuntur a virtute, susceptione prima, non perfectione recta sunt iudicanda.

Bonum valitudo: miser morbus. Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Sed quot homines, tot sententiae; Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Memini vero, inquam; Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda.

Prioris generis est docilitas, memoria; Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Nulla erit controversia. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur; Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu.

Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere,
                potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est
                sapientia similis;

                Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum
                est, nunc quidem hactenus;

Scrupulum, inquam, abeunti;: Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis;
Sullae consulatum?: Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.
Primum divisit ineleganter;: Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?
Explanetur igitur.: At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.

Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.
Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.
Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus.
Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Tria genera bonorum; Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Non igitur bene. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Equidem, sed audistine modo de Carneade? In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint.

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Quis nostrum dixerit, quos non pudet ea, quae Stoici aspera dicunt, mala dicere, melius esse turpiter aliquid facere cum voluptate quam honeste cum dolore? Inquit, dasne adolescenti veniam? A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Si enim ad populum me vocas, eum. Quo tandem modo? Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Cum vero paulum processerunt, lusionibus vel laboriosis delectantur, ut ne verberibus quidem deterreri possint, eaque cupiditas agendi aliquid adolescit una cum aetatibus. Quis est tam dissimile homini. Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Erat enim Polemonis. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Cyrenaici quidem non recusant;

Quid sequatur, quid repugnet, vident.

Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Scaevolam M. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.

Et nemo nimium beatus est;

Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest.

Bonum integritas corporis: misera debilitas. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.
Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.
Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Stoici scilicet. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.

Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.

Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.

Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.
At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.
Iam in altera philosophiae parte.
Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.
Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant?

Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Eamne rationem igitur sequere, qua tecum ipse et cum tuis utare, profiteri et in medium proferre non audeas? Confecta res esset. Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.

Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Tenuit permagnam Sextilius hereditatem, unde, si secutus esset eorum sententiam, qui honesta et recta emolumentis omnibus et commodis anteponerent, nummum nullum attigisset. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Hoc non est positum in nostra actione. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret.

Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit?

Utram tandem linguam nescio?

Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Num quid tale Democritus? Quis istud possit, inquit, negare? Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Cui Tubuli nomen odio non est? Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus.

Qualis est igitur omnis haec, quam dico, conspiratio consensusque virtutum, tale est illud ipsum honestum, quandoquidem honestum aut ipsa virtus est aut res gesta virtute;

Quo tandem modo?: Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.
Peccata paria.: Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.
Memini vero, inquam;: Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost;

Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos
                irridebat: Quid enim?

                Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-,
                num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam,
                indolentia?

Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.
Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.
Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim.
Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.
Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico.
Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?

Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Praeclare hoc quidem. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Quid iudicant sensus? Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Iam in altera philosophiae parte. Sed quot homines, tot sententiae;

Quid autem sit, quod ita moveat itaque a natura in primo
                ortu appetatur, non constat deque eo est inter philosophos,
                cum summum bonum exquiritur, omnis dissensio.

                Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam
                dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis
                laetum esse se narrat.

Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil
                eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem
                laturum fuisse existimas?

                Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.

Nam interdum nimis etiam novit, quippe qui testificetur ne intellegere quidem se posse ubi sit aut quod sit ullum bonum praeter illud, quod cibo et potione et aurium delectatione et obscena voluptate capiatur.

Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Haec quo modo conveniant, non sane intellego.
Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.

Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.

Age sane, inquam.: An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?
Poterat autem inpune;: Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.
Facete M.: Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis.
Sint ista Graecorum;: Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.
An eiusdem modi?: Quod cum dixissent, ille contra.

Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio
                quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse.

                Beatus sibi videtur esse moriens.

Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;
Quid ergo?
Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant.
Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.

Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius.

Satis est ad hoc responsum. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Est, ut dicis, inquit; Falli igitur possumus. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; De vacuitate doloris eadem sententia erit.

Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat.
Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.
Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus.
Quorum sine causa fieri nihil putandum est.

An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus
                tanta praestantia?

                Consequens enim est et post oritur, ut dixi.

Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Quis enim redargueret? Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis.

An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere?
Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?
Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.

Nihil sane.

Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Immo alio genere; Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?

Bestiarum vero nullum iudicium puto. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Sed haec omittamus;

Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum.
Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.
Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.

Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.

Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Minime vero istorum quidem, inquit. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Explanetur igitur. Haeret in salebra. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.

Falli igitur possumus.: Quid censes in Latino fore?
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.
Istic sum, inquit.: Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.

Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere
                didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem
                verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset.

                Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum
                Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.

Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.

Haec igitur Epicuri non probo, inquam.

Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Quis Aristidem non mortuum diligit? Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores. Quae sequuntur igitur? Nihil sane. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis.

Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Quid censes in Latino fore? Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.

Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.
Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint.
Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur.
Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re;

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Si longus, levis. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit.

In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam
                a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio
                differatur.

                Sed mehercule pergrata mihi oratio tua.

Cur deinde Metrodori liberos commendas?

Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Est enim mihi magnae curae-quamquam hoc quidem proprium tuum munus est-, ut ita erudiatur, ut et patri et Caepioni nostro et tibi tam propinquo respondeat. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Quo tandem modo? Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Et quod est munus, quod opus sapientiae?

Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam,
                nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant.

                Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc
                atque illuc necesse est.

Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.

Quo posito et omnium adsensu adprobato illud adsumitur, eum, qui magno sit animo atque forti, omnia, quae cadere in hominem possint, despicere ac pro nihilo putare.

Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.
Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.
Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Idem adhuc;: An potest cupiditas finiri?
Quae sequuntur igitur?: Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens.
Cur iustitia laudatur?: Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.
Quibusnam praeteritis?: Reguli reiciendam;

Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis;

Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille;

Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Summus dolor plures dies manere non potest? Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Proclivi currit oratio. Hoc simile tandem est? Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Ut id aliis narrare gestiant? Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; A mene tu?

Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Torquatus, is qui consul cum Cn. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti;

Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis.
Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.
Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;
Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.
Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.
Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.

Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Est, ut dicis, inquam. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse?
Torquatus, is qui consul cum Cn.
Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum?
Venit ad extremum;

Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni;

Quid enim possumus hoc agere divinius? Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Sapientia enim et animi magnitudinem complectitur et iustitiam, et ut omnia, quae homini accidant, infra se esse iudicet, quod idem ceteris artibus non contingit. Illi enim inter se dissentiunt. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Quare attende, quaeso.

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.
Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;
Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur.
Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.
Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.

Quod iam a me expectare noli. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Conferam avum tuum Drusum cum C.

Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Que Manilium, ab iisque M. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Quo posito et omnium adsensu adprobato illud adsumitur, eum, qui magno sit animo atque forti, omnia, quae cadere in hominem possint, despicere ac pro nihilo putare. Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Si longus, levis; At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;

Ut enim nos ex annalium monimentis testes excitamus eos, quorum omnis vita consumpta est in laboribus gloriosis, qui voluptatis nomen audire non possent, sic in vestris disputationibus historia muta est.

Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Avaritiamne minuis? Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. Quonam, inquit, modo? Pollicetur certe. Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.

Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.

Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. At vero Callipho et post eum Diodorus, cum is alter voluptatem adamavisset, alter vacuitatem doloris, neuter honestate carere potuit, quae est a nostris laudata maxime. Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles.

Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Hoc non est positum in nostra actione. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.

Explanetur igitur.: Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.
Non semper, inquam;: Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit.
Itaque fecimus.: Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.

Sed plane dicit quod intellegit. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Tria genera bonorum; Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Non potes, nisi retexueris illa. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?

Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello,
                illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant?

                Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius
                anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;

Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.
Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;
Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari.
Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;
Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.
Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.

Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Quare ad ea primum, si videtur;

Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?
Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur?
Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.
Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.
Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Quamquam enim vereor, ne nimius in hoc genere videar, tamen
                omnes veteres philosophi, maxime nostri, ad incunabula
                accedunt, quod in pueritia facillime se arbitrantur naturae
                voluntatem posse cognoscere.

                Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur
                nec in contrariis.

Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Illi enim inter se dissentiunt.

Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Sed fortuna fortis; Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae.

Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?

Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.

Dicimus aliquem hilare vivere; Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Nulla erit controversia. Erat enim Polemonis. Quid, de quo nulla dissensio est? Tum mihi Piso: Quid ergo? Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Nam quid possumus facere melius? Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?

Primum divisit ineleganter;

Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;

Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.
Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.

Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero.
Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.
Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;
Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.

Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Cur post Tarentum ad Archytam? Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. An potest cupiditas finiri?

Quod cum dixissent, ille contra.

Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; An eiusdem modi? Facillimum id quidem est, inquam. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Quid de Pythagora? Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

De cetero vellem equidem aut ipse doctrinis fuisset instructior est enim, quod tibi ita videri necesse est, non satis politus iis artibus, quas qui tenent, eruditi appellantur aut ne deterruisset alios a studiis.

Itaque prima illa commendatio, quae a natura nostri facta est nobis, incerta et obscura est, primusque appetitus ille animi tantum agit, ut salvi atque integri esse possimus.

Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.

Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Bonum incolumis acies: misera caecitas. In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est et valere; Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Restatis igitur vos; Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Tria genera bonorum;

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Haec dicuntur inconstantissime. Primum divisit ineleganter; Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Scaevolam M. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Quippe: habes enim a rhetoribus; Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Iam contemni non poteris. Ostendit pedes et pectus. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Rationis enim perfectio est virtus; Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Nam quid possumus facere melius? Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Omnis enim est natura diligens sui. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Quid censes in Latino fore? Tubulo putas dicere? In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur. Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. Itaque his sapiens semper vacabit. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;

Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Quaerimus enim finem bonorum. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus.

Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.
Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus.
Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.
Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.
Quid igitur, inquit, eos responsuros putas?

Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Suo genere perveniant ad extremum; Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Comprehensum, quod cognitum non habet? Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.

Etiam beatissimum?: Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Istic sum, inquit.: Ego vero isti, inquam, permitto.

Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt.

Restinguet citius, si ardentem acceperit. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Reguli reiciendam; Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Quid iudicant sensus? Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Collatio igitur ista te nihil iuvat.

Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex.

Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Haec dicuntur inconstantissime. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.

Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.
An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?
Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem.
Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur;

Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit?

Tollenda est atque extrahenda radicitus. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?

Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet.

Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Erit enim mecum, si tecum erit.

Quae cum essent dicta, discessimus. Optime, inquam. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Ea enim omnia, quae illi bona dicerent, praeposita esse, non bona, itemque illa, quae in corpore excellerent, stulte antiquos dixisse per se esse expetenda; Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. At multis malis affectus. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Quid adiuvas?: Hic ambiguo ludimur.
Reguli reiciendam;: Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus.

Non igitur bene.: Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Perge porro;: Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
ALIO MODO.: Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.
Quis istud, quaeso, nesciebat?: A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.
Quid ergo?: Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.
Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas?
Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit?

At certe gravius.: Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.
Non semper, inquam;: Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.
Stoici scilicet.: Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat.
Magna laus.: Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes.

Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Sed quot homines, tot sententiae; De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.

Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Satis est ad hoc responsum. Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Quare attende, quaeso.: Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?
A mene tu?: Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;
Equidem e Cn.: Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;
Tria genera bonorum;: Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus?
An eiusdem modi?: Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.

Sed nimis multa.

Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas.

Quid ergo?: Iam contemni non poteris.
Restatis igitur vos;: Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Urgent tamen et nihil remittunt. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Videsne quam sit magna dissensio?

Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.
Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus? Quis hoc dicit? Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum.

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Urgent tamen et nihil remittunt. Quod quidem iam fit etiam in Academia. His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Cave putes quicquam esse verius. Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret?

Falli igitur possumus.: Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset.
Immo videri fortasse.: Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.
Ita credo.: At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?

Quid dubitas igitur mutare principia naturae?

Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Quae enim constituta sunt prima naturae, ad ea si voluptas accesserit, unum aliquod accesserit commodum corporis neque eam constitutionem summi boni, quae est proposta, mutaverit. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Contineo me ab exemplis. De hominibus dici non necesse est. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;

Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum
                valet, praetermissum est?

                Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus
                et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia
                dederimus;

Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.
Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;
Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?

Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Itaque ad tempus ad Pisonem omnes.

At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Si quae forte-possumus. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Prioris generis est docilitas, memoria; Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.

Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.
Recte dicis;
Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde;
Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus.
Non semper, inquam;

Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc;

Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille
                quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per
                se sit tantum inchoata.

                Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Cave putes quicquam esse verius. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Id mihi magnum videtur. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt.

Nihil enim est aliud, quam ob rem mihi percipi nihil posse
                videatur, nisi quod percipiendi vis ita definitur a Stoicis,
                ut negent quicquam posse percipi nisi tale verum, quale
                falsum esse non possit.

                Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque
                Epicurei esse voluerunt?

Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.
Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

Tubulo putas dicere?: Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.
ALIO MODO.: Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.

Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres. Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit.

Id est enim, de quo quaerimus. Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Haeret in salebra. Falli igitur possumus. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus?

Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex.
Si longus, levis dictata sunt.

Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.

Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Si longus, levis. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Immo alio genere; Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Perge porro; Sit sane ista voluptas.

Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo
                rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret.

                Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum
                obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant;

Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q.

Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis? Sed videbimus. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant.

Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere.

Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Numquam facies. Si longus, levis dictata sunt. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est.

Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Quis est tam dissimile homini. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis lucris paulum aliquid damni contraxerit. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Quibus ego vehementer assentior. Que Manilium, ab iisque M. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Contineo me ab exemplis. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret.

Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes.
Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.

Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno?
Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?
Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.
Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Sed potestne rerum maior esse dissensio?

Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Quid de Pythagora? Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Eam stabilem appellas. Si quae forte-possumus. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane
                autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis
                viri.

                Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi
                propter corpus nec dolere.

Idem adhuc;: Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est.
Disserendi artem nullam habuit.: Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.
Efficiens dici potest.: Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
Peccata paria.: Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;
Quid enim?: Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-.
Quae sequuntur igitur?: Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur.

Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum
                sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus,
                in quo inest ordo et moderatio.

                Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius
                aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu
                cogitemus.

An haec ab eo non dicuntur? Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Quae cum dixisset, finem ille. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Quippe: habes enim a rhetoribus;

An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Sed ego in hoc resisto; Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Reguli reiciendam; Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.

An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;

Suo genere perveniant ad extremum; Murenam te accusante defenderem. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

At certe gravius. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Recte dicis; Respondeat totidem verbis. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Tubulo putas dicere? Ista similia non sunt, Cato, in quibus quamvis multum processeris tamen illud in eadem causa est, a quo abesse velis, donec evaseris;

At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere.

Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Esse enim, nisi eris, non potes. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.

Beatum, inquit. Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.

Non potes, nisi retexueris illa. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.

Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Dici enim nihil potest verius. Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Ille incendat? Quod quidem mihi si quando dictum est-est autem dictum non parum saepe-, etsi satis clemens sum in disputando, tamen interdum soleo subirasci. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.

Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex.
Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.
Itaque ad tempus ad Pisonem omnes.
Respondeat totidem verbis.

Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Si longus, levis. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Tanta vis admonitionis inest in locis;

Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Sed haec nihil sane ad rem; Eademne, quae restincta siti?

Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Velut ego nunc moveor. Completur enim et ex eo genere vitae, quod virtute fruitur, et ex iis rebus, quae sunt secundum naturam neque sunt in nostra potestate. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Negare non possum. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Oratio me istius philosophi non offendit; Cyrenaici quidem non recusant;

Optime, inquam.: Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L.
Confecta res esset.: Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.
Non igitur bene.: Quae similitudo in genere etiam humano apparet.
Quis negat?: Duo enim genera quae erant, fecit tria.

Sed ad illum redeo.

Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Summum autem bonum si ignoretur, vivendi rationem ignorari necesse est, ex quo tantus error consequitur, ut quem in portum se recipiant scire non possint. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Ita credo. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Tria genera bonorum; Que Manilium, ab iisque M. Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis.

Ita multa dicunt, quae vix intellegam.

Si quae forte-possumus. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Erat enim Polemonis. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.

Odium autem et invidiam facile vitabis.
Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est.
In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.
Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.

Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Certe non potest.

Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Quid adiuvas? Quod cum dixissent, ille contra. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Quonam, inquit, modo? Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?
At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu.
Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.
Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.

De quibus cupio scire quid sentias.
Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.
Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?
At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus.

Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

Graece donan, Latine voluptatem vocant. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Quod equidem non reprehendo; Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Id mihi magnum videtur. Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur?

Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?

Nunc vides, quid faciat. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Sed ego in hoc resisto; At multis malis affectus. Quorum altera prosunt, nocent altera. Est, ut dicis, inquit; Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit.

Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.
An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?
Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.
Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Immo videri fortasse. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Aliter autem vobis placet. Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Hoc est non dividere, sed frangere.

Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?
Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?
Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.
Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis.

Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Cur iustitia laudatur? Venit ad extremum; Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Id est enim, de quo quaerimus. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. At certe gravius. Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Utilitatis causa amicitia est quaesita. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Scrupulum, inquam, abeunti;: Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?
Immo videri fortasse.: Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo.
Venit ad extremum;: Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.
Hunc vos beatum;: Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.
Ut pulsi recurrant?: Magna laus.

Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;

Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Iudicia rerum in sensibus ponit, quibus si semel aliquid falsi pro vero probatum sit, sublatum esse omne iudicium veri et falsi putat. Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.

Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Quo modo autem philosophus loquitur? Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto.

Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.

Quippe: habes enim a rhetoribus; Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus? Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Quae cum dixissem, magis ut illum provocarem quam ut ipse loquerer, tum Triarius leniter arridens: Tu quidem, inquit, totum Epicurum paene e philosophorum choro sustulisti. Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. Quam similitudinem videmus in bestiis, quae primo, in quo loco natae sunt, ex eo se non commoventi deinde suo quaeque appetitu movetur. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Sed residamus, inquit, si placet. Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Sedulo, inquam, faciam. Primum quid tu dicis breve?

Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina.
Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;
Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.
Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?
Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.
An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?
Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.
Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.

Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Scrupulum, inquam, abeunti; Quo tandem modo? Bonum integritas corporis: misera debilitas. Nam ante Aristippus, et ille melius. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;

Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Itaque his sapiens semper vacabit. Si longus, levis dictata sunt. Nihil illinc huc pervenit. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Sed nunc, quod agimus; Quare attende, quaeso. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet.

An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?
Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;
Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;
Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.
Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Si longus, levis. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Quibusnam praeteritis? Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.

Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.

Videsne, ut haec concinant? At iam decimum annum in spelunca iacet. Sed tamen intellego quid velit. Itaque fecimus. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?
Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.
Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.

Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas?

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?
Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit?
Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis.
Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.
Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.
Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere.

Conveniret, pluribus praeterea conscripsisset qui esset optimus rei publicae status, hoc amplius Theophrastus: quae essent in re publica rerum inclinationes et momenta temporum, quibus esset moderandum, utcumque res postularet.

Quam multa vero iniuste fieri possunt, quae nemo possit reprehendere! si te amicus tuus moriens rogaverit, ut hereditatem reddas suae filiae, nec usquam id scripserit, ut scripsit Fadius, nec cuiquam dixerit, quid facies?

An eiusdem modi?: Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.
Quibusnam praeteritis?: Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.
Primum divisit ineleganter;: Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.
Non semper, inquam;: Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
Quid adiuvas?: Esse enim, nisi eris, non potes.

Quare attende, quaeso.: Rationis enim perfectio est virtus;
Frater et T.: Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe;
Moriatur, inquit.: Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus.
Si quae forte-possumus.: Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure.

Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.
Etiam beatissimum?
Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.

Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.
Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.
Hoc sic expositum dissimile est superiori.

Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum
                necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae
                sint et molestiae non recusandae.

                Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido
                patria esse cariorem.

Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed
                esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti.

                Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt
                a finibus et a summa bonorum;

Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Quis est tam dissimile homini. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Sed haec omittamus; Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Quae sequuntur igitur? Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest.

Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia.

Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Polycratem Samium felicem appellabant. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Quid nunc honeste dicit? Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Nunc agendum est subtilius. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno?

Etsi hoc quidem est in vitio, dissolutionem naturae tam
                valde perhorrescere-quod item est reprehendendum in dolore
                -, sed quia fere sic afficiuntur omnes, satis argomenti est
                ab interitu naturam abhorrere;

                Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos,
                quos novisse vis, imitari etiam velis.

Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.
In schola desinis.

Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Quare attende, quaeso. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Non est igitur voluptas bonum.

Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu.

Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. Is es profecto tu. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Pollicetur certe. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.
Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?
At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere.

Igitur ne dolorem quidem. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Si id dicis, vicimus. Pollicetur certe. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Facete M. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Quis hoc dicit? Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.

Quid est igitur, inquit, quod requiras? Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. At enim hic etiam dolore. Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Haeret in salebra. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Itaque contra est, ac dicitis;

Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Bonum incolumis acies: misera caecitas. Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Haec igitur Epicuri non probo, inquam. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur. Certe non potest.

Alii rursum isdem a principiis omne officium referent aut ad voluptatem aut ad non dolendum aut ad prima illa secundum naturam optinenda. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Praeteritis, inquit, gaudeo. Haec quo modo conveniant, non sane intellego.

Quid igitur, inquit, eos responsuros putas?

Hoc tu nunc in illo probas. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. At coluit ipse amicitias. Suo genere perveniant ad extremum; Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur.

Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum
                perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque
                facta ipsius oblivione obruentur.

                Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a
                philosophis dicitur.

Nos commodius agimus.: In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet?
Sint ista Graecorum;: Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;
Nihil enim hoc differt.: Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.
Primum divisit ineleganter;: Mihi enim satis est, ipsis non satis.
Nos commodius agimus.: Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?

Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Dat enim intervalla et relaxat. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere.

Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.

Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio. Omnis enim est natura diligens sui. Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Sed hoc sane concedamus. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus? Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Et quidem, inquit, vehementer errat; Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Quonam modo? Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.
Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur?
Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Istic sum, inquit.
Quid dubitas igitur mutare principia naturae?

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?
Et quidem, inquit, vehementer errat;
Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare?
Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.
Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?

Nos cum te, M. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Sedulo, inquam, faciam.

Laboro autem non sine causa;
Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat;
Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.

Ratio quidem vestra sic cogit.

Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Sedulo, inquam, faciam. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Bene facis, inquit, quod me adiuvas, et istis quidem, quae modo dixisti, utar potius Latinis, in ceteris subvenies, si me haerentem videbis. Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius.

Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum
                sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici.

                Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a
                Cyro extructum rogum pertulisset.

Haec videlicet est correctio philosophiae veteris et emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem, in forum, in curiam. Non semper, inquam; Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Quod equidem non reprehendo; Praeclare hoc quidem. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Si longus, levis dictata sunt. Quae ista amicitia est? Sed plane dicit quod intellegit. Cur post Tarentum ad Archytam? Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum.

Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.

Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Idem adhuc; Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Non semper, inquam; Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;

Confecta res esset.: Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Num quid tale Democritus?: Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.
Quid ergo?: Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Quibus ego vehementer assentior.: Age, inquies, ista parva sunt.

Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;
Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.
Quae cum dixisset, finem ille.

Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.
Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.
Restatis igitur vos;
Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.

                Iam enim adesse poterit.

Utilitatis causa amicitia est quaesita.
Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor;
Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.
Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.
Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.

Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Odium autem et invidiam facile vitabis. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. In schola desinis. Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Nihil enim possumus iudicare, nisi quod est nostri iudicii-in quo frustra iudices solent, cum sententiam pronuntiant, addere: si quid mei iudicii est; Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.

Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. Eam stabilem appellas. Quae duo sunt, unum facit. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

Quid adiuvas?: Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: At iste non dolendi status non vocatur voluptas.
ALIO MODO.: Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset.
Haec dicuntur inconstantissime.: Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.

Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Restinguet citius, si ardentem acceperit.

Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Nihilo magis. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Memini vero, inquam;

An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis
                compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint?

                Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus
                amicitiis praesidii.

Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Quid est igitur, inquit, quod requiras? Primum divisit ineleganter; Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Conferam avum tuum Drusum cum C. Istic sum, inquit. At multis se probavit. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Et quidem, inquit, vehementer errat;

Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.
Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille;
Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.
Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;

Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?

Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Non laboro, inquit, de nomine. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum.

Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Quippe: habes enim a rhetoribus; Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Laboro autem non sine causa; Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; An eiusdem modi? Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Ius autem, quod ita dici appellarique possit, id esse natura, alienumque esse a sapiente non modo iniuriam cui facere, verum etiam nocere.

Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Sint modo partes vitae beatae. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;

Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Hoc est non dividere, sed frangere. Quocumque enim modo summum bonum sic exponitur, ut id vacet honestate, nec officia nec virtutes in ea ratione nec amicitiae constare possunt. Nam me ipsum huc modo venientem convertebat ad sese Coloneus ille locus, cuius incola Sophocles ob oculos versabatur, quem scis quam admirer quemque eo delecter. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.

Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Quorum altera prosunt, nocent altera. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Quos ille, di inmortales, cum omnes artus ardere viderentur, cruciatus perferebat! nec tamen miser esse, quia summum id malum non erat, tantum modo laboriosus videbatur; Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

A mene tu?

Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Quid de Platone aut de Democrito loquar? At eum nihili facit; Etiam beatissimum? Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Utram tandem linguam nescio?

Maximus dolor, inquit, brevis est.
Quamquam te quidem video minime esse deterritum.
Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;
Maximus dolor, inquit, brevis est.
Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;

Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?
Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;
Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.
Graccho, eius fere, aequalí?
Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus;
Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit.
Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte.
Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;
Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.

Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Reguli reiciendam; Quibusnam praeteritis? Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; At enim hic etiam dolore. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?

Respondeat totidem verbis.: Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?
Respondeat totidem verbis.: Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum.
Quis hoc dicit?: Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.
Stoici scilicet.: Suo enim quisque studio maxime ducitur.
Quid iudicant sensus?: Nullus est igitur cuiusquam dies natalis.

Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; Tubulo putas dicere? Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari.

Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat.
Erat enim Polemonis.
Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni;
Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;
Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.

Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.
Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.
Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius.

Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Sumenda potius quam expetenda. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Sed potestne rerum maior esse dissensio?

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.
Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem.
Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

Sunt enim levia et perinfirma, quae dicebantur a te, animi conscientia improbos excruciari, tum etiam poenae timore, qua aut afficiantur aut semper sint in metu ne afficiantur aliquando.

At enim, quem ad modum tute dicebas, negat Epicurus
                diuturnitatem quidem temporis ad beate vivendum aliquid
                afferre, nec minorem voluptatem percipi in brevitate
                temporis, quam si illa sit sempiterna.

                In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere
                possit, si nulla cultura adhibeatur.

Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec
                ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum
                videro.

                At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit,
                etiamne post mortem coletur?

Reguli reiciendam;: Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Scrupulum, inquam, abeunti;: His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.
Quis negat?: Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.
Explanetur igitur.: Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.
Nihilo magis.: Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.

Nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Ne tu, inquam, Cato, verbis illustribus et id, quod vis, declarantibus! itaque mihi videris Latine docere philosophiam et ei quasi civitatem dare. Quae enim constituta sunt prima naturae, ad ea si voluptas accesserit, unum aliquod accesserit commodum corporis neque eam constitutionem summi boni, quae est proposta, mutaverit. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit?

Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.
Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.
Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus;
Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.
Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere;
Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?

Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum.

Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.

Pollicetur certe.: In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Perge porro;: Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.
ALIO MODO.: Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.

Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Sed fortuna fortis; At ego quem huic anteponam non audeo dicere;

Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Dicimus aliquem hilare vivere; Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Omnis enim est natura diligens sui. Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit. Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem.

Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Cur, nisi quod turpis oratio est? Oratio me istius philosophi non offendit; Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune.

Aufert enim sensus actionemque tollit omnem.

                Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem
                esse velint qui honestate summum bonum metiantur.

Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Quae sequuntur igitur? Sed quae tandem ista ratio est? Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Immo alio genere; Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.

Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Quae cum essent dicta, discessimus. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Tubulo putas dicere? Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere.

Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.
Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est?
Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior;
Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.
Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;

Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis.
Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur.
Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.
Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Rationis enim perfectio est virtus; Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Atque in sensibus est sua cuiusque virtus, ut ne quid
                impediat quo minus suo sensus quisque munere fungatur in iis
                rebus celeriter expediteque percipiendis, quae subiectae
                sunt sensibus.

                In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut
                in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est
                et valere;

Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?

Nihilo magis. Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Immo alio genere; Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi.

Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis
                re, non teste moveamur.

                Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc
                nostram comprehensionem summi boni.

Sed ille, ut dixi, vitiose. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Restinguet citius, si ardentem acceperit. Quis istud possit, inquit, negare? An nisi populari fama?

Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Quorum altera prosunt, nocent altera. Id est enim, de quo quaerimus. Sed fortuna fortis; Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Hic ambiguo ludimur. Quae duo sunt, unum facit. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere?

Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur.

Suo enim quisque studio maxime ducitur.

Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. De quibus cupio scire quid sentias. Quam ob rem dissentientium inter se reprehensiones non sunt vituperandae, maledicta, contumeliae, tum iracundiae, contentiones concertationesque in disputando pertinaces indignae philosophia mihi videri solent. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari.

Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius.
Itaque ab his ordiamur.
Nam ante Aristippus, et ille melius.
Sed ille, ut dixi, vitiose.
Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.

Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio.

Praeteritis, inquit, gaudeo.

Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat;

At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Tu quidem reddes; Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Iam in altera philosophiae parte. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. An hoc usque quaque, aliter in vita? Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Hoc non est positum in nostra actione. Quae est igitur causa istarum angustiarum? Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Hic nihil fuit, quod quaereremus.

Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis;
Quid de Platone aut de Democrito loquar?
Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille;
Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.

Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est.

Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent.

Quem enim deditum voluptatibus, quem cupiditatum incendiis inflammatum in iis potiendis, quae acerrime concupivisset, tanta laetitia perfundi arbitramur, quanta aut superiorem Africanum Hannibale victo aut posteriorem Karthagine eversa?

Certe non potest.
Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.
Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.
Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest;
Invidiosum nomen est, infame, suspectum.

Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus.
Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est.
Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;

Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Sullae consulatum? Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. At enim hic etiam dolore. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Ad eos igitur converte te, quaeso.

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Quae cum dixisset, finem ille. Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus? Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Quis autem de ipso sapiente aliter existimat, quin, etiam cum decreverit esse moriendum, tamen discessu a suis atque ipsa relinquenda luce moveatur? Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus.

Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret.

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.
Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.

Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras.

Sed nimis multa.
Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.
At iste non dolendi status non vocatur voluptas.
Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus?

Equidem e Cn.: Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret.
Age sane, inquam.: Hoc est non dividere, sed frangere.
Age sane, inquam.: Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Quid enim?: Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur.
Pollicetur certe.: Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Multi enim et magni philosophi haec ultima bonorum iuncta
                fecerunt, ut Aristoteles virtutis usum cum vitae perfectae
                prosperitate coniunxit, Callipho adiunxit ad honestatem
                voluptatem, Diodorus ad eandem honestatem addidit vacuitatem
                doloris.

                Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et
                praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque
                inpendentis torquet timor?

Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Sed ille, ut dixi, vitiose. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est. At hoc in eo M. Sed hoc sane concedamus. Nos commodius agimus.

Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno?
Sedulo, inquam, faciam.
Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.
Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;
Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.

Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Quod iam a me expectare noli. Et nemo nimium beatus est; Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;
Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.
Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;
Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?

Quis istum dolorem timet?: Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.
Reguli reiciendam;: Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere.
Confecta res esset.: Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita?
Quis enim redargueret?: Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.
Facete M.: Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;
Si quae forte-possumus.: Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum.

Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Peccata paria. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Paria sunt igitur.

Adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium-hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim. Quo tandem modo? Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; Quis istud possit, inquit, negare?

Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Frater et T. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Sed cum ea, quae praeterierunt, acri animo et attento intuemur, tum fit ut aegritudo sequatur, si illa mala sint, laetitia, si bona.

Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.
Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.
Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit.

Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.
Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.
Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala?

Tolletur enim appetitus animi, si, ut in lis rebus, inter
                quas nihil interest, neutram in partem propensiores sumus,
                item in nobismet ipsis quem ad modum affecti simus nihil
                nostra arbitrabimur interesse.

                Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam
                proficisci, in alia summum bonum ponere?

Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Sin aliud quid voles, postea. Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Quis hoc dicit?

Non est igitur summum malum dolor.
Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;
Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?
Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere.
Eademne, quae restincta siti?

Quonam, inquit, modo?: Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.
Quibusnam praeteritis?: Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.
A mene tu?: Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;
Audeo dicere, inquit.: Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare.

Quorum sine causa fieri nihil putandum est.

Hoc igitur quaerentes omnes, et ii, qui quodcumque in mentem veniat aut quodcumque occurrat se sequi dicent, et vos ad naturam revertemini. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Dat enim intervalla et relaxat. Equidem e Cn. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur, nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam quod nolit? Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Praeclare hoc quidem. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Si longus, levis.

Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Cumque ipsa virtus efficiat ita beatam vitam, ut beatior esse non possit, tamen quaedam deesse sapientibus tum, cum sint beatissimi; Sit enim idem caecus, debilis. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Quae contraria sunt his, malane? Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Facillimum id quidem est, inquam. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae.

At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Cur iustitia laudatur? Cur haec eadem Democritus? Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Omnis enim est natura diligens sui.

Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?

Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Si longus, levis. Recte dicis; Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. At iam decimum annum in spelunca iacet. Tria genera bonorum; Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; A mene tu? Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Comprehensum, quod cognitum non habet? Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum.

Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat?
Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.
Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Nulla erit controversia. Cur post Tarentum ad Archytam? Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Quod iam a me expectare noli.

Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Age sane, inquam. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Quis est tam dissimile homini.

Quippe: habes enim a rhetoribus;

Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. An eiusdem modi? Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Itaque, Torquate, cum diceres clamare Epicurum non posse iucunde vivi, nisi honeste et sapienter et iuste viveretur, tu ipse mihi gloriari videbare. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Iam autem Callipho aut Diodorus quo modo poterunt tibi istud concedere, qui ad honestatem aliud adiungant, quod ex eodem genere non sit?

Completur enim et ex eo genere vitae, quod virtute fruitur, et ex iis rebus, quae sunt secundum naturam neque sunt in nostra potestate.

Qui convenit?: Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit;
Itaque fecimus.: Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.
Quid vero?: Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.
Quid iudicant sensus?: Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?
Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem.
Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur.
Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.

Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Ut aliquid scire se gaudeant? At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Frater et T. Scisse enim te quis coarguere possit? Memini vero, inquam; Scaevolam M. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. De hominibus dici non necesse est. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur;

Nihil enim est aliud, quam ob rem mihi percipi nihil posse videatur, nisi quod percipiendi vis ita definitur a Stoicis, ut negent quicquam posse percipi nisi tale verum, quale falsum esse non possit.

Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Quod quidem nobis non saepe contingit. Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Reguli reiciendam; Quid de Platone aut de Democrito loquar? Nulla erit controversia. Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum.

Quonam modo?: An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere?
Quonam, inquit, modo?: Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus?

Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres.

Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest.

Cur, nisi quod turpis oratio est? Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.

Est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut
                eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti
                ratio reddi possit.

                Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant
                aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus.

Proclivi currit oratio. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Contineo me ab exemplis. Quonam modo? Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Facillimum id quidem est, inquam.

Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Erat enim Polemonis. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Quonam, inquit, modo? Quis istud possit, inquit, negare? Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit?

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Sed quae tandem ista ratio est?

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie. Sed haec in pueris; Quis hoc dicit? Ut id aliis narrare gestiant? Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Idemne, quod iucunde? Hunc vos beatum; Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Quid Zeno?

Ita, quod certissimum est, pro vera certaque iustitia simulationem nobis iustitiae traditis praecipitisque quodam modo ut nostram stabilem conscientiam contemnamus, aliorum errantem opinionem aucupemur.

Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum
                laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset,
                nollem vituperatum.

                Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit.

Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari.

At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Eaedem res maneant alio modo. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Utram tandem linguam nescio? Nescio quo modo praetervolavit oratio.

Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Respondeat totidem verbis. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Sed ego in hoc resisto; A mene tu? Ubi ut eam caperet aut quando?

Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.
Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.

Suis cuiusque sensibus sic, ut, contra si quis dicere velit, non audiatur -, tamen, ne quid praetermittamus, rationes quoque, cur hoc ita sit, afferendas puto. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.
Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos.
Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est.
Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.
Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?

Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta.

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata.

Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Quae contraria sunt his, malane? Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.

Sed residamus, inquit, si placet.

Id est enim, de quo quaerimus. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Pugnant Stoici cum Peripateticis. Quod cum dixissent, ille contra. Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Sed quae tandem ista ratio est? Et quidem, inquit, vehementer errat; Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Erat enim Polemonis. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Sed tamen intellego quid velit.

Quanti quidque sit aliter docti et indocti, sed cum constiterit inter doctos quanti res quaeque sit-si homines essent, usitate loquerentur -, dum res maneant, verba fingant arbitratu suo.

Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Eadem fortitudinis ratio reperietur. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.

Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.

Hic nihil fuit, quod quaereremus. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Simus igitur contenti his. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Poterat autem inpune; Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Sit enim idem caecus, debilis.

Quonam, inquit, modo?: Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare.
Falli igitur possumus.: Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius.
Quis hoc dicit?: Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?
Quid ergo?: Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est.
Perge porro;: At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu.

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum.

Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.

Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Sint modo partes vitae beatae. Nos commodius agimus. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. An hoc usque quaque, aliter in vita? Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Immo alio genere; Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Sed quod proximum fuit non vidit. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Quid censes in Latino fore? Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo.

At certe gravius.: Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi.
Istic sum, inquit.: Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.
Sed haec omittamus;: Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.
Confecta res esset.: Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?
Nihil sane.: Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.

Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur
                quasi concessis;

                Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.
Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.

Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Beatus sibi videtur esse moriens. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit.

Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;

Comprehensum, quod cognitum non habet? Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Cur post Tarentum ad Archytam? Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.

Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus?

Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere.

Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Satis est ad hoc responsum. Quis istum dolorem timet? Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Haeret in salebra. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam.

Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur.

Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi
                partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.

                Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Nihil illinc huc pervenit. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere?

Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Negarine ullo modo possit numquam quemquam stabili et firmo et magno animo, quem fortem virum dicimus, effici posse, nisi constitutum sit non esse malum dolorem? Ut id aliis narrare gestiant? A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Esse tantam vim virtutis tantamque, ut ita dicam, auctoritatem honestatis, ut reliqua non illa quidem nulla, sed ita parva sint, ut nulla esse videantur.

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

                Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.

Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Quid, de quo nulla dissensio est? Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.

Nec enim haec movere potest appetitum animi, nec ullum habet
                ictum, quo pellat animum, status hic non dolendi, itaque in
                hoc eodem peccat Hieronymus.

                Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a
                nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt;

Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Quod equidem non reprehendo; Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim.

Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.
Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.

Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur.
Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?

Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Hoc non est positum in nostra actione. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Sed ille, ut dixi, vitiose. An haec ab eo non dicuntur? De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset.

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Cur iustitia laudatur? Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Sint ista Graecorum; Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus.

An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?

Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Quae sequuntur igitur? Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.

Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.

Mihi enim satis est, ipsis non satis. Quo igitur, inquit, modo? Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. Poterat autem inpune;

Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Tum mihi Piso: Quid ergo? Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere.

Sullae consulatum? Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.

Praeteritis, inquit, gaudeo.: Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.
Pollicetur certe.: Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias.
Eam stabilem appellas.: Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;
At certe gravius.: Quorum sine causa fieri nihil putandum est.
Quid adiuvas?: Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Immo alio genere;: At enim hic etiam dolore.

Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Cur post Tarentum ad Archytam? Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset.

Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Primum divisit ineleganter; Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Quis hoc dicit? Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?

Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati.

Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est.

Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Praeteritis, inquit, gaudeo. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.

Laboribus hic praeteritis gaudet, tu iubes voluptatibus, et
                hic se ad ea revocat, e quibus nihil umquam rettulerit ad
                corpus, tu totus haeres in corpore.

                Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam
                possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent,
                sapientiam consequi.

Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;

Ista similia non sunt, Cato, in quibus quamvis multum processeris tamen illud in eadem causa est, a quo abesse velis, donec evaseris;

Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.

Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Sed ad illum redeo. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.

Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.
Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?
Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.
Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Prioris generis est docilitas, memoria; Aufert enim sensus actionemque tollit omnem.

Eamne rationem igitur sequere, qua tecum ipse et cum tuis utare, profiteri et in medium proferre non audeas? Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Quid iudicant sensus? Sint ista Graecorum; Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Confecta res esset. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Deprehensus omnem poenam contemnet. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Quis istud possit, inquit, negare? Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Et quidem, inquit, vehementer errat;

Easdemne res?: Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis.
Proclivi currit oratio.: Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt.
Nos commodius agimus.: Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur;
Non igitur bene.: Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.

Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non
                necesse est.

                Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.

Nec enim ille respirat, ante quam emersit, et catuli aeque caeci, prius quam dispexerunt, ac si ita futuri semper essent. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Illi enim inter se dissentiunt. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere.

Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.
Bonum incolumis acies: misera caecitas.
Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio.
Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam.

Maximus dolor, inquit, brevis est. Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Itaque, Torquate, cum diceres clamare Epicurum non posse iucunde vivi, nisi honeste et sapienter et iuste viveretur, tu ipse mihi gloriari videbare. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?

At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Quae cum dixisset, finem ille. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?

Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.

Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Quibus ego vehementer assentior. Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Easdemne res? Quae cum dixisset, finem ille. Et nemo nimium beatus est; Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Nunc de hominis summo bono quaeritur;

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. Easdemne res? Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.
Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.
Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Quis enim redargueret? Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Quid enim? Videsne quam sit magna dissensio? Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Quis hoc dicit?

Oratio me istius philosophi non offendit;
Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.
Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;
Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit.
Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.

Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata,
                quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre
                potuerit.

                Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te
                igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?

Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Quod cum dixissent, ille contra. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis?

Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a
                sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet?

                Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum
                gerendarum, opifices denique delectantur historia?

Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?

Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus.

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.

Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem.

Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.

Istic sum, inquit. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Illi enim inter se dissentiunt. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.

Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem.

Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Quare attende, quaeso. Cur, nisi quod turpis oratio est? Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;

Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum.
Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.

Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Ego vero isti, inquam, permitto. Quam quidem certationem homo et acutus et diligens, Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in earum comparatione positum putat. Dat enim intervalla et relaxat. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Nescio quo modo praetervolavit oratio. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis.

Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Quid iudicant sensus? Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.

Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur;
Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria?
Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus.

Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis.

In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet?
Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?
Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.
Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.
Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem.
Hoc non est positum in nostra actione.

Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?

Quid adiuvas?
Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit.

Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Hunc vos beatum; Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Sed videbimus.

Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil
                aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem
                indigerent;

                Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare,
                cum primae sint animi partes, secundae corporis.

Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Quae duo sunt, unum facit. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.

Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni;

Tria genera bonorum; Rationis enim perfectio est virtus; Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. In schola desinis. Reguli reiciendam; Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Conferam avum tuum Drusum cum C.

Praeclare hoc quidem. Num quid tale Democritus? Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. An eiusdem modi? Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?

Nescio quo modo praetervolavit oratio. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Inde igitur, inquit, ordiendum est.

Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Erat enim Polemonis. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Quis est tam dissimile homini.

Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Oratio me istius philosophi non offendit; Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Quare conare, quaeso. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Sint ista Graecorum;

Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum
                voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem
                meminisse tu non potes.

                Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non
                asperner, si non habeat, non admodum flagitem.

Ex quo intellegi debet homini id esse in bonis ultimum,
                secundum naturam vivere, quod ita interpretemur: vivere ex
                hominis natura undique perfecta et nihil requirente.

                Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem
                esse velint qui honestate summum bonum metiantur.

Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?

Quid de Platone aut de Democrito loquar? Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Ut aliquid scire se gaudeant? Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Quae duo sunt, unum facit. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.

At certe gravius.: Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?
Easdemne res?: Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.
Pollicetur certe.: Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?
Quo modo?: Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.
Nihilo magis.: Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo.

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala?

Etiam beatissimum?: Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate.
Confecta res esset.: Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.

Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Pugnant Stoici cum Peripateticis. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Id Sextilius factum negabat. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Videsne, ut haec concinant? Memini me adesse P. Quis est tam dissimile homini. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Quis negat? Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur.

Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus.

Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.
Non semper, inquam;
Utram tandem linguam nescio?
Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;
Nihil sane.

At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Nihil enim possumus iudicare, nisi quod est nostri iudicii-in quo frustra iudices solent, cum sententiam pronuntiant, addere: si quid mei iudicii est; Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.

Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. An tu me de L. Itaque his sapiens semper vacabit. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Ille incendat? Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt.

Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Laboro autem non sine causa; Comprehensum, quod cognitum non habet? Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Quonam, inquit, modo? Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.

Frater et T.: Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?
Idem adhuc;: Bonum incolumis acies: misera caecitas.
Magna laus.: Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus.
Confecta res esset.: Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Quae sequuntur igitur?: Sed potestne rerum maior esse dissensio?
Peccata paria.: Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
A mene tu?: Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Si quae forte-possumus.: Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.

Quid ergo? Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.

Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.

Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Videsne, ut haec concinant? Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Sed haec in pueris; Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;

Sunt autem quidam Epicurei timidiores paulo contra vestra
                convicia, sed tamen satis acuti, qui verentur ne, si
                amicitiam propter nostram voluptatem expetendam putemus,
                tota amicitia quasi claudicare videatur.

                Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis
                artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora
                veniet paratior.

Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Ita nemo beato beatior.

Nos vero, inquit ille;

Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Sed quid sentiat, non videtis. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Satis est ad hoc responsum. Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Recte, inquit, intellegis.

Et tamen quid attinet luxuriosis ullam exceptionem dari aut fingere aliquos, qui, cum luxuriose viverent, a summo philosopho non reprehenderentur eo nomine dumtaxat, cetera caverent?

Res enim concurrent contrariae. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Certe non potest. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Iam autem Callipho aut Diodorus quo modo poterunt tibi istud concedere, qui ad honestatem aliud adiungant, quod ex eodem genere non sit? Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. Quid censes in Latino fore? Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Sed hoc sane concedamus. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Quid igitur, inquit, eos responsuros putas?

ALIO MODO.: Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;
Ita prorsus, inquam;: In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.
Ille incendat?: Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.
Restatis igitur vos;: Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Ille incendat?: Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.

Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis.
Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes.
At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.

Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno?
Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.
Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis.

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.
Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?

Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.

Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Non est igitur summum malum dolor.

Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Sed ad illum redeo. Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio.

Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.

Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Dat enim intervalla et relaxat. Ego vero isti, inquam, permitto. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Sed fac ista esse non inportuna; Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret.

Explanetur igitur.: Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos?
Ille incendat?: Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Verum hoc idem saepe faciamus. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Contineo me ab exemplis. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.

Falli igitur possumus.: Eadem nunc mea adversum te oratio est.
Facete M.: At enim hic etiam dolore.
Haec dicuntur inconstantissime.: At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.

Quae cum essent dicta, discessimus.
Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Memini me adesse P. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Iam in altera philosophiae parte. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Sed potestne rerum maior esse dissensio? In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Res enim concurrent contrariae.

Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Erat enim Polemonis.

Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
Erat enim Polemonis.
Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. An hoc usque quaque, aliter in vita? Si longus, levis dictata sunt. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.

Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit? Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Hoc tu nunc in illo probas. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo.

Si longus, levis.: Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.
Quid iudicant sensus?: Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.
Explanetur igitur.: Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens.
Stoici scilicet.: Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat.
Magna laus.: Hoc non est positum in nostra actione.
Sullae consulatum?: Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.

Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a
                superioribus, verbis illi commodius utantur?

                Nam ante Aristippus, et ille melius.

Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt,
                inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit,
                nihil praeterea desideret.

                Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea
                duceretur omnis a prima commendatione naturae.

Sed quid sentiat, non videtis. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Nemo igitur esse beatus potest. Quippe: habes enim a rhetoribus; Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Prave, nequiter, turpiter cenabat; Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Si longus, levis dictata sunt. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant.

Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse, dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges permittunt, cum privatarum litium iudices sumus. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Huic Epicurus praecentet, si potest, cui e viperino morsu venae viscerum Veneno inbutae taetros cruciatus cient! Sic Epicurus: Philocteta, st! brevis dolor. Itaque ab his ordiamur. Hic ambiguo ludimur. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.

Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae.

Est enim mihi magnae curae-quamquam hoc quidem proprium tuum
                munus est-, ut ita erudiatur, ut et patri et Caepioni nostro
                et tibi tam propinquo respondeat.

                Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates
                percipiendas maxime pertinere.

Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.

De vacuitate doloris eadem sententia erit. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Praeclare hoc quidem. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Quare attende, quaeso.

Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam.

Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Minime vero istorum quidem, inquit. Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor; Etiam beatissimum?

Torquatus, is qui consul cum Cn.

Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Sed ego in hoc resisto; Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Odium autem et invidiam facile vitabis. In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima.

Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Tubulo putas dicere? Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Numquam facies. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea.

Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;
At ego quem huic anteponam non audeo dicere;
Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse?
Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.
Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;

At hoc in eo M.

Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia.

Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Moriatur, inquit. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Non laboro, inquit, de nomine. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Hoc non est positum in nostra actione. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi.

Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Haec dicuntur inconstantissime. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. At certe gravius. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum?

Quo modo?: Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.
Quae sequuntur igitur?: Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Nulla erit controversia.: In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est.
Quonam modo?: Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Quorum altera prosunt, nocent altera. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Respondeat totidem verbis. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Ne tu, inquam, Cato, verbis illustribus et id, quod vis, declarantibus! itaque mihi videris Latine docere philosophiam et ei quasi civitatem dare. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Nihil enim hoc differt. Si longus, levis;

Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?

Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?

Quibusnam praeteritis? Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis lucris paulum aliquid damni contraxerit. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Quod equidem non reprehendo; Equidem e Cn. Etiam beatissimum? Itaque his sapiens semper vacabit.

Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Sed ad illum redeo. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Ecce aliud simile dissimile. Tum mihi Piso: Quid ergo? -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari.

Explanetur igitur.: Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.
Hunc vos beatum;: Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit.
Haeret in salebra.: Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset.

Frater et T.: Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare?
Quonam modo?: Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.
Si longus, levis.: Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?
Sullae consulatum?: Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?

Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se
                acupenserem maenae non anteponere.

                Collatio igitur ista te nihil iuvat.

Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.
Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur.
Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.
Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur.
Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;

Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Maximus dolor, inquit, brevis est. Facillimum id quidem est, inquam. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus? Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Suo enim quisque studio maxime ducitur. Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit;

Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi. Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Praeclare hoc quidem. Nobis enim ista quaesita, a nobis descripta, notata, praecepta sunt, omniumque rerum publicarum reetionis genera, status, mutationes, leges etiam et instituta ac mores civitatum perscripsimus. Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Quid, de quo nulla dissensio est?

Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitatesmalo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro-, num etiam eius collega P. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Deinde dolorem quem maximum? Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Bestiarum vero nullum iudicium puto. Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur.

Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus.

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari.

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; Quonam modo? Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia?

Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;

An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus
                tanta praestantia?

                Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et
                novellan et vetulam et vigere et senescere.

Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Haeret in salebra. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Ratio quidem vestra sic cogit. Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis.

Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere?
Invidiosum nomen est, infame, suspectum.

Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur;

Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Sed videbimus. Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Quare conare, quaeso. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Sed quod proximum fuit non vidit. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.

Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Quid Zeno? Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? Oratio me istius philosophi non offendit; Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim.

Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Proclivi currit oratio.

Nisi mihi Phaedrum, inquam, tu mentitum aut Zenonem putas, quorum utrumque audivi, cum mihi nihil sane praeter sedulitatem probarent, omnes mihi Epicuri sententiae satis notae sunt.

Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?

Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Refert tamen, quo modo. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; At iste non dolendi status non vocatur voluptas.

Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Nos beatam vitam non depulsione mali, sed adeptione boni
                iudicemus, nec eam cessando, sive gaudentem, ut Aristippus,
                sive non dolentem, ut hic, sed agendo aliquid considerandove
                quaeramus.

                Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque
                virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.

Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Urgent tamen et nihil remittunt. Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Nam quid possumus facere melius? Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur?

Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.

Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Tenent mordicus. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Hic nihil fuit, quod quaereremus. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.

Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti.

Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Quid, de quo nulla dissensio est? Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Ad eos igitur converte te, quaeso.

Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus.

Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Pauca mutat vel plura sane; Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas.

Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.

Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Negare non possum. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit.

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Eam stabilem appellas. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Sed residamus, inquit, si placet. Quod cum dixissent, ille contra. Murenam te accusante defenderem. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Quo modo autem philosophus loquitur? Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Iam contemni non poteris. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Utilitatis causa amicitia est quaesita. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Non est igitur summum malum dolor. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum.

Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni?

Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Dici enim nihil potest verius. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Beatum, inquit. Restatis igitur vos;

Prioris generis est docilitas, memoria;

Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.

Neque enim in aliqua parte, sed in perpetuitate temporis vita beata dici solet, nec appellatur omnino vita, nisi confecta atque absoluta, nec potest quisquam alias beatus esse, alias miser;

Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis.
Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Primum quid tu dicis breve?

Ratio quidem vestra sic cogit.
Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.
Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.
Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;
Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.
Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?
Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis;
Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;
Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?
Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi.

Quid dubitas igitur, inquam, summo bono a te ita constituto, ut id totum in non dolendo sit, id tenere unum, id tueri, id defendere?

Id mihi magnum videtur.

Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.

Si quae forte-possumus.: Haeret in salebra.
Scaevolam M.: Eaedem res maneant alio modo.
Beatum, inquit.: Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?
Quis negat?: Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.
Quid Zeno?: Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?
Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.
Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;
Haec igitur Epicuri non probo, inquam.
Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.

Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don.
Nullus est igitur cuiusquam dies natalis.
Quae similitudo in genere etiam humano apparet.
An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?

Itaque his sapiens semper vacabit. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Dicimus aliquem hilare vivere; Haec quo modo conveniant, non sane intellego.

Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.
Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes.
Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.

Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Sensus enim cuiusque et natura rerum atque ipsa veritas clamabat quodam modo non posse adduci, ut inter eas res, quas Zeno exaequaret, nihil interesset. Scrupulum, inquam, abeunti; Quis istud, quaeso, nesciebat? Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari.

Sed fac ista esse non inportuna;

Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Sedulo, inquam, faciam. Ergo, inquit, tibi Q. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. ALIO MODO. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Minime vero, inquit ille, consentit. Quid Zeno? Bonum integritas corporis: misera debilitas.

Sed quae tandem ista ratio est?

Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Respondeat totidem verbis. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Quae cum dixisset, finem ille. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;

Ita credo.: Sed ad bona praeterita redeamus.
Quare attende, quaeso.: Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate.
Tria genera bonorum;: Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?
Avaritiamne minuis?: -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.
Hunc vos beatum;: Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.

Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.

Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Cur iustitia laudatur? Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Certe non potest. Equidem e Cn. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius.

Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?

Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare.

Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Numquam facies. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Videsne quam sit magna dissensio? Bonum integritas corporis: misera debilitas. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem.

Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Quod cum dixissent, ille contra. Scrupulum, inquam, abeunti; Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.

Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?

Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Bonum valitudo: miser morbus. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Quid, quod res alia tota est? Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem.
Bonum liberi: misera orbitas.
Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.

Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Iam contemni non poteris. Itaque fecimus. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;

Aliter autem vobis placet. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Quae cum essent dicta, discessimus. Iam in altera philosophiae parte.

Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.
Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.

Si quae forte-possumus.: Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit;
Idemne, quod iucunde?: Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.
Nihil sane.: Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;
Sed fortuna fortis;: Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.
Quonam, inquit, modo?: Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?

Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium
                virtutum auctore, de virtutibus disputare?

                Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior,
                philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

Velut ego nunc moveor.: Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.
Numquam facies.: Sed hoc sane concedamus.

Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Quis enim redargueret? Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? Haec videlicet est correctio philosophiae veteris et emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem, in forum, in curiam. Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? Scaevolam M. Eadem fortitudinis ratio reperietur. Ita prorsus, inquam;

Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.

Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;
Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.
Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Non igitur bene.: Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?
Venit ad extremum;: Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.
Audeo dicere, inquit.: Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Explanetur igitur.: Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex.

Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

Res enim concurrent contrariae.: Quis Aristidem non mortuum diligit?
Nos commodius agimus.: Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.
Si quae forte-possumus.: Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere.
Prave, nequiter, turpiter cenabat;: In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;

Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

An eiusdem modi? Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere? Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Quod cum dixissent, ille contra. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. A mene tu? Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Ubi ut eam caperet aut quando?

Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.

Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Quid enim est tam repugnans quam eundem dicere, quod honestum sit, solum id bonum esse, qui dicat appetitionem rerum ad vivendum accommodatarum natura profectam? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Tamen a proposito, inquam, aberramus.

Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Ut enim, inquit, gubernator aeque peccat, si palearum navem evertit et si auri, item aeque peccat, qui parentem et qui servum iniuria verberat. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;
Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur.
Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;
Tum mihi Piso: Quid ergo?

Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;

Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere.

Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Etiam beatissimum? Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.

Oratio me istius philosophi non offendit;

Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; At hoc in eo M. Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Nihil enim hoc differt. Restinguet citius, si ardentem acceperit.

At iam decimum annum in spelunca iacet.

Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare? Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Et quod est munus, quod opus sapientiae? A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem.

Si movente, quod tamen dicitis, nulla turpis voluptas erit, quae praetermittenda sit, et simul non proficiscitur animal illud modo natum a summa voluptate, quae est a te posita in non dolendo.

Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Venit ad extremum; Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille;

Haeret in salebra.: Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.
Optime, inquam.: Itaque contra est, ac dicitis;

Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Si longus, levis;

Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Cur haec eadem Democritus? An eiusdem modi? Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Facete M. Sed residamus, inquit, si placet. Ita prorsus, inquam;

Nos vero, inquit ille;

Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Primum divisit ineleganter; Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Cur iustitia laudatur? Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Quid Zeno? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Nihil enim hoc differt.

Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.
Id est enim, de quo quaerimus.
Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.
Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.
Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes.

Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate
                transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.

                Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis
                insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt.

Ita, quae mutat, ea corrumpit, quae sequitur sunt tota
                Democriti, atomi, inane, imagines, quae eidola nominant,
                quorum incursione non solum videamus, sed etiam cogitemus;

                Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis
                tamque productae temporibus tamque multae.

Videsne, ut haec concinant?
Ut pulsi recurrant?

Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.

Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est. Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Hunc vos beatum; Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Confecta res esset.

Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Ita, quod certissimum est, pro vera certaque iustitia simulationem nobis iustitiae traditis praecipitisque quodam modo ut nostram stabilem conscientiam contemnamus, aliorum errantem opinionem aucupemur.

Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.
Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Haeret in salebra.

Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus, sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut dicitur, omne officio continetur. Suo genere perveniant ad extremum; Memini vero, inquam; Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos?

Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. An tu me de L. Id est enim, de quo quaerimus. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Erat enim Polemonis. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Contineo me ab exemplis.

Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Cur, nisi quod turpis oratio est? Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Nemo igitur esse beatus potest. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere;

Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur.

Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Quae sequuntur igitur? Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?
Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione
                compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur?

                Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te
                praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu.

Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Odium autem et invidiam facile vitabis. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Ut enim, inquit, gubernator aeque peccat, si palearum navem evertit et si auri, item aeque peccat, qui parentem et qui servum iniuria verberat.

Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani
                significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur
                voluptatibus.

                Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.

Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Sed residamus, inquit, si placet. Quae duo sunt, unum facit. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Frater et T. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima.

Quid iudicant sensus?: Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem.
Quid de Pythagora?: Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L.
Quid de Pythagora?: Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.
Confecta res esset.: Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Efficiens dici potest.: Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;
Hunc vos beatum;: Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis.

Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur.

Haec dicuntur inconstantissime. Est, ut dicis, inquit; Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.

Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt.

Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;
Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.
Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.
Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest.
Certe non potest.

Ea possunt paria non esse.
Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.

Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Pauca mutat vel plura sane; Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Quid sequatur, quid repugnet, vident. Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

At iste non dolendi status non vocatur voluptas.

Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Quorum sine causa fieri nihil putandum est.

Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.

Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis.

Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Persecutus est Aristoteles animantium omnium ortus, victus, figuras, Theophrastus autem stirpium naturas omniumque fere rerum, quae e terra gignerentur, causas atque rationes; Quoniam igitur, ut medicina valitudinis, navigationis gubernatio, sic vivendi ars est prudente, necesse est eam quoque ab aliqua re esse constitutam et profectam. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;

Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?

Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Cur iustitia laudatur? Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Primum quid tu dicis breve? Dici enim nihil potest verius. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.

At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu.

Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Cur deinde Metrodori liberos commendas? Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis.

Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.
Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;
Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat.

Haec dicuntur fortasse ieiunius; Quae est igitur causa istarum angustiarum? Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Quare teneamus Aristotelem et eius filium Nicomachum, cuius
                accurate scripti de moribus libri dicuntur illi quidem esse
                Aristoteli, sed non video, cur non potuerit patri similis
                esse filius.

                Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec
                vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu.

Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed
                tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit.

                Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas,
                ex illis efficere, quod velis?

An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?
Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium.
Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?

An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est.
Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;
Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.

Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.

Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Quae sequuntur igitur? Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria.

Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis.
Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus;
Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don.
Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis;
Magna laus.

Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Explanetur igitur. Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. An potest cupiditas finiri? Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.

Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.

Sed nimis multa. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Praeteritis, inquit, gaudeo. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Nihil illinc huc pervenit. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis.

Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;
Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.
Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset.
Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;
Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.
Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.

Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.
Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.
Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?
Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis.

Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.

Ita prorsus, inquam; Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Rationis enim perfectio est virtus; Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Nihil illinc huc pervenit. Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.

Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit. Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Ostendit pedes et pectus. Verum hoc idem saepe faciamus. Frater et T.

In schola desinis. Quid enim possumus hoc agere divinius? Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.

Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Quid ad utilitatem tantae pecuniae?

Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec
                ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum
                videro.

                Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore
                Darei, in crucem actus est.

Non potes, nisi retexueris illa.

Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit? Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Summae mihi videtur inscitiae. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Scaevolam M.

Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Nam quid possumus facere melius? Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.

Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a Zenone novi sit allatum. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Non laboro, inquit, de nomine. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Quo modo? Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?

Prodest, inquit, mihi eo esse animo.
Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium.
Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.
Quod cum dixissent, ille contra.

Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Respondeat totidem verbis. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Tanta vis admonitionis inest in locis; Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Verum hoc idem saepe faciamus. Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare? Dat enim intervalla et relaxat. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.

Stoici scilicet.: Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.
Idem adhuc;: Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit;
Si quae forte-possumus.: Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.
Easdemne res?: Nos commodius agimus.

Nulla erit controversia.

Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Sit sane ista voluptas. Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore;

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum
                depravata sint, ait optime iudicari.

                Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt
                a finibus et a summa bonorum;

Esse tantam vim virtutis tantamque, ut ita dicam,
                auctoritatem honestatis, ut reliqua non illa quidem nulla,
                sed ita parva sint, ut nulla esse videantur.

                Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non
                necesse est.

Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae.

Perge porro;

Primum quid tu dicis breve? Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Est, ut dicis, inquam. Hoc non est positum in nostra actione. Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Quae cum dixisset, finem ille. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.

Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Haeret in salebra. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Peccata paria. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Quid iudicant sensus? Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum? Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Cyrenaici quidem non recusant;: Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.
Quis negat?: Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.
Non igitur bene.: Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?

Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant.

Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Quae ista amicitia est? Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum.

Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; Illi enim inter se dissentiunt. Nescio quo modo praetervolavit oratio.

Conferam avum tuum Drusum cum C.

Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu. Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit? Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint.

Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;

                Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne
                minus amicos quam se ipsos diligant.

Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus.
Ratio quidem vestra sic cogit.
Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.
In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet?

Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant;

Lege laudationes, Torquate, non eorum, qui sunt ab Homero
                laudati, non Cyri, non Agesilai, non Aristidi aut
                Themistocli, non Philippi aut Alexandri, lege nostrorum
                hominum, lege vestrae familiae;

                Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium
                consuetudo Latina traduceret.

Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa
                familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q.

                Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem
                natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.

Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Nam ceteris in rebus síve praetermissum sive ignoratum est
                quippiam, non plus incommodi est, quam quanti quaeque earum
                rerum est, in quibus neglectum est aliquíd.

                Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit
                illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil
                dolentis.

Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.
Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.
Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitatesmalo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro-, num etiam eius collega P.

Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?
In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est.
Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum.

Idem adhuc;: Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.
Pollicetur certe.: Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.
At eum nihili facit;: Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.
Quae sequuntur igitur?: Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Pollicetur certe. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Id est enim, de quo quaerimus.

Nam de isto magna dissensio est. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Non semper, inquam; Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Istic sum, inquit.

Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Frater et T. Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitatesmalo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro-, num etiam eius collega P. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Ut id aliis narrare gestiant?

Equidem, sed audistine modo de Carneade?

Quod quidem iam fit etiam in Academia. Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. Sed ad bona praeterita redeamus. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Nam quid possumus facere melius? Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est.

Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia.

Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Si quae forte-possumus. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur.

Sullae consulatum? Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet. Nos cum te, M. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Sed quae tandem ista ratio est? Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.

Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem.
Restatis igitur vos;
Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare?

Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.

Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a Zenone novi sit allatum. Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus? Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Summus dolor plures dies manere non potest?

Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.
Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere?
Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;
Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.

Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.
Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde?

Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Quae cum essent dicta, discessimus. Sed quot homines, tot sententiae;

Quid iudicant sensus?: Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt.
Istic sum, inquit.: Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Quare attende, quaeso.: Quae est igitur causa istarum angustiarum?
Restatis igitur vos;: Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est.

Sed haec nihil sane ad rem;

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.

Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.
Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere
                possit, si nulla cultura adhibeatur.

                Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo,
                cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.

Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Scaevolam M.
Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;
Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?

Primum divisit ineleganter; Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Efficiens dici potest. Sed ille, ut dixi, vitiose. Qualem igitur hominem natura inchoavit?

Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene
                cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque
                comprehensam.

                Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid
                est cur pulchritudinem non sequamur?

Videsne, ut haec concinant? Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Tenent mordicus. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.

Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores. Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Et nemo nimium beatus est; Quorum altera prosunt, nocent altera. Moriatur, inquit. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.

In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Quae contraria sunt his, malane?

Et qui ipsi sibi bellum indixissent, cruciari dies, noctes
                torqueri vellent, nec vero sese ipsi accusarent ob eam
                causam, quod se male suis rebus consuluisse dicerent.

                Itaque contra est, ac dicitis;

Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio. Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Sed tamen intellego quid velit. Quis negat?

Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens.
Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?
Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.
Poterat autem inpune;

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Optime, inquam. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Si longus, levis. Sullae consulatum? Comprehensum, quod cognitum non habet? Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Perge porro;

Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Inquit, dasne adolescenti veniam? Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.

Quae cum dixisset, Explicavi, inquit, sententiam meam, et eo
                quidem consilio, tuum iudicium ut cognoscerem, quoniam mihi
                ea facultas, ut id meo arbitratu facerem, ante hoc tempus
                numquam est data.

                Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Primum divisit ineleganter; Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Sed fac ista esse non inportuna; Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Tenent mordicus. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes.

Laboro autem non sine causa;

Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Easdemne res? Et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit beatissimus, si id oportune facere possit, quod est convenienter naturae. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Videsne quam sit magna dissensio? Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Sed quae tandem ista ratio est? Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Quae contraria sunt his, malane? Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Sed quae tandem ista ratio est? Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris.

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Sit enim idem caecus, debilis. Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Illi enim inter se dissentiunt.

Et qui ipsi sibi bellum indixissent, cruciari dies, noctes torqueri vellent, nec vero sese ipsi accusarent ob eam causam, quod se male suis rebus consuluisse dicerent.

Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Age sane, inquam.

Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.

Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est.

Moriatur, inquit.: Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.
Eam stabilem appellas.: Sed quid sentiat, non videtis.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti.
Vide, quaeso, rectumne sit.: Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere;

Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat.
Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.
Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.
At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.
Quis istum dolorem timet?

Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.
Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.
At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu.

Ne discipulum abducam, times.

Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?

Restatis igitur vos;: An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?
Ille incendat?: Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;
Quid adiuvas?: Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?
Quid de Pythagora?: Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.

Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis.

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.

E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Sumenda potius quam expetenda. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Quae cum dixisset, finem ille.

Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur. Sed quae tandem ista ratio est? Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Quod equidem non reprehendo; Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare.

Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.
Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.
Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit;
Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit?
Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum.
Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.
Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Non est igitur summum malum dolor.

Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.
Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.
Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit?
Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Sed ad illum redeo. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Eadem fortitudinis ratio reperietur.: Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Optime, inquam.: Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret.
Nihilo magis.: Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.
Quare attende, quaeso.: Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu.

Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse,
                quam si tua sint Puteolis granaria?

                Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium
                consuetudo Latina traduceret.

Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?

Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Sed ad bona praeterita redeamus. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt?

Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Quod iam a me expectare noli. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum. Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat?

Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? ALIO MODO. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.

Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum
                earum rerum, quae sibi conducant, amittere.

                Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod
                verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari.

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.

Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Cur haec eadem Democritus? Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.

Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Et quidem, inquit, vehementer errat; Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem?

Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Quid iudicant sensus? Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Venit ad extremum; Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem illustriorem satis ornatus possit accedere. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.

Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Hos contra singulos dici est melius. Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est.

Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres.

Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Sed ad rem redeamus; Sed quod proximum fuit non vidit. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Tanta vis admonitionis inest in locis; Pauca mutat vel plura sane; Nescio quo modo praetervolavit oratio.

Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de
                amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis
                nullam omnino fore.

                Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint,
                vel omnia vel plurima et maxima.

Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus? Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis lucris paulum aliquid damni contraxerit.

De vacuitate doloris eadem sententia erit. Cur id non ita fit? Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; A mene tu? At certe gravius. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;

Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?
Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;
Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant.

Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Poterat autem inpune; Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Stoicos roga.

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Sed ad bona praeterita redeamus. Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Cave putes quicquam esse verius. Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? Sed fac ista esse non inportuna; Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. An potest cupiditas finiri? Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere?

Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Quam quidem certationem homo et acutus et diligens, Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in earum comparatione positum putat. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Poterat autem inpune;

Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?

Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. At enim hic etiam dolore. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

An est aliquid, quod te sua sponte delectet?

Quae cum dixisset, finem ille. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Quid de Pythagora? Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Erat enim Polemonis.

Itaque prima illa commendatio, quae a natura nostri facta
                est nobis, incerta et obscura est, primusque appetitus ille
                animi tantum agit, ut salvi atque integri esse possimus.

                Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum
                habeat, abstinet se ab iniuria.

Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.

Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Primum quid tu dicis breve? Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Sin aliud quid voles, postea. Summus dolor plures dies manere non potest? Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. At certe gravius. Cur haec eadem Democritus? Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Ut id aliis narrare gestiant?

Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Negare non possum.
Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Omnium autem eorum commodorum, quibus non illi plus tribuunt, qui illa bona esse dicunt, quam Zeno, qui negat, longe praestantissimum esse, quod honestum esset atque laudabile.

Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad
                Pericli sepulcrum accederem.

                Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut
                dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si
                illud, hoc;

Audeo dicere, inquit.: Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant?

Quod quidem iam fit etiam in Academia. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.

Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis.

Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum?

Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.
Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.

Sed fac ista esse non inportuna;

Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Comprehensum, quod cognitum non habet? Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Sin aliud quid voles, postea. Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Hoc non est positum in nostra actione.

Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.

Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Nam quid possumus facere melius? Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Quae est igitur causa istarum angustiarum? Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est.

Sed videbimus.: Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur.
Eam stabilem appellas.: Non est igitur voluptas bonum.
Memini vero, inquam;: Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare.
Disserendi artem nullam habuit.: Quamquam te quidem video minime esse deterritum.
Quid vero?: Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum.

Ecce aliud simile dissimile.

Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Quod iam a me expectare noli. Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Respondeat totidem verbis. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? Quid, de quo nulla dissensio est? Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest.

Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno?
Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?
Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus?

Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Facete M. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Recte, inquit, intellegis.

Recte, inquit, intellegis.: In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Si longus, levis.: Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur?
Sullae consulatum?: Illi enim inter se dissentiunt.
At certe gravius.: Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.

Equidem e Cn.: Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.
Immo videri fortasse.: Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit.
At certe gravius.: Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.

Etiam beatissimum? Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. Tubulo putas dicere? Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Tum mihi Piso: Quid ergo?

Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Non risu potius quam oratione eiciendum? Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

Quid enim possumus hoc agere divinius? Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Nihil est enim, de quo minus dubitari possit, quam et honesta expetenda per se et eodem modo turpia per se esse fugienda. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Magna laus. Ipse enim Metrodorus, paene alter Epicurus, beatum esse describit his fere verbis: cum corpus bene constitutum sit et sit exploratum ita futurum.

Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.
At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Iam ille sorites, quo nihil putatis esse vitiosius: quod bonum sit, id esse optabile, quod optabile, id expetendum, quod expetendum, id laudabile, deinde reliqui gradus. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi. Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis.

At coluit ipse amicitias. Rationis enim perfectio est virtus; Haec dicuntur inconstantissime. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Si quae forte-possumus. Quis enim redargueret? Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum.

Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Memini vero, inquam; Oratio me istius philosophi non offendit; Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Praeclare hoc quidem. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Quae sequuntur igitur? Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus.

Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit?
Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus.
Tum mihi Piso: Quid ergo?

Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?
Beatum, inquit.
Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere?
Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Et nemo nimium beatus est; Sed haec nihil sane ad rem; Nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur. Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Quis enim redargueret? In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.

Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.
Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.
Comprehensum, quod cognitum non habet?

Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.
Haec dicuntur fortasse ieiunius;

Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Graece donan, Latine voluptatem vocant. Hunc vos beatum;

Numquam facies.: Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
In schola desinis.: Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Quid vero?: Praeteritis, inquit, gaudeo.
Optime, inquam.: Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit.

Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.
Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?
Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?
Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo.

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Quo tandem modo? Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata.

Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Ne discipulum abducam, times. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Haec dicuntur fortasse ieiunius; Tu quidem reddes;

Age sane, inquam. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Est, ut dicis, inquit; Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. Hoc sic expositum dissimile est superiori. Equidem, sed audistine modo de Carneade?

Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi
                aut unde?

                Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae
                desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit;

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.
Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus?
Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest.

Eadem nunc mea adversum te oratio est.
Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.

Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Age sane, inquam. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Quid adiuvas? Idemne, quod iucunde?

Et quoniam excedens e vita et manens aeque miser est nec diuturnitas magis ei vitam fugiendam facit, non sine causa dicitur iis, qui pluribus naturalibus frui possint, esse in vita manendum.

Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret.

Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri.

Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.
Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;

Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.
Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.
Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;
Et quod est munus, quod opus sapientiae?

At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Confecta res esset. Sumenda potius quam expetenda. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur.

Quid enim?: Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico.
Si longus, levis;: Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Erat enim Polemonis.: Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis;
Falli igitur possumus.: Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt?
Cur iustitia laudatur?: Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;
Equidem e Cn.: Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi.

Moriatur, inquit. Erat enim Polemonis. Cur iustitia laudatur? Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Ut pulsi recurrant?

Praeteritis, inquit, gaudeo.
Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos.
At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas?
Quo tandem modo?
Bonum incolumis acies: misera caecitas.

Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Que Manilium, ab iisque M. Nam de isto magna dissensio est. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Facillimum id quidem est, inquam. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra
                malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro,
                domi;

                An hoc usque quaque, aliter in vita?

Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. At enim sequor utilitatem. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. At iam decimum annum in spelunca iacet. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Suo genere perveniant ad extremum; Summus dolor plures dies manere non potest?

Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Nam ante Aristippus, et ille melius. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Quid de Pythagora? Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.

Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.

Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Murenam te accusante defenderem.

Quo tandem modo?: Pollicetur certe.
Quare attende, quaeso.: Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Hic ambiguo ludimur.: Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.
Ita credo.: In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;

Rationis enim perfectio est virtus; Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Et quidem, inquit, vehementer errat; Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Simus igitur contenti his. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;

Quid enim?: Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Falli igitur possumus.: Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.
Quis enim redargueret?: At ego quem huic anteponam non audeo dicere;

Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Odium autem et invidiam facile vitabis. Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.

Deprehensus omnem poenam contemnet.

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Sed fac ista esse non inportuna; In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Sin aliud quid voles, postea. Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus;

Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.
Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum.
Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.

Haec mirabilia videri intellego, sed cum certe superiora
                firma ac vera sint, his autem ea consentanea et
                consequentia, ne de horum quidem est veritate dubitandum.

                Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest
                esse dissensio.

Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.
Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;
Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium.
Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit.

Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Quare attende, quaeso. Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Nam ista vestra: Si gravis, brevis;

Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.
Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.

Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.

Sed quod proximum fuit non vidit. Frater et T. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. An quae de prudentia, de cognitione rerum, de coniunctione generis humani, quaeque ab eisdem de temperantia, de modestia, de magnitudine animi, de omni honestate dicuntur? Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? In schola desinis. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.

Cur iustitia laudatur?
Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.

Si est nihil in eo, quod perficiendum est, praeter motum
                ingenii quendam, id est rationem, necesse est huic ultimum
                esse virtute agere;

                Quid enim possumus hoc agere divinius?

Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Haeret in salebra. Quod vestri non item. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? Haec est nec omnia spernentis praeter virtutem et virtutem ipsam suis laudibus amplificantis oratio, denique haec est undique completa et perfecta explicatio summi boni. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Beatus sibi videtur esse moriens. Non potes, nisi retexueris illa. Nunc vides, quid faciat.

Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?
Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?
Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus?
Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.

Scisse enim te quis coarguere possit?

Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Utram tandem linguam nescio? Haeret in salebra. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?

Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?
Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat?
An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Cur, nisi quod turpis oratio est? Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Haec dicuntur inconstantissime. Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Quis enim redargueret? Summus dolor plures dies manere non potest?

Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici. Si longus, levis;

Summus dolor plures dies manere non potest?

At hoc in eo M. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Sed tamen intellego quid velit. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Ut pulsi recurrant? Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse?

Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;
Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?
Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum;

Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur.

Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Minime vero istorum quidem, inquit. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Quis enim redargueret? Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. An eiusdem modi?

Ille incendat?: A mene tu?
At certe gravius.: Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.
Praeclare hoc quidem.: Verum hoc idem saepe faciamus.
Quae sequuntur igitur?: Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;
Quid Zeno?: Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?
Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.
Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;
Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?
Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus?
Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?

Quid ad utilitatem tantae pecuniae?
Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius.
Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;
Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?
Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane.
Torquatus, is qui consul cum Cn.

Itaque his sapiens semper vacabit.

                Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.

Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes
                omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia
                peccata paria;

                Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem
                eorumve similes, quos tu non probas?

Proclivi currit oratio.: Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.
Peccata paria.: Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus.
Audeo dicere, inquit.: Consequens enim est et post oritur, ut dixi.
ALIO MODO.: Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.
Explanetur igitur.: Beatum, inquit.
Numquam facies.: Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.

Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.

Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Nunc vides, quid faciat. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus.

Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare.

Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Summus dolor plures dies manere non potest?

Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Quod totum contra est.

Tum mihi Piso: Quid ergo?

De qua Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad beate vivendum sapientia comparaverit, nihil esse maius amicitia, nihil uberius, nihil iucundius. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; Quid Zeno? Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

Bonum valitudo: miser morbus.

Esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitatesmalo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro-, num etiam eius collega P. Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.

Bonum liberi: misera orbitas. Sint modo partes vitae beatae. Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur; Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit?

Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Bestiarum vero nullum iudicium puto. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Omnis enim est natura diligens sui. Nulla erit controversia.

Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Quid ergo? Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Sed hoc sane concedamus. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Itaque ab his ordiamur. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

Tu quidem reddes;: Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat?
Optime, inquam.: Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit?
Nihil sane.: At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis.
Sed nimis multa.: Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.

Quos ille, di inmortales, cum omnes artus ardere viderentur, cruciatus perferebat! nec tamen miser esse, quia summum id malum non erat, tantum modo laboriosus videbatur;

Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat.
Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.
Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant;
Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.

Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Quod quidem mihi si quando dictum est-est autem dictum non parum saepe-, etsi satis clemens sum in disputando, tamen interdum soleo subirasci. Sed tamen intellego quid velit. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum.

Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Ius autem, quod ita dici appellarique possit, id esse natura, alienumque esse a sapiente non modo iniuriam cui facere, verum etiam nocere.

Igitur ne dolorem quidem. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Iam contemni non poteris. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Primum divisit ineleganter; Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.

Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Non laboro, inquit, de nomine. Quis Aristidem non mortuum diligit? Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse.

An hoc usque quaque, aliter in vita?
Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.
Hoc non est positum in nostra actione.
Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?

Cum autem ad summum bonum volunt pervenire, transiliunt
                omnia et duo nobis opera pro uno relinquunt, ut alia
                sumamus, alia expetamus, potius quam uno fine utrumque
                concluderent.

                Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere
                velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute.

                Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis,
                ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus.

Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum.

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Ut id aliis narrare gestiant? Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?

Peccata paria.: Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus?
Nihilo magis.: An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere?
Quae sequuntur igitur?: Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.
Ut pulsi recurrant?: Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.
Recte dicis;: Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?

Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum? Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur, nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam quod nolit? Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. A mene tu? Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte.

Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.

Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;
Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.

At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper
                tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu.

                Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu,
                non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint
                suavissima.

Quid adiuvas?: Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.
Ille incendat?: Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium.
Pollicetur certe.: Cur deinde Metrodori liberos commendas?
Quod equidem non reprehendo;: Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis.

Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Ut id aliis narrare gestiant? Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Odium autem et invidiam facile vitabis. Nulla erit controversia. Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Quippe: habes enim a rhetoribus; Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Hic ambiguo ludimur.

Non ego iam Epaminondae, non Leonidae mortem huius morti antepono, quorum alter cum vicisset Lacedaemonios apud Mantineam atque ipse gravi vulnere exanimari se videret, ut primum dispexit, quaesivit salvusne esset clipeus.

Qui convenit?: Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.
Equidem e Cn.: Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Quis enim redargueret?: Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Quid Zeno?: Consequens enim est et post oritur, ut dixi.

Itaque fecimus.: Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.
Ita credo.: Eadem nunc mea adversum te oratio est.
Explanetur igitur.: Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.
Quid nunc honeste dicit?: Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Hic ambiguo ludimur.: Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?

Sic, quod est extremum omnium appetendorum atque ductum a prima commendatione naturae, multis gradibus adscendit, ut ad summum perveniret, quod cumulatur ex integritate corporis et ex mentis ratione perfecta.

Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Sint ista Graecorum; Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Iam in altera philosophiae parte. Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt.

At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis.

Cum autem dispicere coepimus et sentire quid, simus et quid ab animantibus ceteris differamus, tum ea sequi incipimus, ad quae nati sumus. Illi enim inter se dissentiunt. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Sedulo, inquam, faciam.

Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Sin aliud quid voles, postea. Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?
Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Quis est tam dissimile homini.

Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Conferam avum tuum Drusum cum C.

Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Rationis enim perfectio est virtus; Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.

Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Quid me istud rogas?

Quaerimus enim finem bonorum. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Quoniam igitur, ut medicina valitudinis, navigationis gubernatio, sic vivendi ars est prudente, necesse est eam quoque ab aliqua re esse constitutam et profectam. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset.
Cur post Tarentum ad Archytam?

Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Rationis enim perfectio est virtus; Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Quis istud possit, inquit, negare? In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.

Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino.

Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc
                nostram comprehensionem summi boni.

                Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Cur id non ita fit? Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Comprehensum, quod cognitum non habet? An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.

Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Itaque contra est, ac dicitis; Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Quippe: habes enim a rhetoribus; Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.

Erat enim res aperta. Sed residamus, inquit, si placet. Id est enim, de quo quaerimus. At multis malis affectus. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Sit sane ista voluptas. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Non laboro, inquit, de nomine. Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-,
                num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam,
                indolentia?

                Sed haec omittamus;

Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.

Prioris generis est docilitas, memoria; Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Immo videri fortasse. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Sint modo partes vitae beatae. Quod iam a me expectare noli.

Cur deinde Metrodori liberos commendas? Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Memini vero, inquam; Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni.

Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.

Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat.

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.
Cave putes quicquam esse verius.
Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.
Collatio igitur ista te nihil iuvat.

Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Sit enim idem caecus, debilis. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Haec dicuntur inconstantissime. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Murenam te accusante defenderem. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Duo enim genera quae erant, fecit tria. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. ALIO MODO. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse.

Una voluptas e multis obscuratur in illa vita voluptaria, sed tamen ea, quamvis parva sit, pars est eius vitae, quae posita est in voluptate.

Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo
                summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus
                voluptatem.

                Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum
                obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant;

Hoc est non dividere, sed frangere. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Easdemne res? Audeo dicere, inquit. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Urgent tamen et nihil remittunt. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem. Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Quo modo?

Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid de voluptatibus suis cogitabat? Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Cyrenaici quidem non recusant; Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset?

Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Quae cum essent dicta, discessimus. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Tria genera bonorum; Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.
Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.
Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.

Restinguet citius, si ardentem acceperit. Nam quid possumus facere melius? Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est et valere; Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Ita, quod certissimum est, pro vera certaque iustitia simulationem nobis iustitiae traditis praecipitisque quodam modo ut nostram stabilem conscientiam contemnamus, aliorum errantem opinionem aucupemur. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat?

Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Suo genere perveniant ad extremum; Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Proclivi currit oratio. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Quae cum dixisset, finem ille. Rationis enim perfectio est virtus; Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Haeret in salebra.

Si longus, levis dictata sunt.

Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Quis enim redargueret? Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;

Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas?

Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Haec dicuntur fortasse ieiunius; Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. Si longus, levis; Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Quod totum contra est. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.

Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.

Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.
Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;
Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?

Perge porro;
Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Idemne, quod iucunde? Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Comprehensum, quod cognitum non habet? Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

Neutrum vero, inquit ille.: Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.
Ergo, inquit, tibi Q.: Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.

Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris,
                quam te reprehenderim.

                De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a
                Zenone minus multo quam ab antiquis;

In sapientem solum cadit, isque finis bonorum, ut ab ipsis Stoicis scriptum videmus, a Xenocrate atque ab Aristotele constitutus est. Suo genere perveniant ad extremum; Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis. Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt?

Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.

Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Quae duo sunt, unum facit. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Qualem igitur hominem natura inchoavit?

Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. Quis est tam dissimile homini. Sed quae tandem ista ratio est? Poterat autem inpune; Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Istic sum, inquit. Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; Graece donan, Latine voluptatem vocant. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.

                Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente
                vis naturae quasi per caliginem cernitur;

Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Torquatus, is qui consul cum Cn. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Verum ut haec non in posteris et in consequentibus, sed in primis continuo peccata sunt, sic ea, quae proficiscuntur a virtute, susceptione prima, non perfectione recta sunt iudicanda.

Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum.

Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?

Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. At eum nihili facit; Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit.

Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Et nemo nimium beatus est; An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?

Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. At coluit ipse amicitias. An potest cupiditas finiri? Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Sed nimis multa. Ego, quam ille praeponendam et magis eligendam, beatiorem hanc appello nec ullo minimo momento plus ei vitae tribuo quam Stoici. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero.

Idemne, quod iucunde?: Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.
Quid ergo?: At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.
Efficiens dici potest.: Iam contemni non poteris.
Si longus, levis.: Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;

Eadem fortitudinis ratio reperietur.

Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Quae sequuntur igitur? Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Non risu potius quam oratione eiciendum? Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Sed nunc, quod agimus; Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?

Quid adiuvas? Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Quid ergo? Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Iam ille sorites, quo nihil putatis esse vitiosius: quod bonum sit, id esse optabile, quod optabile, id expetendum, quod expetendum, id laudabile, deinde reliqui gradus. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio.

Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Nescio quo modo praetervolavit oratio. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Quaerimus enim finem bonorum. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.

Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Stoicos roga. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. Nihil est enim, de quo minus dubitari possit, quam et honesta expetenda per se et eodem modo turpia per se esse fugienda. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros.

Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.

Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Quae sequuntur igitur? Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Ubi ut eam caperet aut quando?

Invidiosum nomen est, infame, suspectum.

Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Confecta res esset. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Praeclare hoc quidem. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur.

Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;
Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
Beatus sibi videtur esse moriens.

Illud autem ipsum qui optineri potest, quod dicitis, omnis
                animi et voluptates et dolores ad corporis voluptates ac
                dolores pertinere?

                Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod
                quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum
                providens, dialecticas captiones.

Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Nos commodius agimus. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset.

Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Invidiosum nomen est, infame, suspectum.

Haec dicuntur inconstantissime. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Restinguet citius, si ardentem acceperit. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset.

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Suo enim quisque studio maxime ducitur. Si longus, levis.

Hunc vos beatum; A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis.

Frater et T.: Quis enim redargueret?
Scrupulum, inquam, abeunti;: Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem.
Ita credo.: Et non ex maxima parte de tota iudicabis?

Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum.

Nos vero, inquit ille;

Nemo igitur esse beatus potest. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Graece donan, Latine voluptatem vocant. Negare non possum. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura.

Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-,
                num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam,
                indolentia?

                Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus
                quam ex pretiosissimis.

Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Bestiarum vero nullum iudicium puto.

At multis malis affectus. Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata. Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Summae mihi videtur inscitiae. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum.

Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Sed nimis multa. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Explanetur igitur. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. At enim hic etiam dolore. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis.

Si enim ad populum me vocas, eum.

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit beatissimus, si id oportune facere possit, quod est convenienter naturae. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Quid dubitas igitur mutare principia naturae? At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.

Ut id aliis narrare gestiant?
Equidem e Cn.
Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.
Tamen a proposito, inquam, aberramus.

Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Hic ambiguo ludimur. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere.

Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.
Graece donan, Latine voluptatem vocant.
Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit;
Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.

Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.
Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis.
Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.
Hoc est non dividere, sed frangere.

Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac
                antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non
                sit probatum;

                Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.

Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.
Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur.
Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.

Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Et nemo nimium beatus est; Respondeat totidem verbis. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Facillimum id quidem est, inquam. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?

Sed nimis multa.

Inde igitur, inquit, ordiendum est. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Facete M. Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit? Cui Tubuli nomen odio non est?

Sed ad bona praeterita redeamus.

Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Quippe: habes enim a rhetoribus; Qui haec didicerunt, quae ille contemnit, sic solent: Duo genera cupiditatum, naturales et inanes, naturalium duo, necessariae et non necessariae. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari.
Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus?

Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem
                neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit
                Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent.

                In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute
                finis bonorum;

Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Nihilo magis. Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.

Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Hoc sic expositum dissimile est superiori. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Ac tamen hic mallet non dolere. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Sit enim idem caecus, debilis. Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;

Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit,
                illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.

                Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -,
                numquam beatus;

Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Hoc sic expositum dissimile est superiori. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. At iam decimum annum in spelunca iacet.

Praeteritis, inquit, gaudeo. Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Tum ille: Ain tandem? Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.

Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.

Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Que Manilium, ab iisque M. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Itaque ab his ordiamur. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit?

Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Ut aliquid scire se gaudeant? Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Quid est enim aliud esse versutum? Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.

Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Deinde dolorem quem maximum? Etiam beatissimum? Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;

Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Gerendus est mos, modo recte sentiat. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.

Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Quod equidem non reprehendo; Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.

Tria genera bonorum;
Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?

Iam in altera philosophiae parte. Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Quod quidem iam fit etiam in Academia. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.

Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Perge porro; Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Videsne quam sit magna dissensio? Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Erat enim res aperta.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Optime, inquam. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Quae sequuntur igitur? Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Quis istud, quaeso, nesciebat? Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.

Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.

Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Sed quot homines, tot sententiae; Erit enim mecum, si tecum erit. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Quis istud possit, inquit, negare? Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Quid censes in Latino fore? Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?

Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Quod cum dixissent, ille contra.

Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Ita, quae mutat, ea corrumpit, quae sequitur sunt tota Democriti, atomi, inane, imagines, quae eidola nominant, quorum incursione non solum videamus, sed etiam cogitemus; Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.

Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Praeteritis, inquit, gaudeo. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Quo igitur, inquit, modo? Eadem nunc mea adversum te oratio est. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima.

Sed fortuna fortis;: Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.
At coluit ipse amicitias.: Praeteritis, inquit, gaudeo.
Certe non potest.: Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.
Idem adhuc;: Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Quibusnam praeteritis?: Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus.
Quo modo?: Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re;

Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.

Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur. Urgent tamen et nihil remittunt. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum;

Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Graccho, eius fere, aequalí? Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Videsne, ut haec concinant? Quae est igitur causa istarum angustiarum? Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Bonum valitudo: miser morbus. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Summus dolor plures dies manere non potest? Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Hoc tu nunc in illo probas.

Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur.
Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.
Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.
Sed haec omittamus;
Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.
Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Quibus ego vehementer assentior. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Refert tamen, quo modo.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Sed ille, ut dixi, vitiose. Id mihi magnum videtur. Cur post Tarentum ad Archytam? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Hic nihil fuit, quod quaereremus. Itaque fecimus. Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis.

Sed residamus, inquit, si placet. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Hos contra singulos dici est melius. Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere.

Frater et T.: Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum?
Quonam modo?: Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.
Stoici scilicet.: Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus.

Quid ergo?: Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?
Praeclare hoc quidem.: Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur.
Efficiens dici potest.: Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;
Quae sequuntur igitur?: Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?
Si longus, levis.: Quare conare, quaeso.

Quid ergo?: Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.
Quis enim redargueret?: Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.
Immo alio genere;: Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus.
Age sane, inquam.: At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;
Quid adiuvas?: Restinguet citius, si ardentem acceperit.
Quid Zeno?: Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.
Venit ad extremum;: Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.

Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari.

Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Quae contraria sunt his, malane? Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.

Sint ista Graecorum;: Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Beatum, inquit.: Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.
Restatis igitur vos;: In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt.
Optime, inquam.: Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.
Etiam beatissimum?: Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Pollicetur certe.: Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?

Zenonis est, inquam, hoc Stoici. At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant. Cave putes quicquam esse verius. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem.

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.
Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere.
Quis enim redargueret?
Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum.

Graece donan, Latine voluptatem vocant. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Scisse enim te quis coarguere possit? Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Comprehensum, quod cognitum non habet?

Quonam, inquit, modo?

Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Hoc est non dividere, sed frangere. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Sed ego in hoc resisto; Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Qui est in parvis malis. Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem.

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Sed ille, ut dixi, vitiose. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit.

Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus.

Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore;
Verum hoc idem saepe faciamus.
Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
Sed ego in hoc resisto;

Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.
Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?
Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.

Proclivi currit oratio.: Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.
Moriatur, inquit.: Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.
Bonum valitudo: miser morbus.: Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.
Tubulo putas dicere?: Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.
Negare non possum.: Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.
Nihil sane.: Bonum incolumis acies: misera caecitas.

Nunc vides, quid faciat. Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Videsne, ut haec concinant? Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis.

Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Contineo me ab exemplis. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem.

Quod autem ea, quae ad naturam accommodata et per se
                assumenda esse dicunt, non adiungunt ad finem bonorum,
                desciscunt a natura et quodam modo sunt non dissimiles
                Aristonis.

                Sin aliud quid voles, postea.

Quonam, inquit, modo?: Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.
Sedulo, inquam, faciam.: Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.
Sed ad illum redeo.: Nemo igitur esse beatus potest.
Equidem e Cn.: Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.
Tu quidem reddes;: Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?

Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Memini vero, inquam; Tum mihi Piso: Quid ergo?

Ad eos igitur converte te, quaeso. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Nos commodius agimus. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Quid sequatur, quid repugnet, vident. ALIO MODO. Ego vero isti, inquam, permitto. At iam decimum annum in spelunca iacet.

Tria genera bonorum; Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Itaque earum rerum hic tenetur a sapiente delectus, ut aut reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut perferendis doloribus asperiores repellat. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis.

Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere?

Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam
                uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis
                lucris paulum aliquid damni contraxerit.

                Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa
                commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis
                uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt.

Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit.

Prodest, inquit, mihi eo esse animo.

Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere? Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.

Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.

Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Haec dicuntur inconstantissime. Nos cum te, M. Quid sequatur, quid repugnet, vident.

Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est.

Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.

Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Dicimus aliquem hilare vivere; Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Sed haec nihil sane ad rem; Sint modo partes vitae beatae.

An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Quae contraria sunt his, malane? Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.

Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda.

Nihil illinc huc pervenit. Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Sin aliud quid voles, postea. Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur; Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Deinde dolorem quem maximum? Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit.

In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur.
Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.
Sed quid sentiat, non videtis.

Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;
Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q.
Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.
In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Scrupulum, inquam, abeunti;

Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Quid enim possumus hoc agere divinius? Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Nihilo magis. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari.

Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Sed haec omittamus; Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Sed ad bona praeterita redeamus.

Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Neutrum vero, inquit ille. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Ita prorsus, inquam; In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.

Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare?
Aliter autem vobis placet.
Nullus est igitur cuiusquam dies natalis.
Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.

Sed residamus, inquit, si placet. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Confecta res esset. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Quorum altera prosunt, nocent altera. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.

Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;
Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.

Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat.

Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Stoici scilicet. Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Verum hoc idem saepe faciamus.

Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.

Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Ex quo intellegi debet homini id esse in bonis ultimum, secundum naturam vivere, quod ita interpretemur: vivere ex hominis natura undique perfecta et nihil requirente. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. An tu me de L. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Sed quid sentiat, non videtis. Etiam beatissimum? Summum a vobis bonum voluptas dicitur.

Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Certe non potest. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Prioris generis est docilitas, memoria;

Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt,
                similes sunt illorum;

                Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid
                sequi, quid fugere debeant?

Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.
Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.
Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni?
Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum.

Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?
Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.
Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.
Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Nunc agendum est subtilius. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Recte, inquit, intellegis. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Nobis enim ista quaesita, a nobis descripta, notata, praecepta sunt, omniumque rerum publicarum reetionis genera, status, mutationes, leges etiam et instituta ac mores civitatum perscripsimus. Sed haec in pueris; Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.

Nam aut privatim aliquid gerere malunt aut, qui attore animo
                sunt, capessunt rem publicam honoribus imperiisque
                adipiscendis aut totos se ad studia doctrinae conferunt.

                Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid
                quidque sit aperitur, definitio est.

Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Verum hoc idem saepe faciamus. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est. Itaque contra est, ac dicitis; Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus.

Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Inquit, cum ego te hac nova lege videam eodem die accusatori responderet tribus horis perorare, in hac me causa tempus dilaturum putas? Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Ecce aliud simile dissimile. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Contineo me ab exemplis.

Restinguet citius, si ardentem acceperit. Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Bonum patria: miserum exilium. At certe gravius. Simus igitur contenti his. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Et quidem, inquit, vehementer errat;
Qualem igitur hominem natura inchoavit?
Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?
Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen;
Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;

Ergo, inquit, tibi Q. Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Eam stabilem appellas. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Ergo, inquit, tibi Q. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Haec dicuntur inconstantissime. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est.

Quorum sine causa fieri nihil putandum est.

Equidem e Cn. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Proclivi currit oratio. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. At certe gravius. At eum nihili facit; Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.

Numquam facies.: Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.
Eadem fortitudinis ratio reperietur.: Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur.
Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur.
Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.

Facillimum id quidem est, inquam.

Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Ut pulsi recurrant? Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.

Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Sed ille, ut dixi, vitiose. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Iam in altera philosophiae parte. Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Si quae forte-possumus. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Hoc tu nunc in illo probas. Ut aliquid scire se gaudeant? Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam.

At iam decimum annum in spelunca iacet. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Gerendus est mos, modo recte sentiat. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Hoc igitur quaerentes omnes, et ii, qui quodcumque in mentem veniat aut quodcumque occurrat se sequi dicent, et vos ad naturam revertemini. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;

Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Nam de isto magna dissensio est. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Cave putes quicquam esse verius. Restatis igitur vos; Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;

Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.

Suo enim quisque studio maxime ducitur. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Ergo, inquit, tibi Q. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;

Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici,
                verba.

                Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini
                pareat?

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; An eiusdem modi? Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Suo enim quisque studio maxime ducitur. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?
Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.
Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.
Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.
Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;

Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.
Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?
Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.
Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?
Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Erit enim mecum, si tecum erit. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?

Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.

Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Alii rursum isdem a principiis omne officium referent aut ad voluptatem aut ad non dolendum aut ad prima illa secundum naturam optinenda. Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. Magna laus. Praeteritis, inquit, gaudeo.

Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab
                aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio.

                Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status
                naturae congruentis tenet;

Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?

Quid nunc honeste dicit? In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Quis est tam dissimile homini. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Cyrenaici quidem non recusant; Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Nos commodius agimus. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?

Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis. Dicimus aliquem hilare vivere; Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.

Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Quid Zeno? In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Quare conare, quaeso. Sed haec in pueris;

Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Itaque his sapiens semper vacabit. Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Hic ambiguo ludimur. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Qui est in parvis malis. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari.

An quod ita callida est, ut optime possit architectari
                voluptates?

                Uti tum denique iudicetur beatusne fuerit, cum extremum
                vitae diem morte confecerit, quod ille unus e septem
                sapientibus non sapienter Croesum monuit;

Immo alio genere; Utram tandem linguam nescio? Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Esse enim, nisi eris, non potes. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?

Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Cave putes quicquam esse verius. An haec ab eo non dicuntur? Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Urgent tamen et nihil remittunt. Videsne quam sit magna dissensio? Quonam, inquit, modo? Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Uti tum denique iudicetur beatusne fuerit, cum extremum vitae diem morte confecerit, quod ille unus e septem sapientibus non sapienter Croesum monuit; Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Sin autem reliqua appetenda sunt, cur, quod est ultimum rerum appetendarum, id non aut ex omnium earum aut ex plurimarum et maximarum appetitione concluditur?

Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest.

Recte, inquit, intellegis.: Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur.
Quid enim?: An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?
Sedulo, inquam, faciam.: Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.
Quare conare, quaeso.: Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero.
An eiusdem modi?: Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?

Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere.

Quanta autem ab illis varietas argumentorum ratione concludentium eorumque cum captiosis interrogationibus dissimilitudo! Quid, quod plurimis locis quasi denuntiant, ut neque sensuum fidem sine ratione nec rationis sensibus exquiramus?

Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Et nemo nimium beatus est; Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum.

Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.

Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Tria genera bonorum; Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset, nollem vituperatum. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur.

Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est.

Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? Prave, nequiter, turpiter cenabat; Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Illi enim inter se dissentiunt. At iam decimum annum in spelunca iacet. In schola desinis. Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. Iam enim adesse poterit. Ut pulsi recurrant? Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Poterat autem inpune;

Cur, nisi quod turpis oratio est?

Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Summae mihi videtur inscitiae. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.

Recte dicis;: Urgent tamen et nihil remittunt.
Hunc vos beatum;: Quid, quod res alia tota est?

Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Hoc non est positum in nostra actione. Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur. Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur?

Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Satis est ad hoc responsum. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a Zenone novi sit allatum.

Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Quid enim? Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Quid nunc honeste dicit? Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

Nihil sane.

Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Tria genera bonorum; Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.

At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Quae sequuntur igitur? Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Quo tandem modo? Istud quidem, inquam, optime dicis, sed quaero nonne tibi faciendum idem sit nihil dicenti bonum, quod non rectum honestumque sit, reliquarum rerum discrimen omne tollenti. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.

Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt;
Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno?
Hos contra singulos dici est melius.
Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt?

Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Nam quid possumus facere melius? Paria sunt igitur. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Eadem nunc mea adversum te oratio est. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.

Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Immo videri fortasse. Tubulo putas dicere? Ubi ut eam caperet aut quando? At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es.

Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?

Mihi enim satis est, ipsis non satis. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Tum mihi Piso: Quid ergo? Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Prioris generis est docilitas, memoria;

Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.

Quae duo sunt, unum facit. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Et nemo nimium beatus est; Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.

Haeret in salebra. Non est igitur summum malum dolor. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset.

Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius.
Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?
Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum.
Eadem nunc mea adversum te oratio est.

An haec ab eo non dicuntur?

Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? An quae de prudentia, de cognitione rerum, de coniunctione generis humani, quaeque ab eisdem de temperantia, de modestia, de magnitudine animi, de omni honestate dicuntur? Tubulo putas dicere? Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.

A mene tu? Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.

Oratio me istius philosophi non offendit; Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam.

Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum;

Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem.
Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;
Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent.
Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur.
Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;

Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille;

-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Idem adhuc; Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis.

In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.

Sed ille, ut dixi, vitiose. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Minime vero istorum quidem, inquit. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Laboribus hic praeteritis gaudet, tu iubes voluptatibus, et hic se ad ea revocat, e quibus nihil umquam rettulerit ad corpus, tu totus haeres in corpore. Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt?

Nos commodius agimus.: Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?
ALIO MODO.: Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.
Certe non potest.: Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni.
Nulla erit controversia.: Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

At iste non dolendi status non vocatur voluptas.
Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit;
Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.
Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt.
Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;

Quis autem de ipso sapiente aliter existimat, quin, etiam
                cum decreverit esse moriendum, tamen discessu a suis atque
                ipsa relinquenda luce moveatur?

                In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut
                in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est
                et valere;

Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat.
Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?
Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.
Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.
Efficiens dici potest.

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Hoc tu nunc in illo probas. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.

Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? At hoc in eo M. Quis istud possit, inquit, negare? Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Id enim natura desiderat. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet.

Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit?
Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.
Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;

Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. An hoc usque quaque, aliter in vita? Illud non continuo, ut aeque incontentae. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Sullae consulatum? Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare? Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Facete M.

Ut bacillum aliud est inflexum et incurvatum de industria, aliud ita natum, sic ferarum natura non est illa quidem depravata mala disciplina, sed natura sua.

Sed haec nihil sane ad rem;
Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
Refert tamen, quo modo.
Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;

Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.

Cur deinde Metrodori liberos commendas? Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Quam quidem certationem homo et acutus et diligens, Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in earum comparatione positum putat. Immo videri fortasse. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Certe non potest.

Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles.
Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius.
Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis?
Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.
Cur, nisi quod turpis oratio est?
Quo modo autem philosophus loquitur?

Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti ratio reddi possit. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Est, ut dicis, inquit; Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.

Quid Zeno?: Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio.
Praeclare hoc quidem.: Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis.

Hoc non est positum in nostra actione.

Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Hoc non est positum in nostra actione. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent. At iam decimum annum in spelunca iacet. Optime, inquam. Perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri; Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap. Eam stabilem appellas. An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus?

Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.
Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.
Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.
Nunc de hominis summo bono quaeritur;
Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;

Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat;
Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?
Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.
Erit enim mecum, si tecum erit.

Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Urgent tamen et nihil remittunt. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Negare non possum. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.

Ea possunt paria non esse. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Prave, nequiter, turpiter cenabat; Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Cum autem dispicere coepimus et sentire quid, simus et quid ab animantibus ceteris differamus, tum ea sequi incipimus, ad quae nati sumus.

Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.
Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est.

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Dat enim intervalla et relaxat.

Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Tanta vis admonitionis inest in locis; Cur, nisi quod turpis oratio est? Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Minime vero, inquit ille, consentit.

An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?
Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse?
Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.
Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet?
Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris;

Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Quid iudicant sensus? Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis.

Falli igitur possumus.: Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.
Haeret in salebra.: Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;
Tu quidem reddes;: Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate.
Magna laus.: Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.
Nam quid possumus facere melius?
Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.
Pauca mutat vel plura sane;
Est, ut dicis, inquam.
Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur.

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Quorum altera prosunt, nocent altera. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Praeclare hoc quidem. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Non laboro, inquit, de nomine. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt;

Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris.

Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus;

Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda;

Non potes, nisi retexueris illa.

Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?

Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur.
Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.
Non est igitur voluptas bonum.

A mene tu?: Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.
Quis enim redargueret?: Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.
Sint ista Graecorum;: Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere;
Primum divisit ineleganter;: Quid sequatur, quid repugnet, vident.

Praeclarae mortes sunt imperatoriae;
Quippe: habes enim a rhetoribus;
Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.
Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.
Duo enim genera quae erant, fecit tria.

Nulla erit controversia. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Non semper, inquam; Utilitatis causa amicitia est quaesita. Si longus, levis dictata sunt. Sin aliud quid voles, postea.

Ea enim vita expetitur, quae sit animi corporisque expleta
                virtutibus, in eoque summum bonum poni necesse est,
                quandoquidem id tale esse debet, ut rerum expetendarum sit
                extremum.

                Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem
                mihi videri potest.

Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Nulla erit controversia.

Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura.

Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur.

An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Cur, nisi quod turpis oratio est? Sullae consulatum? Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet?
Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.
At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.
Sint ista Graecorum;
Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde?

Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.

Non semper, inquam; Mihi enim satis est, ipsis non satis. Maximus dolor, inquit, brevis est. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Quis est tam dissimile homini. Immo alio genere; Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri.

Utram tandem linguam nescio?: Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem.
Quis negat?: Nulla erit controversia.

Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens
                iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas,
                liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis
                eiusdem.

                Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint,
                vel omnia vel plurima et maxima.

Cur haec eadem Democritus?

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Urgent tamen et nihil remittunt. Cur post Tarentum ad Archytam?

Qui est in parvis malis. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Hic ambiguo ludimur. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Rationis enim perfectio est virtus; Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Quonam, inquit, modo?: Suo genere perveniant ad extremum;
Hic ambiguo ludimur.: Quorum sine causa fieri nihil putandum est.
Quid ergo?: Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens.

Quis hoc dicit?

                Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus,
                haerebitis.

Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.

Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris. In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Nos vero, inquit ille; Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Nihil ad rem! Ne sit sane;

Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum.

Sed nimis multa.: Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum;
Quis negat?: Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit;
Sedulo, inquam, faciam.: Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.
Quibusnam praeteritis?: At iam decimum annum in spelunca iacet.

At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.
Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest.
Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

Bestiarum vero nullum iudicium puto.

Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset.

Et quod est munus, quod opus sapientiae?

Comprehensum, quod cognitum non habet? Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Quibus ego vehementer assentior. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Summae mihi videtur inscitiae.

Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. Efficiens dici potest. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Tum ille: Ain tandem?

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Ecce aliud simile dissimile. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Praeteritis, inquit, gaudeo. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Quod quidem nobis non saepe contingit. Quid me istud rogas? Sin aliud quid voles, postea. Velut ego nunc moveor. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Cur id non ita fit? Deprehensus omnem poenam contemnet.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Tum mihi Piso: Quid ergo? Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Est, ut dicis, inquam. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Cur deinde Metrodori liberos commendas? At eum nihili facit; Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Qualem igitur hominem natura inchoavit? Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset.

Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum.

An tu me de L. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Non est igitur voluptas bonum. Ecce aliud simile dissimile. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;

Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?
Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.
Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.
Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit.
Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt;
Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex.

Ita prorsus, inquam;

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Hoc non est positum in nostra actione. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

                Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit
                ille, tibi non vera videantur.

Et nemo nimium beatus est; Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Esse tantam vim virtutis tantamque, ut ita dicam, auctoritatem honestatis, ut reliqua non illa quidem nulla, sed ita parva sint, ut nulla esse videantur. Quod cum dixissent, ille contra. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.

Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum?

Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor;
Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.
Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.
Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest;

Frater et T.: Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.
Idemne, quod iucunde?: Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Quod autem ea, quae ad naturam accommodata et per se assumenda esse dicunt, non adiungunt ad finem bonorum, desciscunt a natura et quodam modo sunt non dissimiles Aristonis.

Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis.

At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.

Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Quis est tam dissimile homini. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Deinde dolorem quem maximum? Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.

Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.

Quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus, sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut dicitur, omne officio continetur. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Sed quot homines, tot sententiae; Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Cur haec eadem Democritus? Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Nobis enim ista quaesita, a nobis descripta, notata, praecepta sunt, omniumque rerum publicarum reetionis genera, status, mutationes, leges etiam et instituta ac mores civitatum perscripsimus. Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.

Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Sed ad bona praeterita redeamus.

Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam.

Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Sed ille, ut dixi, vitiose.

Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate.

Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Immo alio genere; Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis. Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Utilitatis causa amicitia est quaesita.

Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.

Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Naturalem enim appetitionem, quam vocant o)rmh)n, itemque officium, ipsam etiam virtutem tuentem volunt esse earum rerum, quae secundum naturam sunt. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Refert tamen, quo modo. Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; Quo igitur, inquit, modo? At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset.

Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita?
Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;
Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino.

Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Quae cum dixisset, finem ille. Iam contemni non poteris. Scaevolam M. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Sed haec omittamus; Est, ut dicis, inquit; Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret.

Restatis igitur vos;

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Ac tamen hic mallet non dolere. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Prave, nequiter, turpiter cenabat; Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute.

Stoici scilicet.: Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?
Primum divisit ineleganter;: Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. At iam decimum annum in spelunca iacet.

At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Sint modo partes vitae beatae. Quod vestri non item. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt.

Quibusnam praeteritis?: Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.
A mene tu?: Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.

Quonam, inquit, modo?

Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Certe non potest. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Non igitur bene. Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

An eiusdem modi?

Quod totum contra est. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Quae est igitur causa istarum angustiarum? Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum.

Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere.
Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset.

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Laboro autem non sine causa; Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Que Manilium, ab iisque M.

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni.

Refert tamen, quo modo.

Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Nos commodius agimus. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Non risu potius quam oratione eiciendum? Paria sunt igitur. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?

Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Non laboro, inquit, de nomine.

Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.
Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit.
Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum?

Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Certe non potest. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Is es profecto tu. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Itaque his sapiens semper vacabit. Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Ille incendat? Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;

Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? De illis, cum volemus.

Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?

Haec dicuntur inconstantissime. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Magna laus. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Beatus sibi videtur esse moriens. Dicimus aliquem hilare vivere; Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.

Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Perge porro;

Hunc vos beatum;: An est aliquid, quod te sua sponte delectet?
Itaque fecimus.: His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.
Ille incendat?: Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;

Hoc simile tandem est? Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Quo modo igitur, inquies, verum esse poterit omnia referri ad summum bonum, si amicítiae, si propinquitates, si reliqua externa summo bono non continentur?

Ne id quidem, nisi multa annorum intercesserint milia, ut
                omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum
                tempus reversio.

                Hoc non est positum in nostra actione.

Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem
                philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum
                quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba
                corrigi.

                Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae
                praeposita et reiecta diximus;

Scrupulum, inquam, abeunti; Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.

Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.

Restinguet citius, si ardentem acceperit. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Tum mihi Piso: Quid ergo? Scisse enim te quis coarguere possit? Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Istud quidem, inquam, optime dicis, sed quaero nonne tibi faciendum idem sit nihil dicenti bonum, quod non rectum honestumque sit, reliquarum rerum discrimen omne tollenti.

Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;
Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta?
Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum.

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis.

Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut
                dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si
                illud, hoc;

                Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem,
                quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil
                dolere.

Quod cum dixissent, ille contra.
Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.
Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.
In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus.
Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?
Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis.

Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Tollenda est atque extrahenda radicitus.
Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis?

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. At hoc in eo M. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Est, ut dicis, inquit;

Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;
Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.
Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.

Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare.

Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Pollicetur certe. Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; Itaque ad tempus ad Pisonem omnes.

Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.
Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius.
Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus.
Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Nihil sane. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Prioris generis est docilitas, memoria; Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Nemo igitur esse beatus potest. Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Ut pulsi recurrant? Ubi ut eam caperet aut quando? An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Itaque his sapiens semper vacabit. Sint ista Graecorum; Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Ego vero isti, inquam, permitto.
Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati.
Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis.
Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane.

Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde;

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis.

Quid, quod res alia tota est?
Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.
Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.

Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Cumque ipsa virtus efficiat ita beatam vitam, ut beatior esse non possit, tamen quaedam deesse sapientibus tum, cum sint beatissimi; Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Polycratem Samium felicem appellabant. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Hos contra singulos dici est melius. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Quae contraria sunt his, malane? Paria sunt igitur. Paria sunt igitur. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.

Si movente, quod tamen dicitis, nulla turpis voluptas erit, quae praetermittenda sit, et simul non proficiscitur animal illud modo natum a summa voluptate, quae est a te posita in non dolendo.

Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.
A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.
Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno?
Non est igitur voluptas bonum.
Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.

Nam sunt et in animo praecipua quaedam et in corpore, quae
                cum leviter agnovit, tum discernere incipit, ut ea, quae
                prima data sunt natura, appetat asperneturque contraria.

                Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam
                optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.

Tamen a proposito, inquam, aberramus.
Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.
Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?
Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;

Tubulo putas dicere?: Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Sed nimis multa.: Ea possunt paria non esse.
Hunc vos beatum;: Mihi enim satis est, ipsis non satis.
Quibusnam praeteritis?: Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.
Peccata paria.: Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.
Quare conare, quaeso.: Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere.

Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare. Magna laus. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Conferam avum tuum Drusum cum C. Ubi ut eam caperet aut quando? A mene tu? Tamen a proposito, inquam, aberramus. Tollenda est atque extrahenda radicitus. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?

Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.
Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Confecta res esset. Quod cum dixissent, ille contra. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.

Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Tanta vis admonitionis inest in locis; Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem.

Attulisti aliud humanius horum recentiorum, numquam dictum
                ab ipso illo, quod sciam, primo utilitatis causa amicum
                expeti, cum autem usus accessisset, tum ipsum amari per se
                etiam omissa spe voluptatis.

                Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici,
                verba.

Nunc idem, nisi molestum est, quoniam tibi non omnino displicet definire et id facis, cum vis, velim definias quid sit voluptas, de quo omnis haec quaestio est.

Omne enim animal, simul et ortum est, se ipsum et omnes partes suas diligit duasque, quae maximae sunt, in primis amplectitur, animum et corpus, deinde utriusque partes.

Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa;

Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia;

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Idemne, quod iucunde? Non laboro, inquit, de nomine. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Ut pulsi recurrant? Duo enim genera quae erant, fecit tria. At enim hic etiam dolore. At ego quem huic anteponam non audeo dicere;

Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? ALIO MODO. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Refert tamen, quo modo. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis.
Sed ad bona praeterita redeamus.
Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.

Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.

Inde igitur, inquit, ordiendum est. Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Ecce aliud simile dissimile. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Deprehensus omnem poenam contemnet. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus?

Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?

Ac tamen hic mallet non dolere. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit?

Completur enim et ex eo genere vitae, quod virtute fruitur, et ex iis rebus, quae sunt secundum naturam neque sunt in nostra potestate. Quis enim redargueret? Non risu potius quam oratione eiciendum? Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Eadem fortitudinis ratio reperietur. Laboro autem non sine causa; Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.

Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Illi enim inter se dissentiunt. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Nihil ad rem! Ne sit sane;

Atqui reperiemus asotos primum ita non religiosos, ut edint
                de patella, deinde ita mortem non timentes, ut illud in ore
                habeant ex Hymnide: Mihi sex menses satis sunt vitae,
                septimum Orco spondeo.

                Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est.

Ergo nata est sententia veterum Academicorum et Peripateticorum, ut finem bonorum dicerent secundum naturam vivere, id est virtute adhibita frui primis a natura datis. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.

Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Quae cum dixisset, finem ille. Quid de Pythagora? Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Nihil ad rem! Ne sit sane; At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Tollenda est atque extrahenda radicitus.

Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis.

Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Frater et T. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae.

De qua Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad
                beate vivendum sapientia comparaverit, nihil esse maius
                amicitia, nihil uberius, nihil iucundius.

                Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in
                cena quidem posse videamur?

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Ubi ut eam caperet aut quando? Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Polycratem Samium felicem appellabant. Quare ad ea primum, si videtur; Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus.

Primum quid tu dicis breve? Nec enim ille respirat, ante quam emersit, et catuli aeque caeci, prius quam dispexerunt, ac si ita futuri semper essent. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant.

An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc
                habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum?

                Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum
                quodam modo et consequens putandum est, quod illi
                §pigennhmatikÒn appellant;

Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.
Ita prorsus, inquam;

Est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti ratio reddi possit. Quid vero?

Haec mirabilia videri intellego, sed cum certe superiora firma ac vera sint, his autem ea consentanea et consequentia, ne de horum quidem est veritate dubitandum.

Sed tamen intellego quid velit. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit?

Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse
                praestantius, sin emolumento, summas familiaritates
                praediorum fructuosorum mercede superari.

                Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta,
                si opus erit, dimicabit.

Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Sed ad bona praeterita redeamus. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Negare non possum. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Ut pulsi recurrant?

Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis.

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Nihilo magis. Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est. Quod cum dixissent, ille contra. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur, nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam quod nolit? Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est.

Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Itaque his sapiens semper vacabit. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;

Nam sunt et in animo praecipua quaedam et in corpore, quae
                cum leviter agnovit, tum discernere incipit, ut ea, quae
                prima data sunt natura, appetat asperneturque contraria.

                Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic
                hi mihi videntur facere melius quam dicere.

Ita fit, ut duo genera propter se expetendorum reperiantur,
                unum, quod est in iis, in quibus completar illud extremum,
                quae sunt aut animi aut corporis;

                Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint
                voluptates, eas obscurari saepe et obrui.

Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo
                voluptatem.

                Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam
                optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.

Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur?

Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem.
Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.
Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus.
Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.

Haeret in salebra.

Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Sit enim idem caecus, debilis.

Quis autem de ipso sapiente aliter existimat, quin, etiam cum decreverit esse moriendum, tamen discessu a suis atque ipsa relinquenda luce moveatur?

Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.
At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis.
Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum.

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Satis est ad hoc responsum. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Hos contra singulos dici est melius. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? At enim hic etiam dolore.

Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate.
Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;
Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.
Equidem e Cn.
Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Concede nihil esse bonum, nisi quod bonestum sit: concedendum est in virtute esse positam beatam vitam vide rursus retro: dato hoc dandum erit illud. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Stoicos roga. Nihil enim hoc differt. Verum hoc idem saepe faciamus. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse.

Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus.
Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.
Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.
Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus?
Non risu potius quam oratione eiciendum?

Falli igitur possumus.: Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Quid vero?: Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Stoici scilicet.: Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.
Immo alio genere;: Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Etiam beatissimum?: Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.

Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia.

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.
Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?
Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.

Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.
Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L.

Deinde dolorem quem maximum?: Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.
Certe non potest.: An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P.
Audeo dicere, inquit.: Non igitur bene.
Ita prorsus, inquam;: Haec igitur Epicuri non probo, inquam.
Respondeat totidem verbis.: Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.
Qui convenit?: Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere
                possit, si nulla cultura adhibeatur.

                At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper
                tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu.

Cur deinde Metrodori liberos commendas?

Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Murenam te accusante defenderem.

Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Deinde dolorem quem maximum? Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse?

Non risu potius quam oratione eiciendum? Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Satis est ad hoc responsum. Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.

Easdemne res?: Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;
A mene tu?: Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.
Qui convenit?: Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero.
Stoici scilicet.: Itaque ab his ordiamur.
Falli igitur possumus.: Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.
Itaque fecimus.: Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium.

At hoc in eo M. Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Ita prorsus, inquam; Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;

Habes undique expletam et perfectam, Torquate, formam honestatis, quae tota quattuor his virtutibus, quae a te quoque commemoratae sunt, continetur.

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.

Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Itaque contra est, ac dicitis; Mihi enim satis est, ipsis non satis. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Quo modo autem philosophus loquitur? Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur, nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam quod nolit?

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Quis Aristidem non mortuum diligit? Igitur ne dolorem quidem. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Tria genera bonorum;

Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?
Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.
Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;
Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum;
Rationis enim perfectio est virtus;

Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo
                commutatis verbis ipsas res conferamus.

                Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute
                contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.

Nam cum suscepta semel est beata vita, tam permanet quam
                ipsa illa effectrix beatae vitae sapientia neque expectat
                ultimum tempus aetatis, quod Croeso scribit Herodotus
                praeceptum a Solone.

                Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid
                historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid
                tanta tot versuum memoria voluptatis affert?

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?
Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.
De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.
An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?
In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus.
Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;

Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Si longus, levis; Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Non est igitur voluptas bonum. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Stoici scilicet.

Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam
                domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit,
                intus veritas occultetur?

                Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non
                propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se
                expetemus.

Frater et T.: Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.
Simus igitur contenti his.: Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?
Facete M.: Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.
Etiam beatissimum?: Nullus est igitur cuiusquam dies natalis.

Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.
Falli igitur possumus.
Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit?

Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed
                esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti.

                His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua
                sunt longa esse non debent.

Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.
Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.

Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.

Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Sed haec omittamus; Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.

Immo videri fortasse.: Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere.
Immo alio genere;: Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?
Quonam modo?: Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.
Ita prorsus, inquam;: Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum?
ALIO MODO.: Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.
Quis negat?: Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.

Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P.
Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.
Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.
Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.
Recte dicis;
Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.

Sive hoc difficile est, tamen nec modus est ullus investigandi veri, nisi inveneris, et quaerendi defatigatio turpis est, cum id, quod quaeritur, sit pulcherrimum. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?

Age, inquies, ista parva sunt.

Quid de Platone aut de Democrito loquar? Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est et valere;

Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.
Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus?

Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta.

At hoc in eo M. An potest cupiditas finiri? Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur.

Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Quid iudicant sensus? Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M.

Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis? Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Quonam modo? Duo enim genera quae erant, fecit tria. At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Bonum incolumis acies: misera caecitas.

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Inquit, dasne adolescenti veniam? Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?

Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.

Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros.

Tenent mordicus.: Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio.
Explanetur igitur.: Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?
Optime, inquam.: Sed residamus, inquit, si placet.

Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod
                sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra
                omnia.

                Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido
                patria esse cariorem.

Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt?

Itaque ad tempus ad Pisonem omnes.
Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur.
Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis;

Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; Nemo igitur esse beatus potest. Quid, si efficio ut fateare me non modo quid sit voluptas scire-est enim iucundus motus in sensu-, sed etiam quid eam tu velis esse? At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.

Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;
Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.
Iam enim adesse poterit.
Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Nam quid possumus facere melius? Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Quippe: habes enim a rhetoribus; Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est.

Quis est tam dissimile homini.

Rationis enim perfectio est virtus;
Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;

Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Dici enim nihil potest verius. Dat enim intervalla et relaxat.

In schola desinis. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Iudicia rerum in sensibus ponit, quibus si semel aliquid falsi pro vero probatum sit, sublatum esse omne iudicium veri et falsi putat. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset.

Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores.

Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio.

Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Tria genera bonorum; Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Quare attende, quaeso. Suo genere perveniant ad extremum; Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Sed ad bona praeterita redeamus. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant.

Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum;

Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni?

An hoc usque quaque, aliter in vita? Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Quo tandem modo? Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit.

Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;
Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;
Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero.
Ut pulsi recurrant?
Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.
Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.

Quod cum dixissent, ille contra.
Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.
An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.

Iam ille sorites, quo nihil putatis esse vitiosius: quod bonum sit, id esse optabile, quod optabile, id expetendum, quod expetendum, id laudabile, deinde reliqui gradus.

In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere
                possit, si nulla cultura adhibeatur.

                Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis
                re, non teste moveamur.

Et quoniam excedens e vita et manens aeque miser est nec
                diuturnitas magis ei vitam fugiendam facit, non sine causa
                dicitur iis, qui pluribus naturalibus frui possint, esse in
                vita manendum.

                Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui
                torqueatur.

Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Sed haec in pueris; Equidem e Cn. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.

Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?
Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium.
At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;
Cur, nisi quod turpis oratio est?

Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Quid ergo? Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur.

Quamquam te quidem video minime esse deterritum.
His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.
Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.
Zenonis est, inquam, hoc Stoici.

Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.

Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Erat enim res aperta. Sed quae tandem ista ratio est? Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Sed ille, ut dixi, vitiose. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Proclivi currit oratio.: Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?
Idemne, quod iucunde?: Hoc non est positum in nostra actione.
Avaritiamne minuis?: Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.
Ita credo.: Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?

Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus.
Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Quo modo igitur evenit, ut hominis natura sola esset, quae hominem relinqueret, quali oblivisceretur corporis, quae summum bonum non in toto homine, sed in parte hominis poneret?

Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Quod certe universum sua sponte ipsum expeti et propter se necesse est, quoniam ante demonstratum est etiam singulas eius partes esse per se expetendas. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Sint modo partes vitae beatae. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Illi enim inter se dissentiunt. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius.

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Equidem e Cn. Prioris generis est docilitas, memoria; Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. Itaque contra est, ac dicitis; Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Proclivi currit oratio.

Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Sed quod proximum fuit non vidit. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. At enim sequor utilitatem.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Efficiens dici potest. Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. At iam decimum annum in spelunca iacet.

Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

Quae est igitur causa istarum angustiarum? Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Quod quidem iam fit etiam in Academia. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus? Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea;

Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Quae similitudo in genere etiam humano apparet.
Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.
Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?
Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit?
Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.
Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit.
Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;

Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.

Quare conare, quaeso. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.

Suo enim quisque studio maxime ducitur. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;

Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Facillimum id quidem est, inquam. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Id enim natura desiderat. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Comprehensum, quod cognitum non habet? Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.

Reguli reiciendam;: Prodest, inquit, mihi eo esse animo.
Deprehensus omnem poenam contemnet.: Ubi ut eam caperet aut quando?
Videsne, ut haec concinant?: Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.
Numquam facies.: Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.

Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Quo igitur, inquit, modo? Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Maximus dolor, inquit, brevis est. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.

Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Quorum sine causa fieri nihil putandum est.

Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Efficiens dici potest. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Et quidem, inquit, vehementer errat; Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.

Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.

An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Non est igitur voluptas bonum. Equidem e Cn. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Vide, quaeso, rectumne sit. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur.

Itaque contra est, ac dicitis;

Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. At certe gravius. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Et quidem, inquit, vehementer errat; Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Respondeat totidem verbis. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.

Summus dolor plures dies manere non potest?

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Num quid tale Democritus? Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Quid ergo hoc loco intellegit honestum?

Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris.

Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Frater et T. Urgent tamen et nihil remittunt. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?

Ut aliquid scire se gaudeant?

Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Et quidem, inquit, vehementer errat; Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Quocumque enim modo summum bonum sic exponitur, ut id vacet honestate, nec officia nec virtutes in ea ratione nec amicitiae constare possunt. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Nemo igitur esse beatus potest. Illi enim inter se dissentiunt.

At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit?

Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Quibus rebus intellegitur nec timiditatem ignaviamque vituperari nec fortitudinem patientiamque laudari suo nomine, sed illas reici, quia dolorem pariant, has optari, quia voluptatem.

Nescio quo modo praetervolavit oratio.

Omnis enim est natura diligens sui. Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Quod iam a me expectare noli. De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Et quidem, inquit, vehementer errat;

Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit?
Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit.
Quid est igitur, inquit, quod requiras?
Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;

Sed hoc sane concedamus.: Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis;
Quonam modo?: Docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam sequantur.
Falli igitur possumus.: Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.
Haec dicuntur inconstantissime.: Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.

Laboro autem non sine causa;

Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Omnia peccata paria dicitis. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Verum hoc idem saepe faciamus. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Tollenda est atque extrahenda radicitus. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum.

Quo modo?: Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet.
Ut pulsi recurrant?: Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur.
Ille incendat?: Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.
Frater et T.: Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.

Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex.

Iam contemni non poteris. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Hoc sic expositum dissimile est superiori. Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Tu quidem reddes; Ille incendat? Summus dolor plures dies manere non potest? Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset. Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Prave, nequiter, turpiter cenabat; Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Nemo igitur esse beatus potest. Uti tum denique iudicetur beatusne fuerit, cum extremum vitae diem morte confecerit, quod ille unus e septem sapientibus non sapienter Croesum monuit; Sedulo, inquam, faciam. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap. Eaedem res maneant alio modo. Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Sed ad rem redeamus;

Primum divisit ineleganter;: Illi enim inter se dissentiunt.
Hic ambiguo ludimur.: Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?

Idem adhuc;: Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur?
Perge porro;: Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;
Itaque fecimus.: Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis.
Tenent mordicus.: Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.
Immo videri fortasse.: Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.
Idemne, quod iucunde?: Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere.

Quis est tam dissimile homini.
Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.
Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse.

Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.
Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti.
Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio.
Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? At certe gravius. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?

Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Minime vero istorum quidem, inquit. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Si quae forte-possumus. Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Quid sequatur, quid repugnet, vident.

Bonum incolumis acies: misera caecitas.

Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; Istic sum, inquit. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.

Cave putes quicquam esse verius.

Cur post Tarentum ad Archytam? Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Sed residamus, inquit, si placet. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset.

Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.
Cur iustitia laudatur?
Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio.
Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.

Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Quibus ego vehementer assentior. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Beatus sibi videtur esse moriens. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.

Quanta autem ab illis varietas argumentorum ratione concludentium eorumque cum captiosis interrogationibus dissimilitudo! Quid, quod plurimis locis quasi denuntiant, ut neque sensuum fidem sine ratione nec rationis sensibus exquiramus?

Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam
                dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis
                laetum esse se narrat.

                Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te
                igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?

Quam ob rem dissentientium inter se reprehensiones non sunt vituperandae, maledicta, contumeliae, tum iracundiae, contentiones concertationesque in disputando pertinaces indignae philosophia mihi videri solent.

Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis
                ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna
                principibus, digna regibus.

                Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi
                partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.

Si longus, levis.: Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum.
Quid enim?: Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;
Quis enim redargueret?: Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio.
Avaritiamne minuis?: Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Quid me istud rogas?

Si longus, levis; Quis Aristidem non mortuum diligit? Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum;

At coluit ipse amicitias. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Ratio quidem vestra sic cogit. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Cave putes quicquam esse verius. At certe gravius. Ita nemo beato beatior. Falli igitur possumus. Sit enim idem caecus, debilis. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. An hoc usque quaque, aliter in vita? Nos cum te, M. Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.

Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Quod cum dixissent, ille contra. Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? An nisi populari fama?

Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

Quid de Platone aut de Democrito loquar? Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Sed haec nihil sane ad rem; Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. Illi enim inter se dissentiunt. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari.

Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Sed fac ista esse non inportuna; Rationis enim perfectio est virtus; Quis istum dolorem timet?

Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Facillimum id quidem est, inquam. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.

Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.

Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Hoc sic expositum dissimile est superiori. Optime, inquam. Conferam avum tuum Drusum cum C. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.

Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Ita prorsus, inquam; Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Sed quid sentiat, non videtis. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Facete M. Satis est ad hoc responsum. Dat enim intervalla et relaxat. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea.

Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Quid enim possumus hoc agere divinius? Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Audeo dicere, inquit. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure.

Quae sequuntur igitur?: At, si voluptas esset bonum, desideraret.
Facete M.: Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;
Negare non possum.: Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;
Poterat autem inpune;: Eademne, quae restincta siti?

Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Una voluptas e multis obscuratur in illa vita voluptaria, sed tamen ea, quamvis parva sit, pars est eius vitae, quae posita est in voluptate. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Sed plane dicit quod intellegit.

Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat?
Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.
Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.
Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus.
Perge porro;
Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.

Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?
Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Invidiosum nomen est, infame, suspectum.
Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis.
Est, ut dicis, inquam.
Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum.

Qualis est igitur omnis haec, quam dico, conspiratio consensusque virtutum, tale est illud ipsum honestum, quandoquidem honestum aut ipsa virtus est aut res gesta virtute;

Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Quid enim? Si longus, levis; Nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Sed quae tandem ista ratio est? Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? De vacuitate doloris eadem sententia erit. Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.

Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Erat enim Polemonis. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Non laboro, inquit, de nomine. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Ac tamen hic mallet non dolere. Immo alio genere; Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Neutrum vero, inquit ille. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?

Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus,
                aliud negotii nihil habemus.

                Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant,
                tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum
                naturam sint, reiecturumque contraria.

Qui mos cum a posterioribus non esset retentus, Arcesilas eum revocavit instituitque ut ii, qui se audire vellent, non de se quaererent, sed ipsi dicerent, quid sentirent;

Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?

Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Nihil sane. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. An hoc usque quaque, aliter in vita? Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum?

Dicis eadem omnia et bona et mala, quae quidem dicunt ii, qui numquam philosophum pictum, ut dicitur, viderunt: valitudinem, vires, staturam, formam, integritatem unguiculorum omnium bona, deformitatem, morbum, debilitatem mala.

Scaevolam M.: Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.
Quo modo?: Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;
Easdemne res?: Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus.
Sed nimis multa.: Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.
Quare attende, quaeso.: Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.

Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Falli igitur possumus. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Et quidem, inquit, vehementer errat;

Negare non possum.: Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;
Hic ambiguo ludimur.: Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur.
Quid vero?: Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis;
Quid iudicant sensus?: Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Qui convenit?: Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.
Perge porro;: Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.
Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.
Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa;

Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Ut id aliis narrare gestiant? Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Nemo igitur esse beatus potest. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. At vero illa perfecta atque plena eorum, qui cum de hominis summo bono quaererent, nullam in eo neque animi neque corporis partem vacuam tutela reliquerunt. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Ea possunt paria non esse. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;

Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Ego vero isti, inquam, permitto. Quonam modo? Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? An haec ab eo non dicuntur? Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum.

Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Cur post Tarentum ad Archytam? Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur; Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

Itaque fecimus.: Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.
Facete M.: An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?
Hunc vos beatum;: Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.
Magna laus.: Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;

Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum?

At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Nos cum te, M. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra.

Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati?

Et tamen vide, ne, si ego non intellegam quid Epicurus loquatur, cum Graece, ut videor, luculenter sciam, sit aliqua culpa eius, qui ita loquatur, ut non intellegatur.

Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.

Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Idemne, quod iucunde? Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus.
Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?

Istic sum, inquit. Nunc agendum est subtilius. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Certe non potest.

Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Id est enim, de quo quaerimus. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Quis enim redargueret? Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Tu quidem reddes;

Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.

Minime vero, inquit ille, consentit. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Odium autem et invidiam facile vitabis.

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Itaque fecimus. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Ego vero isti, inquam, permitto. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Negare non possum. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus.

Qualem igitur hominem natura inchoavit? Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur, nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam quod nolit? Sed quod proximum fuit non vidit.

Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;
Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem.
Sed potestne rerum maior esse dissensio?
Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;

Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti.
In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt.
Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.
Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.
Erat enim Polemonis.
Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;

Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. A mene tu? Quae duo sunt, unum facit. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Minime vero istorum quidem, inquit. Audeo dicere, inquit. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. At enim hic etiam dolore. Facillimum id quidem est, inquam.

Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset?

At iam decimum annum in spelunca iacet.

Quid est igitur, inquit, quod requiras? Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Tum mihi Piso: Quid ergo? Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Si longus, levis. Idemne, quod iucunde? Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Quippe: habes enim a rhetoribus;

Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat
                necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

                Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales
                et non necessariae, nec naturales nec necessariae.

Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Quod quidem nobis non saepe contingit. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Hoc simile tandem est? Quae duo sunt, unum facit.

Iam in altera philosophiae parte.

Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; An hoc usque quaque, aliter in vita? Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Videsne quam sit magna dissensio? Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides.

Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Haeret in salebra. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Reguli reiciendam; Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?
Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;

Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;

Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. An haec ab eo non dicuntur? Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?

Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.

An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint? Ius autem, quod ita dici appellarique possit, id esse natura, alienumque esse a sapiente non modo iniuriam cui facere, verum etiam nocere. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?

Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?

De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum?

Illud non continuo, ut aeque incontentae. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Quod cum dixissent, ille contra. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Quippe: habes enim a rhetoribus; Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse.

Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Sed ille, ut dixi, vitiose. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Tenent mordicus. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.

Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?

Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Qualem igitur hominem natura inchoavit? Scrupulum, inquam, abeunti; Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Hic ambiguo ludimur. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Nemo igitur esse beatus potest. Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.

Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a
                philosophis dicitur.

                Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla
                concordiae.

Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?
Sed hoc sane concedamus.
Id Sextilius factum negabat.
Quid dubitas igitur mutare principia naturae?

Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. At coluit ipse amicitias. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Eam stabilem appellas.

Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Itaque contra est, ac dicitis; Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur, nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam quod nolit? Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu?

Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere, potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est sapientia similis; Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. At hoc in eo M.

Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat.
Qualem igitur hominem natura inchoavit?
Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum.
Beatus sibi videtur esse moriens.
Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.
Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet?

Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas?
Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.
Quid est enim aliud esse versutum?

Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Verum hoc idem saepe faciamus. Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. Stoicos roga. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Facillimum id quidem est, inquam. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia.

Quem quidem locum comit multa venustate et omni sale idem
                Lucilius, apud quem praeclare Scaevola: Graecum te, Albuci,
                quam Romanum atque Sabinum, municipem Ponti, Tritani,
                centurionum, praeclarorum hominum ac primorum signiferumque,
                maluisti dici.

                Eaedem res maneant alio modo.

Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere.

Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Sed qui ad voluptatem omnia referens vivit ut Gallonius, loquitur ut Frugi ille Piso, non audio nec eum, quod sentiat, dicere existimo.

At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.

Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.
Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.
Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?
Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Ergo nata est sententia veterum Academicorum et
                Peripateticorum, ut finem bonorum dicerent secundum naturam
                vivere, id est virtute adhibita frui primis a natura datis.

                Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si
                imperes quod facere non possim.

At, si voluptas esset bonum, desideraret. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Sed ad bona praeterita redeamus.

Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri.

Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Si longus, levis dictata sunt. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.

Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit?

Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Et nemo nimium beatus est; Quae cum dixisset, finem ille. Non semper, inquam; Ut vero conservetur omnis homini erga hominem societas, coniunctio, caritas, et emolumenta et detrimenta, quae felmata et blammata appellant, communia esse voluerunt; Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Respondeat totidem verbis. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.

Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Sed nunc, quod agimus; Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus.

Sint ista Graecorum;

Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Quis enim redargueret? Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Confecta res esset. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;

Iam ille sorites, quo nihil putatis esse vitiosius: quod bonum sit, id esse optabile, quod optabile, id expetendum, quod expetendum, id laudabile, deinde reliqui gradus.

Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Sedulo, inquam, faciam. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Que Manilium, ab iisque M. Qualem igitur hominem natura inchoavit?

Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia
                quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita
                degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur.

                Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse
                heredem Q.

Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut
                quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset.

                Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid
                est cur pulchritudinem non sequamur?

Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno?

Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Est, ut dicis, inquit;

Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Quod cum dixissent, ille contra.

Cur, nisi quod turpis oratio est?

Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Praeclare hoc quidem. An hoc usque quaque, aliter in vita? Ita, quae mutat, ea corrumpit, quae sequitur sunt tota Democriti, atomi, inane, imagines, quae eidola nominant, quorum incursione non solum videamus, sed etiam cogitemus;

Ut id aliis narrare gestiant? Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.

Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata
                per se ipsa rerum scientia;

                Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva
                sint, nos quoque concedimus;

Illud non continuo, ut aeque incontentae.

Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Tubulo putas dicere? Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Quod totum contra est. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.

Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.

Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Hoc sic expositum dissimile est superiori. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Quis enim redargueret? Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Itaque his sapiens semper vacabit. Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;
Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est.
Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.
Bestiarum vero nullum iudicium puto.
Zenonis est, inquam, hoc Stoici.

Que Manilium, ab iisque M.

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris;

Sensus enim cuiusque et natura rerum atque ipsa veritas clamabat quodam modo non posse adduci, ut inter eas res, quas Zeno exaequaret, nihil interesset.

Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Quod quidem iam fit etiam in Academia. In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Summus dolor plures dies manere non potest? Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.

Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam sequantur. Nec enim ille respirat, ante quam emersit, et catuli aeque caeci, prius quam dispexerunt, ac si ita futuri semper essent. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt. Non est igitur voluptas bonum.

Sed cum ea, quae praeterierunt, acri animo et attento intuemur, tum fit ut aegritudo sequatur, si illa mala sint, laetitia, si bona.

Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?

At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Graece donan, Latine voluptatem vocant. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere? Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; Non igitur bene. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Velut ego nunc moveor. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.

Si quae forte-possumus. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;

Immo videri fortasse.: Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.
Stoicos roga.: Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?

Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu.
Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est.
Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.
Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.

Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur.
Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.
Qui est in parvis malis.
Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur.

Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Sed haec omittamus;

Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur.
Quorum sine causa fieri nihil putandum est.
Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere.
Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent.

Ille incendat?: At enim sequor utilitatem.
Proclivi currit oratio.: Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.

Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Sed haec in pueris; Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Sullae consulatum? Sed ille, ut dixi, vitiose. Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Poterat autem inpune; His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio.

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Scisse enim te quis coarguere possit? Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.

Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Sed nimis multa. Hoc non est positum in nostra actione. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.

Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P.

Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Eam stabilem appellas. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?

Si movente, quod tamen dicitis, nulla turpis voluptas erit,
                quae praetermittenda sit, et simul non proficiscitur animal
                illud modo natum a summa voluptate, quae est a te posita in
                non dolendo.

                Quae quidem adhuc peregrinari Romae videbatur nec offerre
                sese nostris sermonibus, et ista maxime propter limatam
                quandam et rerum et verborum tenuitatem.

Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Sumenda potius quam expetenda. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Sed quot homines, tot sententiae; Quis istud, quaeso, nesciebat? Sed haec in pueris; Tum mihi Piso: Quid ergo? Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;

Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.

Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Hoc simile tandem est? Nulla erit controversia. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit.

Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt
                in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa
                moveor exhedra.

                Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare,
                cum primae sint animi partes, secundae corporis.

Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Non potes, nisi retexueris illa. An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.

Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?
Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;
Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est;
Et non ex maxima parte de tota iudicabis?
Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum.
Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.

In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Sin aliud quid voles, postea. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Sed quod proximum fuit non vidit. Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Cyrenaici quidem non recusant; Non semper, inquam;

Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.

Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Quae cum essent dicta, discessimus. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.

Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Ita credo.

Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi
                et sententiae suae dicere.

                Minime vero, inquit ille, consentit.

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?
Si longus, levis.
Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus?
Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.
Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.
Urgent tamen et nihil remittunt.

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?
Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.

Unum, cum in voluptate sumus, alterum, cum in dolore, tertium hoc, in quo nunc equidem sum, credo item vos, nec in dolore nec in voluptate;

Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.

Hic ambiguo ludimur.: Si longus, levis dictata sunt.
Stoici scilicet.: Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Stoici scilicet.: Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.
Quare conare, quaeso.: Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.

Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum.

Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Quare attende, quaeso. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Quippe: habes enim a rhetoribus; Quam ob rem dissentientium inter se reprehensiones non sunt vituperandae, maledicta, contumeliae, tum iracundiae, contentiones concertationesque in disputando pertinaces indignae philosophia mihi videri solent. Ita credo. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit.

Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis
                reiciendisque rebus, potest is quoque esse.

                Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?

Sed fortuna fortis;

Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.

Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Sedulo, inquam, faciam. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.

Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat;

-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an
                appellat, id est animum terrore liberum.

                Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut
                tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum
                doctrinae studiis levaverunt.

Ex ea quae sint apta, ea bonesta, ea pulchra, ea laudabilia, illa autem superiora naturale nominantur, quae coniuncta cum honestis vitam beatam perficiunt et absolvunt.

Haec dicuntur inconstantissime.: Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est.
Ostendit pedes et pectus.: Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem.
Restatis igitur vos;: Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat.
Eam stabilem appellas.: Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est.
Primum divisit ineleganter;: Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.

Si quae forte-possumus.: Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;
Equidem e Cn.: Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?
Etiam beatissimum?: Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;
Ut pulsi recurrant?: Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit.

Et tamen puto concedi nobis oportere ut Graeco verbo utamur, si quando minus occurret Latinum, ne hoc ephippiis et acratophoris potius quam proegmenis et apoproegmenis concedatur;

Praeteritis, inquit, gaudeo. Rationis enim perfectio est virtus; Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Paria sunt igitur. Praeclare hoc quidem. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Quid vero? Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda;

Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Tubulo putas dicere? At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.

Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?
Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere?
Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes.
Inquit, dasne adolescenti veniam?
Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit;

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.

Sed haec omittamus; Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere.

Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem.
Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.
Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas?
Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? At hoc in eo M. At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Sed tamen intellego quid velit. Summus dolor plures dies manere non potest? Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. An eiusdem modi?

Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit.

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Sed ad bona praeterita redeamus. Easdemne res? Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Eaedem res maneant alio modo.

Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest.

Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Nunc agendum est subtilius. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Ut aliquid scire se gaudeant? Sed quid sentiat, non videtis. Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur.

Istud quidem, inquam, optime dicis, sed quaero nonne tibi faciendum idem sit nihil dicenti bonum, quod non rectum honestumque sit, reliquarum rerum discrimen omne tollenti.

Eam stabilem appellas.: Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.
Quid adiuvas?: Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;
Scrupulum, inquam, abeunti;: Et non ex maxima parte de tota iudicabis?
Sed fortuna fortis;: Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.

Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Summus dolor plures dies manere non potest? Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt.

Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Videsne quam sit magna dissensio? Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Nihilo magis. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Hoc tu nunc in illo probas. De hominibus dici non necesse est. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant.

Cui Tubuli nomen odio non est?

Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Quid de Pythagora? Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Ea possunt paria non esse.

Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis.
Haec quo modo conveniant, non sane intellego.
Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.
Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?

Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Primum quid tu dicis breve? Quid Zeno? Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Haeret in salebra. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Pugnant Stoici cum Peripateticis. Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur?

Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Urgent tamen et nihil remittunt. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero.

An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?
Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.
Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.
Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.

Graece donan, Latine voluptatem vocant. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Tubulo putas dicere? Ut id aliis narrare gestiant? Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Maximus dolor, inquit, brevis est.

Nec enim haec movere potest appetitum animi, nec ullum habet
                ictum, quo pellat animum, status hic non dolendi, itaque in
                hoc eodem peccat Hieronymus.

                Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod
                dant.

Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse
                fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates
                fugiat, sed quia maiores consequatur.

                Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo
                delectabatur, in mari abiecerat.

Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Nam de isto magna dissensio est. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Primum divisit ineleganter; Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

Certe non potest.: Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Si longus, levis.: Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
An eiusdem modi?: Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero.
Quibusnam praeteritis?: Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere?
Easdemne res?: Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est.
Sedulo, inquam, faciam.: Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde?

Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret.

Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.
Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?
Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere.

Sint modo partes vitae beatae. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Gerendus est mos, modo recte sentiat. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Si enim ad populum me vocas, eum. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti.

Venit ad extremum;: At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?
Sed videbimus.: Minime vero istorum quidem, inquit.
Tu quidem reddes;: Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.
Sed fortuna fortis;: Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;

Quid adiuvas?: Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit.
Perge porro;: Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.
Si longus, levis.: Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Optime, inquam.: Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?
Haeret in salebra.: Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?
Quare conare, quaeso.: Sed plane dicit quod intellegit.

Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Esse enim, nisi eris, non potes. Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.

Completur enim et ex eo genere vitae, quod virtute fruitur, et ex iis rebus, quae sunt secundum naturam neque sunt in nostra potestate. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Quid adiuvas? Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur.

Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Memini vero, inquam; Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Cur id non ita fit? Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris.

Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Itaque contra est, ac dicitis; Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; Ita credo.

Cur post Tarentum ad Archytam? Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Quid me istud rogas? Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum? Eademne, quae restincta siti?

Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Quid, de quo nulla dissensio est? Etiam beatissimum? Hic nihil fuit, quod quaereremus. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.

Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Quid censes in Latino fore? Huic Epicurus praecentet, si potest, cui e viperino morsu venae viscerum Veneno inbutae taetros cruciatus cient! Sic Epicurus: Philocteta, st! brevis dolor. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Tum ille: Ain tandem? Quae cum dixisset, finem ille.

Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Id mihi magnum videtur. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur.

Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Quo igitur, inquit, modo? Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Non risu potius quam oratione eiciendum? An hoc usque quaque, aliter in vita? Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.
Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?
Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.
Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;
Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Quae similitudo in genere etiam humano apparet.
Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.
Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?
Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.
Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?
Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.

Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare.

Sit enim idem caecus, debilis. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. De quibus cupio scire quid sentias. Eademne, quae restincta siti?

Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est.

Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Sit sane ista voluptas. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Cur, nisi quod turpis oratio est? Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Illa tamen simplicia, vestra versuta.

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari.

Nos commodius agimus.

Eadem nunc mea adversum te oratio est. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Bonum liberi: misera orbitas. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo.

Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam sequantur. Ut ei, qui iucunde vixerit annos decem, si aeque vita iucunda menstrua addatur, quia momentum aliquod habeat ad iucundum accessio, bonum sit; Praeclare hoc quidem. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Erat enim Polemonis. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere.

Nihilo magis.: Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;
Perge porro;: Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;
Immo videri fortasse.: Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Tu quidem reddes;: Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Frater et T. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos.

Quis negat?: Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;
Quo tandem modo?: Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost;
Nulla erit controversia.: Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.

In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Dat enim intervalla et relaxat.

Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria.

Utilitatis causa amicitia est quaesita.
Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo.
O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro.
Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q.
Hoc tu nunc in illo probas.
Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari.

Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?
Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.
Ac tamen hic mallet non dolere.
Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?

Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos.
Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?
Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;

Dat enim intervalla et relaxat.

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Quae cum dixisset, finem ille. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Moriatur, inquit. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

In schola desinis.: A mene tu?
Qui convenit?: Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Age sane, inquam.: Erit enim mecum, si tecum erit.
Quis negat?: Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;
Ille incendat?: Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.
Restatis igitur vos;: Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.

Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret?

Rationis enim perfectio est virtus;

Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Cur id non ita fit? Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Tubulo putas dicere?

Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Nam de isto magna dissensio est. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam.
Quis Aristidem non mortuum diligit?
Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen;
Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Et quod est munus, quod opus sapientiae? Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia;

Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.
Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.
Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;
Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.

Tollenda est atque extrahenda radicitus.

Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Sed ad illum redeo. Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Age sane, inquam. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.

Ne discipulum abducam, times.
Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies.
Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.
Videsne quam sit magna dissensio?

Restatis igitur vos;

Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Sedulo, inquam, faciam. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.

Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus?
Restatis igitur vos;

In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet?
Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.
Maximus dolor, inquit, brevis est.
Et quod est munus, quod opus sapientiae?

Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Haec dicuntur inconstantissime. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Sed haec omittamus; Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur?
Verum hoc idem saepe faciamus.
Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus.

Easdemne res?: Et quidem, inquit, vehementer errat;
Sed videbimus.: Quorum sine causa fieri nihil putandum est.
Quid Zeno?: An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?
Quonam modo?: Mihi enim satis est, ipsis non satis.
Ut pulsi recurrant?: Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui?

Easdemne res? Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Esse enim, nisi eris, non potes.

Quo modo?: Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.
Haec dicuntur inconstantissime.: Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.
Proclivi currit oratio.: Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse.
Nihilo magis.: Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.

An eiusdem modi? Sit enim idem caecus, debilis. Neutrum vero, inquit ille. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Praeclare hoc quidem. Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Poterat autem inpune;

Quae sequuntur igitur?: Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.
Respondeat totidem verbis.: Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Tria genera bonorum;: Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?
Reguli reiciendam;: Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;

Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere
                curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad
                cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum.

                Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret,
                numquam putarem me in Academia tamquam philosophum
                disputaturum.

Quid autem est amare, e quo nomen ductum amicitiae est, nisi
                velle bonis aliquem affici quam maximis, etiamsi ad se ex
                iis nihil redundet?

                Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata
                mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Si enim ad populum me vocas, eum.

Tria genera bonorum; Adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium-hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim. Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus.

His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.
Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.
Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?
Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.
Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.
Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse.
Negat enim summo bono afferre incrementum diem.
Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium.

Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.
Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.
Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?
Quae est igitur causa istarum angustiarum?
Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Nam sunt et in animo praecipua quaedam et in corpore, quae cum leviter agnovit, tum discernere incipit, ut ea, quae prima data sunt natura, appetat asperneturque contraria.

Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.
Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.
Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.
Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit;
Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.

Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit.
Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;
Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.
Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?

Itaque prima illa commendatio, quae a natura nostri facta est nobis, incerta et obscura est, primusque appetitus ille animi tantum agit, ut salvi atque integri esse possimus.

Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Sin aliud quid voles, postea. Erat enim res aperta. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Tum mihi Piso: Quid ergo? Immo videri fortasse.

Cave putes quicquam esse verius.

Ratio quidem vestra sic cogit. Ergo in bestiis erunt secreta e voluptate humanarum quaedam simulacra virtutum, in ipsis hominibus virtus nisi voluptatis causa nulla erit? Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.

Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.

In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Pollicetur certe. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? An eiusdem modi?

Quid vero?: Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;
Respondeat totidem verbis.: Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.

Quod quidem pluris est haud paulo magisque ipsum propter se
                expetendum quam aut sensus aut corporis ea, quae diximus,
                quibus tantum praestat mentis excellens perfectio, ut vix
                cogitari possit quid intersit.

                Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Hoc loco tenere se Triarius non potuit. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Immo videri fortasse. Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Sed quot homines, tot sententiae; Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Nescio quo modo praetervolavit oratio. At iam decimum annum in spelunca iacet. Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid de voluptatibus suis cogitabat? Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine.

Duo enim genera quae erant, fecit tria.

Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Nemo igitur esse beatus potest. Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Iam contemni non poteris. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.

Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Summus dolor plures dies manere non potest? Haec dicuntur fortasse ieiunius; Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est.

Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque
                regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente
                peragravisset.

                Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut
                voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers
                probabitur.

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?
Quam si explicavisset, non tam haesitaret.
Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.
Quid enim?

Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Quae sequuntur igitur? Quo modo autem philosophus loquitur? Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Polycratem Samium felicem appellabant. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Quorum altera prosunt, nocent altera. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur.

Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Negat enim summo bono afferre incrementum diem. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Quod quidem iam fit etiam in Academia. Quo igitur, inquit, modo? Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;

Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.

Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Nihilo magis. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari.

An hoc usque quaque, aliter in vita? Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.

Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.
Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus.
Cave putes quicquam esse verius.

Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.

Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie.

Quorum fuit haec institutio, in qua animadvertas velim quid mutandum putes nec expectes, dum ad omnia dicam, quae a te dicta sunt;

Equidem, sed audistine modo de Carneade? Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Quid iudicant sensus? Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Pauca mutat vel plura sane;

Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.
A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni.
Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur?
Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.
Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Sint ista Graecorum; Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Paria sunt igitur. Istic sum, inquit. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Quid enim possumus hoc agere divinius? Negare non possum. Memini vero, inquam;

Dat enim intervalla et relaxat.

                Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda
                vides.

Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Avaritiamne minuis? Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Sed residamus, inquit, si placet. At hoc in eo M. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Sedulo, inquam, faciam.

Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est.
Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?
Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.
Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.

Sed residamus, inquit, si placet.

At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Tantus est igitur innatus in nobis cognitionis amor et scientiae, ut nemo dubitare possit quin ad eas res hominum natura nullo emolumento invitata rapiatur. Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Sed potestne rerum maior esse dissensio? Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris?

Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.

Et quod est munus, quod opus sapientiae?

Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Itaque contra est, ac dicitis; Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Quis Aristidem non mortuum diligit? Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus. Quae contraria sunt his, malane? Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Conferam avum tuum Drusum cum C.

At coluit ipse amicitias. Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Hoc tu nunc in illo probas. Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Paria sunt igitur. Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; De quibus cupio scire quid sentias. Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Hic nihil fuit, quod quaereremus.

Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab
                Epicuro de laude amicitiae dicta sunt.

                Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se
                privasse;

Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Nulla erit controversia. Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? An hoc usque quaque, aliter in vita? Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Falli igitur possumus. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Scisse enim te quis coarguere possit? Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Sed haec in pueris; An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur.

Negare non possum.: Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio.
Moriatur, inquit.: Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;
Sullae consulatum?: Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.
At multis se probavit.: Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;

Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit.

Que Manilium, ab iisque M. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Sed ille, ut dixi, vitiose. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

Quid de Pythagora?: Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt.
Nos commodius agimus.: Sed nimis multa.
Paria sunt igitur.: Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.

Posuisti etiam dicere alios foedus quoddam inter se facere sapientis, ut, quem ad modum sint in se ipsos animati, eodem modo sint erga amicos;

Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;
In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur.
Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Sedulo, inquam, faciam.
Hoc sic expositum dissimile est superiori.
Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.

Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.
Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari.
Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.

Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Hoc non est positum in nostra actione. Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis.

At multis malis affectus.
Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?
Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Moriatur, inquit.: Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;
Efficiens dici potest.: Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;
Quid Zeno?: Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?

Haec mirabilia videri intellego, sed cum certe superiora
                firma ac vera sint, his autem ea consentanea et
                consequentia, ne de horum quidem est veritate dubitandum.

                Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo
                tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.

Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non
                propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se
                expetemus.

                Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam,
                qua erat transfixus, hastam.

Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe
                faciat, verum etiam praepotentem, ut M.

                Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est
                praeteritorum memoria.

Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.
Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse.
Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere.

Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.

Itaque quae sunt eorum consolationes, quae cohortationes,
                quae etiam monita et consilia scripta ad summos viros! Erat
                enim apud eos, ut est rerum ipsarum natura, sic dicendi
                exercitatio duplex.

                Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae
                neglegatur?

Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.

Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Eademne, quae restincta siti? Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Quid sequatur, quid repugnet, vident.

Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.
Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.
Utram tandem linguam nescio?

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Si longus, levis. Praeteritis, inquit, gaudeo. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Tenent mordicus. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Sed qui ad voluptatem omnia referens vivit ut Gallonius, loquitur ut Frugi ille Piso, non audio nec eum, quod sentiat, dicere existimo. Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Sed quot homines, tot sententiae; Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Respondeat totidem verbis. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse.

Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?
In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.
Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est?
Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit?

Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.
Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Igitur ne dolorem quidem.

Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;
Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.
Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.
Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;
De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.
Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius.

Sed haec nihil sane ad rem;
Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur.
Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi.
Haec igitur Epicuri non probo, inquam.
Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat.

Quae contraria sunt his, malane? Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Frater et T.

Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Verum hoc idem saepe faciamus. Pauca mutat vel plura sane; Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.

Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe
                qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona
                esse dicant, laudabilia non dicant.

                Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Is haec loquitur, qui in voluptate nihil ponens negat eum
                bene cenare, qui omnia ponat in voluptate, et tamen non
                negat libenter cenasse umquam Galloniummentiretur enim-, sed
                bene.

                De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum
                depravata sint, ait optime iudicari.

Nam voluptatis causa facere omnia, cum, etiamsi nihil consequamur, tamen ipsum illud consilium ita faciendi per se expetendum et honestum et solum bonum sit, nemo dixit.

Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum.
Haeret in salebra.
At iste non dolendi status non vocatur voluptas.
Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?
Sed quid sentiat, non videtis.
Immo alio genere;

Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Cognitis autem rerum finibus, cum intellegitur, quid sit et bonorum extremum et malorum, inventa vitae via est conformatioque omnium officiorum, cum quaeritur, quo quodque referatur; Summae mihi videtur inscitiae. Primum enim, si vera sunt ea, quorum recordatione te gaudere dicis, hoc est, si vera sunt tua scripta et inventa, gaudere non potes. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Quid enim? Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?

Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.

Itaque contra est, ac dicitis; Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. ALIO MODO.

Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Quae sequuntur igitur? Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Tubulo putas dicere? Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest;

Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Immo alio genere; Ad eos igitur converte te, quaeso. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Ne discipulum abducam, times.

Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Praeteritis, inquit, gaudeo. Que Manilium, ab iisque M. Quare conare, quaeso.

Completur enim et ex eo genere vitae, quod virtute fruitur, et ex iis rebus, quae sunt secundum naturam neque sunt in nostra potestate. Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Haeret in salebra. Idem adhuc; Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis.

Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse.

An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis
                compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint?

                Si autem id non concedatur, non continuo vita beata
                tollitur.

Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Sint ista Graecorum; Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. Ergo, inquit, tibi Q. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Quid iudicant sensus? Si longus, levis;

Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.
Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; In schola desinis. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Memini me adesse P. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.

Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Non potes, nisi retexueris illa. Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. At ego quem huic anteponam non audeo dicere; In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur. Num quid tale Democritus? At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Cur, nisi quod turpis oratio est? Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?
Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare;

Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Oratio me istius philosophi non offendit; Esse enim, nisi eris, non potes. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Satis est ad hoc responsum. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Quippe: habes enim a rhetoribus;

Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Quid est enim aliud esse versutum? Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Sin aliud quid voles, postea. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est.

Istic sum, inquit. Que Manilium, ab iisque M. Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Itaque fecimus.

Sed nimis multa.: Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Erat enim res aperta.: Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.
Quid iudicant sensus?: Iam in altera philosophiae parte.
Non semper, inquam;: Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt.

Quibusnam praeteritis?: Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni?
Hic ambiguo ludimur.: Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono.
Numquam facies.: Deinde dolorem quem maximum?

Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.
Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;
Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.
Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.

Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

                Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis
                ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis
                obscuritas.

Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Quare conare, quaeso. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Gerendus est mos, modo recte sentiat. Idem adhuc; Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Avaritiamne minuis?: Itaque ad tempus ad Pisonem omnes.
Beatum, inquit.: Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno?
Quid vero?: -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine.
Ille incendat?: Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.

Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat
                et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid
                de voluptatibus suis cogitabat?

                Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse
                cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum?

Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.

Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Ne id quidem, nisi multa annorum intercesserint milia, ut omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum tempus reversio. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem.

Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?
Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.
Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?
Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico.

Haec quo modo conveniant, non sane intellego.

Cum vero paulum processerunt, lusionibus vel laboriosis delectantur, ut ne verberibus quidem deterreri possint, eaque cupiditas agendi aliquid adolescit una cum aetatibus. Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.

Quaerimus enim finem bonorum.
Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur.
Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.
Sed plane dicit quod intellegit.

Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere
                velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute.

                Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui
                interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete
                audiendi sunt.

Et quoniam excedens e vita et manens aeque miser est nec
                diuturnitas magis ei vitam fugiendam facit, non sine causa
                dicitur iis, qui pluribus naturalibus frui possint, esse in
                vita manendum.

                Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime
                dicitur.

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;
Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?
Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos?

Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.
Sed potestne rerum maior esse dissensio?
Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.
Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.
Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet.
Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.

Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;

Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? An potest cupiditas finiri? Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Quis istud possit, inquit, negare? Sed quae tandem ista ratio est? Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Facillimum id quidem est, inquam. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.

Respondeat totidem verbis.: Ita credo.
Equidem e Cn.: Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.

Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.

Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q.
ALIO MODO.

Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?
Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus?
Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Sin aliud quid voles, postea.

Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis.

Inde igitur, inquit, ordiendum est. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Inquit, dasne adolescenti veniam? Dat enim intervalla et relaxat.

An eiusdem modi?: Haec dicuntur inconstantissime.
Proclivi currit oratio.: Equidem, sed audistine modo de Carneade?
Explanetur igitur.: Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.
Magna laus.: Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;

Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Bonum integritas corporis: misera debilitas. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Sullae consulatum? Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum.

Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. At hoc in eo M. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri; Bonum incolumis acies: misera caecitas. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Pollicetur certe. Videsne, ut haec concinant? Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus?

Sapientia enim et animi magnitudinem complectitur et iustitiam, et ut omnia, quae homini accidant, infra se esse iudicet, quod idem ceteris artibus non contingit.

Primum divisit ineleganter;: Utilitatis causa amicitia est quaesita.
Nihilo magis.: Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.

Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque
                ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum
                locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim.

                Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam
                sapientia.

Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Quare conare, quaeso. Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt, inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit, nihil praeterea desideret. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Que Manilium, ab iisque M. Peccata paria. Cur deinde Metrodori liberos commendas? In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?

Quo modo? Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Summus dolor plures dies manere non potest? Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.

At eum nihili facit;: Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Stoicos roga.: Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?
Quid de Pythagora?: Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.
Ille incendat?: Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.
Quonam modo?: Ut aliquid scire se gaudeant?
Quare conare, quaeso.: Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.

Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. At iam decimum annum in spelunca iacet. Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Si id dicis, vicimus. Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Sed ad bona praeterita redeamus. Igitur ne dolorem quidem.

Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Utram tandem linguam nescio?

Ille incendat? Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Confecta res esset. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Sed quid sentiat, non videtis. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?

Quae contraria sunt his, malane?
Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;
Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.
Que Manilium, ab iisque M.

Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Primum divisit ineleganter; Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Urgent tamen et nihil remittunt.

Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Nam ante Aristippus, et ille melius. Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?

At certe gravius.
Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.
Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;
Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.

Restatis igitur vos;: Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.
Quid iudicant sensus?: Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris?

Quonam, inquit, modo?: Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Non igitur bene.: Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Si longus, levis;: Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?
Tria genera bonorum;: Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Itaque fecimus.: Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute.
Primum divisit ineleganter;: Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?
Eam stabilem appellas.: Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur?
Quibusnam praeteritis?: Ubi ut eam caperet aut quando?
Eam stabilem appellas.: Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Sedulo, inquam, faciam. Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores. Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Una voluptas e multis obscuratur in illa vita voluptaria, sed tamen ea, quamvis parva sit, pars est eius vitae, quae posita est in voluptate. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur.

Age sane, inquam.: At hoc in eo M.
Sit sane ista voluptas.: Odium autem et invidiam facile vitabis.
Sed hoc sane concedamus.: Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;
Magna laus.: Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.

Quid dubitas igitur mutare principia naturae?

Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Hoc simile tandem est? Hic nihil fuit, quod quaereremus. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?

Tenent mordicus.: Mihi enim satis est, ipsis non satis.
Perge porro;: An eiusdem modi?
In schola desinis.: Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium.
Certe non potest.: Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.
Immo videri fortasse.: Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Quonam, inquit, modo?: Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis.

Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis
                usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil
                praeterea est magnopere dicendum.

                Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum,
                quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.

Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis
                trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita
                aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus.

                Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui
                dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam
                quidem captam esse senserit?

Is haec loquitur, qui in voluptate nihil ponens negat eum
                bene cenare, qui omnia ponat in voluptate, et tamen non
                negat libenter cenasse umquam Galloniummentiretur enim-, sed
                bene.

                Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus
                verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis
                bonorum videbatur extremum.

Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde?

Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Res enim concurrent contrariae. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Negare non possum. Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare? Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat.

Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.
Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.
Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.
Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;

Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum.
Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.

Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt.

Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.
Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.

Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.

Hoc est non dividere, sed frangere. In schola desinis. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Cave putes quicquam esse verius.

Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda;

Rationis enim perfectio est virtus;

Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Quonam, inquit, modo? Age sane, inquam. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Non laboro, inquit, de nomine. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.

Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.
Hoc mihi cum tuo fratre convenit.
Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus;
Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.

Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Recte, inquit, intellegis. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Quonam, inquit, modo? Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Moriatur, inquit.

Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Nos cum te, M. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;

Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere?

Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae.

Confecta res esset. Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Praeteritis, inquit, gaudeo. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Facillimum id quidem est, inquam. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem.

Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. At enim hic etiam dolore. Quibus rebus intellegitur nec timiditatem ignaviamque vituperari nec fortitudinem patientiamque laudari suo nomine, sed illas reici, quia dolorem pariant, has optari, quia voluptatem. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Non igitur bene.

Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.
Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur?
Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.
Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt;

Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
At iam decimum annum in spelunca iacet.
Sed nimis multa.
Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?

Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.

Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;

Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse, dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges permittunt, cum privatarum litium iudices sumus. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Immo videri fortasse. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Tum ille: Ain tandem? Pauca mutat vel plura sane; Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

Eadem nunc mea adversum te oratio est. Nam de isto magna dissensio est. Istic sum, inquit. Nescio quo modo praetervolavit oratio.

Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

At multis se probavit. Hoc tu nunc in illo probas. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Ut pulsi recurrant? Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Deprehensus omnem poenam contemnet. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Id enim natura desiderat. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;

Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?

Quae cum essent dicta, discessimus. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Sed ego in hoc resisto; Quare conare, quaeso. Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Quis hoc dicit? Iam in altera philosophiae parte.

Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.

Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Eam stabilem appellas.

Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati.

Paria sunt igitur.: Qualem igitur hominem natura inchoavit?
In schola desinis.: Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?
Sint ista Graecorum;: Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Quis negat?: Dat enim intervalla et relaxat.

Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;

Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant.

Confecta res esset.: Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Magna laus.: Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit?
Age sane, inquam.: Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;
Erat enim res aperta.: Hunc vos beatum;
Negare non possum.: Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.
Tria genera bonorum;: Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Que Manilium, ab iisque M. Sed hoc sane concedamus. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus?

Quis Aristidem non mortuum diligit?

Ita nemo beato beatior. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Sed nimis multa. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Immo videri fortasse. Bonum patria: miserum exilium. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.

Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Sed quot homines, tot sententiae; Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Num quid tale Democritus? Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Idem adhuc; Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit?

Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Facillimum id quidem est, inquam. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Sint ista Graecorum; Haec mirabilia videri intellego, sed cum certe superiora firma ac vera sint, his autem ea consentanea et consequentia, ne de horum quidem est veritate dubitandum. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari.

Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.
Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;
Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.

Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;
Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest.
Eam stabilem appellas.
Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos.

Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Itaque ab his ordiamur. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Memini me adesse P. Quo tandem modo? Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Quis enim redargueret? Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;

His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Sed quid sentiat, non videtis. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; An potest cupiditas finiri? Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;
Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset.

Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod
                verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari.

                Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam
                magis hortatur quam superiora omnia.

Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Sed fac ista esse non inportuna; Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Minime vero istorum quidem, inquit.

Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum;

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam sequantur. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Id est enim, de quo quaerimus. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Quis istum dolorem timet?

Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere
                didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem
                verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset.

                Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres.

Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Igitur ne dolorem quidem. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.

Ad eos igitur converte te, quaeso.

An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Sed quot homines, tot sententiae; Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Negat enim summo bono afferre incrementum diem.

Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Praeclare hoc quidem. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus.

Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.

Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis? Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Praesertim cum in re publica princeps esse velles ad eamque tuendam cum summa tua dignitate maxime a nobis ornari atque instrui posses.

Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;

Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Recte dicis; Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?

Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Odium autem et invidiam facile vitabis. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Quis istud possit, inquit, negare? Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Quis Aristidem non mortuum diligit? Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Paria sunt igitur.

Ut pulsi recurrant?: Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?
Quonam modo?: Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.
Sint ista Graecorum;: Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Stoicos roga.: Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.
Numquam facies.: Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est.
Istic sum, inquit.: Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.

Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae
                discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad
                discendum cognoscendumque moveamur.

                Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Ita nemo beato beatior. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est.

At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.

At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Laboro autem non sine causa; Sed fortuna fortis; Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate
                proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis
                institutis manet.

                Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed
                quid ille dicat.

Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;

Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Quid iudicant sensus? Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Praeclare hoc quidem. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.

In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Id est enim, de quo quaerimus. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Inquit, dasne adolescenti veniam? Satis est ad hoc responsum. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Id est enim, de quo quaerimus.

Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;
Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.
Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;
Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.

Quippe: habes enim a rhetoribus; Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Eaedem res maneant alio modo.

Quis est tam dissimile homini. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Ratio quidem vestra sic cogit. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest.

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Igitur ne dolorem quidem. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Neutrum vero, inquit ille. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit.
Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.
Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.
Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.
Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris.

Reguli reiciendam; Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Erat enim Polemonis. Completur enim et ex eo genere vitae, quod virtute fruitur, et ex iis rebus, quae sunt secundum naturam neque sunt in nostra potestate. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Sed haec omittamus; Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum.

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

Illi enim inter se dissentiunt. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus. Praeclare hoc quidem. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Falli igitur possumus. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.

Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Sed quot homines, tot sententiae;

Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?

Ut pulsi recurrant? Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Quod equidem non reprehendo; Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam sequantur. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Sed ad illum redeo. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Nihil enim hoc differt. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.

Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum? Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Suo enim quisque studio maxime ducitur. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.

Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis
                re, non teste moveamur.

                Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae
                leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam.

Tum mihi Piso: Quid ergo? Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis lucris paulum aliquid damni contraxerit. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus.

Sed hoc interest, quod voluptas dicitur etiam in animo-vitiosa res, ut Stoici putant, qui eam sic definiunt: sublationem animi sine ratione opinantis se magno bono frui-, non dicitur laetitia nec gaudium in corpore.

Quam ob rem dissentientium inter se reprehensiones non sunt vituperandae, maledicta, contumeliae, tum iracundiae, contentiones concertationesque in disputando pertinaces indignae philosophia mihi videri solent.

Esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitatesmalo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro-, num etiam eius collega P.

Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Quare attende, quaeso. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.

Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas
                interdum optines.

                Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam
                magis hortatur quam superiora omnia.

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Itaque contra est, ac dicitis; Nos cum te, M. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Equidem, sed audistine modo de Carneade? Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Concede nihil esse bonum, nisi quod bonestum sit: concedendum est in virtute esse positam beatam vitam vide rursus retro: dato hoc dandum erit illud. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. ALIO MODO. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.

Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Quis istud, quaeso, nesciebat? Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Immo videri fortasse.

Audebo igitur cetera, quae secundum naturam sint, bona
                appellare nec fraudare suo vetere nomine neque iam aliquod
                potius novum exquirere,virtutis autem amplitudinem quasi in
                altera librae lance ponere.

                Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem,
                Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.

In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?

Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Nunc agendum est subtilius. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest. Quod cum dixissent, ille contra. Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Quoniamque in iis rebus, quae neque in virtutibus sunt neque in vitiis, est tamen quiddam, quod usui possit esse, tollendum id non est.

Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Utram tandem linguam nescio? Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Satis est ad hoc responsum. Polycratem Samium felicem appellabant. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Cur iustitia laudatur? Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Recte dicis; Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;

Sed nimis multa.: Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.
Tubulo putas dicere?: Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.
Confecta res esset.: Vide, quaeso, rectumne sit.
Itaque fecimus.: Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat.
Audeo dicere, inquit.: Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;
Qui convenit?: Quod totum contra est.

Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur.

Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc
                effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus,
                relinquamus.

                Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non
                potest.

Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Si longus, levis; Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere? Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia.

Sin aliud quid voles, postea.

Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Pollicetur certe. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri.

Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere.
Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;

Istic sum, inquit.: Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest.
Vide, quaeso, rectumne sit.: Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum.
Recte, inquit, intellegis.: Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
An potest cupiditas finiri?: Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.
Quo tandem modo?: Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Respondeat totidem verbis.: Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Sed videbimus. Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Sint ista Graecorum; Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Verum hoc idem saepe faciamus.

Age, inquies, ista parva sunt. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Beatus sibi videtur esse moriens. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent.

Qui convenit?: Quid iudicant sensus?
Quis hoc dicit?: Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.
Perge porro;: Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis;

Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Sed ille, ut dixi, vitiose. Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.

Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam.

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Hos contra singulos dici est melius. Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.

Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.

Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Inde igitur, inquit, ordiendum est. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Is es profecto tu. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Poterat autem inpune; Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.
Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo.
Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?
Cum praesertim illa perdiscere ludus esset.

Quid enim interest, divitias, opes, valitudinem bona dicas anne praeposita, cum ille, qui ista bona dicit, nihilo plus iis tribuat quam tu, qui eadem illa praeposita nominas?

Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam
                confirmandus, inquam;

                Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

Cumque duae sint artes, quibus perfecte ratio et oratio
                compleatur, una inveniendi, altera disserendi, hanc
                posteriorem et Stoici et Peripatetici, priorem autem illi
                egregie tradiderunt, hi omnino ne attigerunt quidem.

                Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum
                adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát
                metu?

Non enim, quod facit in frugibus, ut, cum ad spicam
                perduxerit ab herba, relinquat et pro nihilo habeat herbam,
                idem facit in homine, cum eum ad rationis habitum perduxit.

                Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem,
                Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.

Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum.

Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.

Sed quae tandem ista ratio est?

Nec enim ille respirat, ante quam emersit, et catuli aeque caeci, prius quam dispexerunt, ac si ita futuri semper essent. Quod iam a me expectare noli. At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. A mene tu? Cuius oratio attende, quaeso, Brute, satisne videatur Antiochi complexa esse sententiam, quam tibi, qui fratrem eius Aristum frequenter audieris, maxime probatam existimo. Illud non continuo, ut aeque incontentae. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.

Pauca mutat vel plura sane; Inde igitur, inquit, ordiendum est. Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Cur id non ita fit? Ita nemo beato beatior. Nunc de hominis summo bono quaeritur;

Quod vestri non item.

Torquatus, is qui consul cum Cn. Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Beatus sibi videtur esse moriens. Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor.

Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob
                rem a superiorum auctoritate discederet.

                Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici
                denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti
                sunt.

Non igitur bene.: Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte.
Optime, inquam.: Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.
At certe gravius.: Cur id non ita fit?
Quibusnam praeteritis?: Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria;

Nihil enim hoc differt.: Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.
Si quae forte-possumus.: Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.

-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.
Et quod est munus, quod opus sapientiae?
Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.

Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum.
Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime.
Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.
Maximus dolor, inquit, brevis est.

Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Ne discipulum abducam, times. Poterat autem inpune; Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Ut bacillum aliud est inflexum et incurvatum de industria, aliud ita natum, sic ferarum natura non est illa quidem depravata mala disciplina, sed natura sua. Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.

Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo.

Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum;

Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Quid de Pythagora? Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat?

Quid Zeno?: At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;
Respondeat totidem verbis.: Quo modo autem philosophus loquitur?
Quare conare, quaeso.: Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus?
Negare non possum.: Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur.

Minime vero istorum quidem, inquit. Si longus, levis dictata sunt. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Paria sunt igitur. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Scaevolam M. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis.

Falli igitur possumus.: Itaque his sapiens semper vacabit.
Perge porro;: Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.
Quis enim redargueret?: Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Easdemne res?: Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.
Haeret in salebra.: Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.
Falli igitur possumus.: Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni.
Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.

Cave putes quicquam esse verius. Quis autem de ipso sapiente aliter existimat, quin, etiam cum decreverit esse moriendum, tamen discessu a suis atque ipsa relinquenda luce moveatur? Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Haeret in salebra. Quo modo autem philosophus loquitur? Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Laboro autem non sine causa; Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.

Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet.

Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria?
Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus.
Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.
Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;

Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset.

Cur id non ita fit? Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis. Sed quot homines, tot sententiae; Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Res enim concurrent contrariae. Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Quid me istud rogas? Sed fortuna fortis;

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Quid censes eos esse facturos, qui omnino virtutem a bonorum fine segregaverunt, Epicurum, Hieronymum, illos etiam, si qui Carneadeum finem tueri volunt? Primum divisit ineleganter;

Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum.

Non risu potius quam oratione eiciendum?

Sed fortuna fortis; Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.

Sed plane dicit quod intellegit. Eadem fortitudinis ratio reperietur. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Sed fortuna fortis; Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Sed fac ista esse non inportuna;

Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?

Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Sed haec in pueris; Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Sed cum ea, quae praeterierunt, acri animo et attento intuemur, tum fit ut aegritudo sequatur, si illa mala sint, laetitia, si bona. Sed ad bona praeterita redeamus. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Sed ad bona praeterita redeamus. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;

Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?

Quod quidem nobis non saepe contingit. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint.

Quid ergo? Haec dicuntur inconstantissime. Proclivi currit oratio. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.

Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.

Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Esse enim, nisi eris, non potes. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Itaque contra est, ac dicitis; Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Perge porro; Est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti ratio reddi possit. At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Quod equidem non reprehendo; An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.

Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.

Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Laboro autem non sine causa; Sed residamus, inquit, si placet. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. Itaque his sapiens semper vacabit.

Idque quo magis quidam ita faciunt, ut iure etiam
                reprehendantur, hoc magis intellegendum est haec ipsa nimia
                in quibusdam futura non fuisse, nisi quaedam essent modica
                natura.

                Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros
                promerem.

Inde igitur, inquit, ordiendum est.
Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Idemne, quod iucunde?
Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.

Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Itaque his sapiens semper vacabit. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Ne id quidem, nisi multa annorum intercesserint milia, ut omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum tempus reversio. Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Deprehensus omnem poenam contemnet. Age sane, inquam. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Et quod est munus, quod opus sapientiae?

Nam me ipsum huc modo venientem convertebat ad sese Coloneus
                ille locus, cuius incola Sophocles ob oculos versabatur,
                quem scis quam admirer quemque eo delecter.

                Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?

Minime vero istorum quidem, inquit.
Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?
Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.
Inde igitur, inquit, ordiendum est.
Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

An quae de prudentia, de cognitione rerum, de coniunctione generis humani, quaeque ab eisdem de temperantia, de modestia, de magnitudine animi, de omni honestate dicuntur?

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Sed ad bona praeterita redeamus. Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Haec igitur Epicuri non probo, inquam.

Explanetur igitur.: Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus?
Paria sunt igitur.: Quorum altera prosunt, nocent altera.

Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Nihil ad rem! Ne sit sane; Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones.

Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant.

Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?

Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere? Quae contraria sunt his, malane? Quonam, inquit, modo? Quos ille, di inmortales, cum omnes artus ardere viderentur, cruciatus perferebat! nec tamen miser esse, quia summum id malum non erat, tantum modo laboriosus videbatur; Quae cum essent dicta, discessimus. Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit? Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Num quid tale Democritus?

Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores. Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Dici enim nihil potest verius. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Summae mihi videtur inscitiae.

At eum nihili facit;

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.

Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi
                praeclare dici videtur.

                Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim
                existimo-ad corpus refers?

Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente?

Ea denique omni vita, quae in una virtute consisteret, illam vitam, quae etiam ceteris rebus, quae essent secundum naturam, abundaret, magis expetendam non esse, sed magis sumendam.

Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque
                in omni disputatione id fieri oportere.

                Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea
                principia, quae accepimus.

Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur. Quae contraria sunt his, malane? Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum.

Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?
Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;
Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus.

Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda.

Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.

An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Sed fortuna fortis; Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Illi enim inter se dissentiunt. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis;

Ac tamen hic mallet non dolere.
Dicimus aliquem hilare vivere;
Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere;
Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.
Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Omnia peccata paria dicitis. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Istic sum, inquit. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde?

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Rationis enim perfectio est virtus; In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Et quidem, inquit, vehementer errat; Num quid tale Democritus? Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Prioris generis est docilitas, memoria; Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Si id dicis, vicimus. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?
Aufert enim sensus actionemque tollit omnem.
Quare conare, quaeso.
Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus.

Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit?
Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est.
Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?
Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.
Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-,
                num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam,
                indolentia?

                Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Negare non possum. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Cur post Tarentum ad Archytam? Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.

Negarine ullo modo possit numquam quemquam stabili et firmo
                et magno animo, quem fortem virum dicimus, effici posse,
                nisi constitutum sit non esse malum dolorem?

                In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam
                a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio
                differatur.

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;
Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus.
Verum hoc idem saepe faciamus.
Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere;

Qualem igitur hominem natura inchoavit?

Scrupulum, inquam, abeunti; At, si voluptas esset bonum, desideraret. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Immo videri fortasse. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros.

Erat enim Polemonis.

Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Efficiens dici potest. Primum quid tu dicis breve? Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Quid de Platone aut de Democrito loquar? Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare.

Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas
                verborumne sit controversia.

                Ex quo intellegi debet homini id esse in bonis ultimum,
                secundum naturam vivere, quod ita interpretemur: vivere ex
                hominis natura undique perfecta et nihil requirente.

Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit.

Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Itaque his sapiens semper vacabit. Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Beatus sibi videtur esse moriens.

Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Id est enim, de quo quaerimus. Falli igitur possumus. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Est enim mihi magnae curae-quamquam hoc quidem proprium tuum
                munus est-, ut ita erudiatur, ut et patri et Caepioni nostro
                et tibi tam propinquo respondeat.

                Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis,
                ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus.

Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; De vacuitate doloris eadem sententia erit. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Itaque his sapiens semper vacabit. Istic sum, inquit. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni?

Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium?

Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Comprehensum, quod cognitum non habet? Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate?

Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;
Quid dubitas igitur mutare principia naturae?
An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Scrupulum, inquam, abeunti;
Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

Graccho, eius fere, aequalí?
Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Pollicetur certe.: Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.
Magna laus.: Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit.
Nihil sane.: Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam.
Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse.
Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;
Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?
Deinde dolorem quem maximum?

Quid iudicant sensus?: Laboro autem non sine causa;
Equidem e Cn.: Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.
Quis hoc dicit?: Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Haec videlicet est correctio philosophiae veteris et emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem, in forum, in curiam. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Sed videbimus. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria;

Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

Recte, inquit, intellegis. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.

Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.
Cui Tubuli nomen odio non est?
Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.
Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit?

Quae est enim, quae se umquam deserat aut partem aliquam sui aut eius partis habitum aut vini aut ullius earum rerum, quae secundum naturam sunt, aut motum aut statum?

Quod quidem nobis non saepe contingit. Quae sequuntur igitur? Cur iustitia laudatur? Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Non est igitur summum malum dolor. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; An tu me de L. Nunc vides, quid faciat. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam.

Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Restinguet citius, si ardentem acceperit. Nulla erit controversia. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis.

Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Primum divisit ineleganter; Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem
                neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit
                Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent.

                Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus
                expetendis putavit, nisi etiam evitare posset.

Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Stoicos roga. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Scrupulum, inquam, abeunti; Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Falli igitur possumus. Immo videri fortasse.

Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Bene facis, inquit, quod me adiuvas, et istis quidem, quae modo dixisti, utar potius Latinis, in ceteris subvenies, si me haerentem videbis. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum?

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.
Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.
Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset.
Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;
Cur post Tarentum ad Archytam?
Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.
Utilitatis causa amicitia est quaesita.

Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur.

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Numquam facies. Torquatus, is qui consul cum Cn. Cave putes quicquam esse verius. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Oratio me istius philosophi non offendit; Duo enim genera quae erant, fecit tria. Haeret in salebra. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Non semper, inquam; Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Nos cum te, M. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Non est igitur voluptas bonum. Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Illa tamen simplicia, vestra versuta. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes;

Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod
                quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum
                providens, dialecticas captiones.

                Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine
                virtute sunt, mors est oppetenda.

Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat.

Qui est in parvis malis. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur.

Frater et T.: Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Easdemne res?: Sed nunc, quod agimus;
Velut ego nunc moveor.: Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?
Quid Zeno?: Qualem igitur hominem natura inchoavit?

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Quid, de quo nulla dissensio est? Nunc agendum est subtilius. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Sed ego in hoc resisto; Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est.

Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.

Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Disserendi artem nullam habuit. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Quo tandem modo? Nec enim ille respirat, ante quam emersit, et catuli aeque caeci, prius quam dispexerunt, ac si ita futuri semper essent. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Quid censes in Latino fore?
Eadem nunc mea adversum te oratio est.
Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare?
Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Utram tandem linguam nescio?

Praeteritis, inquit, gaudeo. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Si longus, levis dictata sunt. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. At hoc in eo M.

Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus.
Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;
Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.

Ut, inquit, in fidibus pluribus, nisi nulla earum non ita contenta nervis sit, ut concentum servare possit, omnes aeque incontentae sint, sic peccata, quia discrepant, aeque discrepant;

-delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Videsne quam sit magna dissensio? Si enim ad populum me vocas, eum. Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere.

Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.

At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Quae cum dixisset, finem ille. In schola desinis. Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo.

His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.

Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Ut enim, inquit, gubernator aeque peccat, si palearum navem evertit et si auri, item aeque peccat, qui parentem et qui servum iniuria verberat. Summus dolor plures dies manere non potest? Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum.

Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?
Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?
Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.
Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.
Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum.
Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;
Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.
Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;

Cur post Tarentum ad Archytam? Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Age sane, inquam. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Quonam, inquit, modo?

Eaedem res maneant alio modo.

Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Habes undique expletam et perfectam, Torquate, formam honestatis, quae tota quattuor his virtutibus, quae a te quoque commemoratae sunt, continetur. Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Quis hoc dicit? Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere.

Explanetur igitur.: Quibusnam praeteritis?
Si quae forte-possumus.: Ubi ut eam caperet aut quando?
Sed fortuna fortis;: Igitur ne dolorem quidem.
Memini vero, inquam;: Quid dubitas igitur mutare principia naturae?

Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum.

Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere. Beatus sibi videtur esse moriens. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Tubulo putas dicere? Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Sed ad illum redeo. Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit;

Explanetur igitur.

Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Explanetur igitur.

Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Paria sunt igitur. Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Satis est ad hoc responsum. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Quid me istud rogas?

Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.

Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Si longus, levis. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Immo alio genere; Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?

Mihi quidem etiam lautius videtur, quod eligitur, et ad quod dilectus adhibetur -, sed, cum ego ista omnia bona dixero, tantum refert quam magna dicam, cum expetenda, quam valde.

In schola desinis.: Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum.
Ita credo.: At iste non dolendi status non vocatur voluptas.
Audeo dicere, inquit.: Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.
Etiam beatissimum?: Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.

Principiis autem a natura datis amplitudines quaedam bonorum
                excitabantur partim profectae a contemplatione rerum
                occultiorum, quod erat insitus menti cognitionis amor, e quo
                etiam rationis explicandae disserendique cupiditas
                consequebatur;

                Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper
                utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest.

Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est.
Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.
At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?
An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat?

Nihil illinc huc pervenit.

Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Haeret in salebra. Cur post Tarentum ad Archytam?

Quis est enim, qui hoc cadere in sapientem dicere audeat, ut, si fieri possit, virtutem in perpetuum abiciat, ut dolore omni liberetur?

Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Sint ista Graecorum; Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda;

Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.

Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit; Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Sed ille, ut dixi, vitiose. Tubulo putas dicere? Confecta res esset. Nunc vides, quid faciat. Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia?

Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?

Bonum ipsum etiam quid esset, fortasse, si opus fuisset, definisses aut quod esset natura adpetendum aut quod prodesset aut quod iuvaret aut quod liberet modo.

Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Et nemo nimium beatus est; Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore.

Quis istud, quaeso, nesciebat?

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Graccho, eius fere, aequalí? Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Restatis igitur vos;

Si quae forte-possumus.: Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
In schola desinis.: Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Ita nemo beato beatior.: Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Tolletur enim appetitus animi, si, ut in lis rebus, inter
                quas nihil interest, neutram in partem propensiores sumus,
                item in nobismet ipsis quem ad modum affecti simus nihil
                nostra arbitrabimur interesse.

                Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut
                iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut
                probari.

Itaque fecimus.: Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.
Ita credo.: Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Immo alio genere;: Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata;

Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Sed ille, ut dixi, vitiose. Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Numquam facies. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.

In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata. Est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti ratio reddi possit. Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Dici enim nihil potest verius. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.

Quid ergo?: Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.
Si longus, levis.: Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur.
Nihil sane.: Quo igitur, inquit, modo?
Sed nimis multa.: Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.
Ne discipulum abducam, times.: Quorum sine causa fieri nihil putandum est.
Tu quidem reddes;: Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.

Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.

Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus.

At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;
Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.
Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur;
Graccho, eius fere, aequalí?

Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Que Manilium, ab iisque M. Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Iam enim adesse poterit. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.

Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.

Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Gerendus est mos, modo recte sentiat.

Brutus dissentiet quod et acutum genus est et ad usus civium non inutile, nosque ea scripta reliquaque eiusdem generis et legimus libenter et legemus, haec, quae vitam omnem continent, neglegentur?

Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.

Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Ergo, inquit, tibi Q. Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio.

Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.

Facillimum id quidem est, inquam. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Ita credo. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Equidem e Cn. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Si longus, levis;

Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur.

Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Quid nunc honeste dicit? An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.

Primum quid tu dicis breve? Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Quae ista amicitia est? Optime, inquam. Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. An haec ab eo non dicuntur? Quid censes in Latino fore? Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Refert tamen, quo modo. Sed ad illum redeo. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Et quidem, inquit, vehementer errat; In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate.

Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.

Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. Quis negat? Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Odium autem et invidiam facile vitabis. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.

Perge porro;: Haec quo modo conveniant, non sane intellego.
Idemne, quod iucunde?: Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;
At certe gravius.: In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.
At coluit ipse amicitias.: Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.

Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Hoc simile tandem est? Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Quorum altera prosunt, nocent altera.

Dici enim nihil potest verius. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Torquatus, is qui consul cum Cn. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.
Scrupulum, inquam, abeunti;
Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe;

Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.
Quam si explicavisset, non tam haesitaret.
Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis.
Mihi enim satis est, ipsis non satis.
Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;

At hoc in eo M. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Ut pulsi recurrant? Cur id non ita fit?

Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Quae est igitur causa istarum angustiarum? Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est.

Hoc tu nunc in illo probas.
Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.
Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.
Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Nam quid possumus facere melius? Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Haeret in salebra. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.

Sed quid sentiat, non videtis.

Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt?

Quis negat?: Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.
Nihilo magis.: Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?
Quid adiuvas?: Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens.
Nihilo magis.: Certe non potest.
Ita credo.: Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem.

Quae contraria sunt his, malane? Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est.

Pauca mutat vel plura sane;
De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.

Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?
Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Restatis igitur vos; Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Quae contraria sunt his, malane? Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Sed ille, ut dixi, vitiose. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Illud non continuo, ut aeque incontentae.

Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Sed nimis multa. Si id dicis, vicimus. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;

His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.

A mene tu? Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Simus igitur contenti his. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit.

Non igitur bene.: Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.
Frater et T.: Laboro autem non sine causa;
Eam stabilem appellas.: Quae cum essent dicta, discessimus.
Quis negat?: Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.

Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Polycratem Samium felicem appellabant. Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Pauca mutat vel plura sane;

Quae similitudo in genere etiam humano apparet.
Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata;
Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis?
Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus.
Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Sed nunc, quod agimus; Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Omnia peccata paria dicitis. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. Id mihi magnum videtur. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem.

Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere.

Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Quo modo? Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Suo enim quisque studio maxime ducitur. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Ut id aliis narrare gestiant?

Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Hoc tu nunc in illo probas.

Restinguet citius, si ardentem acceperit.
Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest.
Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Tria genera bonorum; Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt.

Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis;

Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Scisse enim te quis coarguere possit? Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur.

Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Sed quod proximum fuit non vidit. Quid adiuvas?

Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto
                virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad
                voluptatem conquiruntur?

                Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;

Audebo igitur cetera, quae secundum naturam sint, bona appellare nec fraudare suo vetere nomine neque iam aliquod potius novum exquirere,virtutis autem amplitudinem quasi in altera librae lance ponere.

Quid ad utilitatem tantae pecuniae?

Non semper, inquam; Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.

Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.
Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur?
Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?
Respondeat totidem verbis.

Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.
Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.

Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;

                Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut
                mala, quae sint paria necesse est.

Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

Deprehensus omnem poenam contemnet. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.

Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Hos contra singulos dici est melius. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune.

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Quaerimus enim finem bonorum. Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Praeclare hoc quidem. Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum?

Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Si longus, levis. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis.

Qualem igitur hominem natura inchoavit? Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. At enim hic etiam dolore. Proclivi currit oratio. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;

Ratio quidem vestra sic cogit. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Ita credo. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor.

Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.
Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia.

Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Iam in altera philosophiae parte. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Immo alio genere; Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Sed ad illum redeo. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Una voluptas e multis obscuratur in illa vita voluptaria, sed tamen ea, quamvis parva sit, pars est eius vitae, quae posita est in voluptate.

Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Si id dicis, vicimus. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;
Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?
Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?

Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum.

Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;

An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum;

Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?
Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;
O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro.

Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus.

Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat?

Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri;

Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit.

Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?
Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis.
Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.
Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Inquit, cum ego te hac nova lege videam eodem die accusatori responderet tribus horis perorare, in hac me causa tempus dilaturum putas?

Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero.

Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Si quae forte-possumus. Velut ego nunc moveor. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Cur, nisi quod turpis oratio est? Frater et T. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Satis est ad hoc responsum. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.

Eaedem res maneant alio modo. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Quare attende, quaeso. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;

Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?
Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.
Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere.
Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu.

Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Hunc vos beatum; Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Cur iustitia laudatur? Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Ecce aliud simile dissimile. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Sic, quod est extremum omnium appetendorum atque ductum a prima commendatione naturae, multis gradibus adscendit, ut ad summum perveniret, quod cumulatur ex integritate corporis et ex mentis ratione perfecta.

Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Sed ad illum redeo. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Cur iustitia laudatur?

Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.
Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.
Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.
An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt?

Si longus, levis;
Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.
Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.
Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum.
Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Ratio quidem vestra sic cogit. Quonam, inquit, modo? Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? Tria genera bonorum; Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? An haec ab eo non dicuntur? Concede nihil esse bonum, nisi quod bonestum sit: concedendum est in virtute esse positam beatam vitam vide rursus retro: dato hoc dandum erit illud. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate.

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Ecce aliud simile dissimile. Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Nam qui sciet ubi quidque positum sit quaque eo veniat, is, etiamsi, quid obrutum erit, poterit eruere semperque esse in disputando suus. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras.

Quae cum dixisset, finem ille.

Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Ita prorsus, inquam; Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Maximus dolor, inquit, brevis est. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Quod certe universum sua sponte ipsum expeti et propter se necesse est, quoniam ante demonstratum est etiam singulas eius partes esse per se expetendas.

Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.

Certe non potest. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Sint ista Graecorum; Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Quid sequatur, quid repugnet, vident. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?

Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Hic nihil fuit, quod quaereremus. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. In schola desinis. At multis se probavit.

Proclivi currit oratio.: Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Itaque fecimus.: Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?
Immo videri fortasse.: Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.
Quonam, inquit, modo?: Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?
Eadem fortitudinis ratio reperietur.: Quod cum dixissent, ille contra.
Stoicos roga.: Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est.
Numquam facies.: Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.

Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Neutrum vero, inquit ille. Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet.

Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;
His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.
Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?

Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Quid de Pythagora? Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Summae mihi videtur inscitiae. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Nam quid possumus facere melius? Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Haec dicuntur inconstantissime. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Cur iustitia laudatur? Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte.

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Cur post Tarentum ad Archytam? Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Quae contraria sunt his, malane? Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Quorum altera prosunt, nocent altera.

Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Quo tandem modo? Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.

Praeteritis, inquit, gaudeo. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente?

Quid, de quo nulla dissensio est?

Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Tria genera bonorum; Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.

Posuisti etiam dicere alios foedus quoddam inter se facere sapientis, ut, quem ad modum sint in se ipsos animati, eodem modo sint erga amicos;

Easdemne res? Est, ut dicis, inquit; Et quidem, inquit, vehementer errat; Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Ego, quam ille praeponendam et magis eligendam, beatiorem hanc appello nec ullo minimo momento plus ei vitae tribuo quam Stoici. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;

Quid Zeno?: Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat;
Sedulo, inquam, faciam.: Illi enim inter se dissentiunt.
Qui convenit?: Tum mihi Piso: Quid ergo?
Explanetur igitur.: Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Itaque his sapiens semper vacabit. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;

Quibus expositis facilis est coniectura ea maxime esse
                expetenda ex nostris, quae plurimum habent dignitatis, ut
                optimae cuiusque partis, quae per se expetatur, virtus sit
                expetenda maxime.

                Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere?
Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;
Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;

Quasi vero hoc didicisset a Zenone, non dolere, cum doleret!
                Illud audierat nec tamen didicerat, malum illud non esse,
                quia turpe non esset, et esse ferendum viro.

                Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt
                a finibus et a summa bonorum;

Tenent mordicus.: Eaedem res maneant alio modo.
Beatum, inquit.: Sed nimis multa.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Pollicetur certe.: Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;

Perge porro;: Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Stoici scilicet.: Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum;
Quo modo?: At enim sequor utilitatem.
Quae sequuntur igitur?: Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem.

Qui et definierunt plurima et definiendi artes reliquerunt,
                quodque est definitioni adiunctum, ut res in partes
                dividatur, id et fit ab illis et quem ad modum fieri
                oporteat traditur;

                Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis
                videre soleat quae res agatur.

Easdemne res?

Quae duo sunt, unum facit. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Quae cum essent dicta, discessimus.

Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Verum hoc idem saepe faciamus. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Sedulo, inquam, faciam. Beatum, inquit. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant?

Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Eaedem res maneant alio modo. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;

Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum.

Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?

Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Hoc simile tandem est? Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Illud non continuo, ut aeque incontentae. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. De quibus cupio scire quid sentias.

Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Bonum patria: miserum exilium. Ne discipulum abducam, times.

Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;

Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.

Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare? Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Hoc non est positum in nostra actione. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Primum divisit ineleganter; Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Nihil sane. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Quis enim redargueret? Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.

Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Non est igitur voluptas bonum. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est.

Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis?

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Deinde dolorem quem maximum? Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Peccata paria. Bonum patria: miserum exilium. Igitur ne dolorem quidem. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum.

Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos
                nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile
                persuadeam.

                Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non
                fugiam ista popularia.

Hoc est non dividere, sed frangere.

Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; At enim hic etiam dolore. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Certe non potest. Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?
Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.

Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.
Ecce aliud simile dissimile.
Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum.
Haec quo modo conveniant, non sane intellego.
Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.

Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe
                qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona
                esse dicant, laudabilia non dicant.

                Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se
                fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter
                se formae dignitatem sequamur?

Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Quibusnam praeteritis? Venit ad extremum; Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Est, ut dicis, inquam. Prioris generis est docilitas, memoria; Haec videlicet est correctio philosophiae veteris et emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem, in forum, in curiam. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.

Reguli reiciendam;: Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus?
Quid Zeno?: Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Sed haec in pueris; Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe.

Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Quid ad utilitatem tantae pecuniae?

Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum.

Etiam beatissimum?: Maximus dolor, inquit, brevis est.
Restatis igitur vos;: Quamquam te quidem video minime esse deterritum.
Sint ista Graecorum;: Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.

De hominibus dici non necesse est.
Quare attende, quaeso.
Quid enim possumus hoc agere divinius?
Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris?

Magna laus.: Sedulo, inquam, faciam.
Dicimus aliquem hilare vivere;: Quid est igitur, inquit, quod requiras?
Res enim concurrent contrariae.: Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.
Poterat autem inpune;: Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.
Restatis igitur vos;: Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?
Reguli reiciendam;: Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est.

Hunc vos beatum;: Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus;
Primum divisit ineleganter;: Quid ad utilitatem tantae pecuniae?
Quid de Pythagora?: Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.

Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Ita prorsus, inquam;

Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Non est igitur voluptas bonum. Omnis enim est natura diligens sui. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? De qua Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad beate vivendum sapientia comparaverit, nihil esse maius amicitia, nihil uberius, nihil iucundius.

Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae
                a te dicta sunt refellentem.

                Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse
                gaudium, quod non referatur ad corpus.

Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Igitur ne dolorem quidem. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Cur iustitia laudatur? Illud enim rectum est quod katortwma dicebas contingitque sapienti soli, hoc autem inchoati cuiusdam officii est, non perfecti, quod cadere in non nullos insipientes potest. Quorum altera prosunt, nocent altera. Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.
De vacuitate doloris eadem sententia erit.
Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum.
Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas?
Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret
                etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque,
                sibi constitueret secundum naturam vivere.

                Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec
                quaesita voluptate.

Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere?

Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Sint ista Graecorum; At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Tum mihi Piso: Quid ergo? Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent. Itaque contra est, ac dicitis; Eamne rationem igitur sequere, qua tecum ipse et cum tuis utare, profiteri et in medium proferre non audeas? Eam stabilem appellas. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Ut enim, inquit, gubernator aeque peccat, si palearum navem evertit et si auri, item aeque peccat, qui parentem et qui servum iniuria verberat. Bonum valitudo: miser morbus.

Zenonis est, inquam, hoc Stoici.

Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Haec dicuntur inconstantissime. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Itaque his sapiens semper vacabit.

Ratio quidem vestra sic cogit.

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Inquit, dasne adolescenti veniam? Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.

Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.

Praeteritis, inquit, gaudeo. Videsne quam sit magna dissensio? Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Hic ambiguo ludimur.

Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.

Sed ille, ut dixi, vitiose. Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.
Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

Quod totum contra est.

Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Sed tamen intellego quid velit.

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Sed ad rem redeamus; Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant;

Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?

Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium.
Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur.
Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.
Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.
Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.
Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.

Beatum, inquit.: Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit?
Haeret in salebra.: Itaque contra est, ac dicitis;
Scrupulum, inquam, abeunti;: Sed hoc sane concedamus.
Tria genera bonorum;: Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;

Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere? Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.

Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.

Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.

Scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in
                eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere.

                Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum
                Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.

Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Ita nemo beato beatior. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum.
Num quid tale Democritus?
Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris;

Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque
                laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur.

                Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo
                credo, quod praeponatur aliis.

Tu quidem reddes;: Prodest, inquit, mihi eo esse animo.
Quis negat?: Ut aliquid scire se gaudeant?
Reguli reiciendam;: Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.

Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare?

Quid censes in Latino fore?
Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.
Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.
Praeclarae mortes sunt imperatoriae;
Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit;
Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Haec quo modo conveniant, non sane intellego.

Esse enim, nisi eris, non potes. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Quid ergo hoc loco intellegit honestum?

Avaritiamne minuis?: Minime vero, inquit ille, consentit.
Nihilo magis.: Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure.
Eam stabilem appellas.: Hoc est non dividere, sed frangere.
Tenent mordicus.: Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;

Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Quo igitur, inquit, modo? Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Confecta res esset. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Avaritiamne minuis?

Maximus dolor, inquit, brevis est.

Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Sed plane dicit quod intellegit. In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.

An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?

Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.

Age sane, inquam. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Quae quidem adhuc peregrinari Romae videbatur nec offerre sese nostris sermonibus, et ista maxime propter limatam quandam et rerum et verborum tenuitatem. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Polycratem Samium felicem appellabant. Contineo me ab exemplis.

Sed ad illum redeo.: Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.
Audeo dicere, inquit.: Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset.
Sedulo, inquam, faciam.: Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.
Non igitur bene.: Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Ius autem, quod ita dici appellarique possit, id esse natura, alienumque esse a sapiente non modo iniuriam cui facere, verum etiam nocere. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Audeo dicere, inquit. Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Hoc igitur quaerentes omnes, et ii, qui quodcumque in mentem veniat aut quodcumque occurrat se sequi dicent, et vos ad naturam revertemini. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest.

Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Age sane, inquam. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.
At multis se probavit.

Sed ad bona praeterita redeamus.
Quid dubitas igitur mutare principia naturae?
Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.
Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.
Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.
Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum;
Quae contraria sunt his, malane?
Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo.
Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;

Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.
Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.
Eam stabilem appellas.

Quod cum dixissent, ille contra.
Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,.
Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis;
Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;
Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit?

Quod equidem non reprehendo;

Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Venit ad extremum; Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Praeclare hoc quidem. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; At hoc in eo M. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Quod quidem nobis non saepe contingit.

Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Invidiosum nomen est, infame, suspectum. In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Ne tu, inquam, Cato, verbis illustribus et id, quod vis, declarantibus! itaque mihi videris Latine docere philosophiam et ei quasi civitatem dare. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Nulla erit controversia. Que Manilium, ab iisque M.

In schola desinis.: Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?
Si quae forte-possumus.: Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Quid Zeno?: Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.
Equidem e Cn.: Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.
Quid enim?: Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.
At certe gravius.: Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor;
Quare attende, quaeso.: An est aliquid, quod te sua sponte delectet?
Falli igitur possumus.: Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

                Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.

Sed residamus, inquit, si placet. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Illa tamen simplicia, vestra versuta. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Summae mihi videtur inscitiae.

Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.

Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Inde igitur, inquit, ordiendum est. At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Suo enim quisque studio maxime ducitur. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Et quidem, inquit, vehementer errat; Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.

Refert tamen, quo modo. Istic sum, inquit. Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Quis est enim, qui hoc cadere in sapientem dicere audeat, ut, si fieri possit, virtutem in perpetuum abiciat, ut dolore omni liberetur? Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Facete M. Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Rationis enim perfectio est virtus;

Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.
Equidem, sed audistine modo de Carneade?
Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.
Quis istum dolorem timet?
Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.

Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Stoici scilicet. De quibus cupio scire quid sentias. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Sed plane dicit quod intellegit. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?

Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. Sed tamen intellego quid velit. Hic ambiguo ludimur. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem.

Primum divisit ineleganter; Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Quid, quod res alia tota est? Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Quae cum dixisset, finem ille. Cognitis autem rerum finibus, cum intellegitur, quid sit et bonorum extremum et malorum, inventa vitae via est conformatioque omnium officiorum, cum quaeritur, quo quodque referatur; Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus.

Nunc de hominis summo bono quaeritur;
Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.
Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?
Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.

Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Quo igitur, inquit, modo? Rationis enim perfectio est virtus; Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?

Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec
                ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum
                videro.

                Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium
                horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?

Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Sed quae tandem ista ratio est?

Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde?

Hoc sic expositum dissimile est superiori.

Duo enim genera quae erant, fecit tria. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Disserendi artem nullam habuit. Non semper, inquam; Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Primum enim, si vera sunt ea, quorum recordatione te gaudere dicis, hoc est, si vera sunt tua scripta et inventa, gaudere non potes.

Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam.

Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Id mihi magnum videtur. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.

Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;

At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Quis est tam dissimile homini. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest.

Quis negat?: Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.
Quonam modo?: Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.
Quare attende, quaeso.: Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit?
Omnia peccata paria dicitis.: Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.

Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.

Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Suo enim quisque studio maxime ducitur. Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Quid, de quo nulla dissensio est? Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur. Igitur ne dolorem quidem. Hoc simile tandem est?

Quonam modo?: Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset.
Idemne, quod iucunde?: Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;

Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum
                esse et suis voluptatibus?

                Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi
                afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere.

Ea enim vita expetitur, quae sit animi corporisque expleta virtutibus, in eoque summum bonum poni necesse est, quandoquidem id tale esse debet, ut rerum expetendarum sit extremum.

Velut ego nunc moveor.: Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat?
Beatum, inquit.: Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur.
Facete M.: Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-.
Recte dicis;: Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Sive hoc difficile est, tamen nec modus est ullus investigandi veri, nisi inveneris, et quaerendi defatigatio turpis est, cum id, quod quaeritur, sit pulcherrimum. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Cur post Tarentum ad Archytam?

Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus.
Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis;
Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum.
Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Duo enim genera quae erant, fecit tria.

Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Cur iustitia laudatur? Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Praeteritis, inquit, gaudeo. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Bonum integritas corporis: misera debilitas.

Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.

Istic sum, inquit. Sint ista Graecorum; Cur id non ita fit? Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Gerendus est mos, modo recte sentiat. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Quis istum dolorem timet? Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt.

Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane.
An hoc usque quaque, aliter in vita?
Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.

Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis.
Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus? Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Frater et T. Erit enim mecum, si tecum erit. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.

Moriatur, inquit.: De hominibus dici non necesse est.
ALIO MODO.: Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.
Paria sunt igitur.: Non laboro, inquit, de nomine.
Memini vero, inquam;: Dici enim nihil potest verius.
Quid ergo?: Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.
Sed videbimus.: Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex.

Quonam modo?: Quid dubitas igitur mutare principia naturae?
Scrupulum, inquam, abeunti;: Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.

Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Quis autem de ipso sapiente aliter existimat, quin, etiam cum decreverit esse moriendum, tamen discessu a suis atque ipsa relinquenda luce moveatur? Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Confecta res esset.

Naturalem enim appetitionem, quam vocant o)rmh)n, itemque
                officium, ipsam etiam virtutem tuentem volunt esse earum
                rerum, quae secundum naturam sunt.

                Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est
                aliud bonum! Non quaero iam verumne sit;

Laboro autem non sine causa;

Murenam te accusante defenderem. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Quonam, inquit, modo? Illi enim inter se dissentiunt. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit.

Neutrum vero, inquit ille.

Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Immo videri fortasse. Laboro autem non sine causa; Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Sint ista Graecorum; Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Ostendit pedes et pectus. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Prioris generis est docilitas, memoria; Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus?

Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum.

In schola desinis. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.
Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam.

Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.
Et quod est munus, quod opus sapientiae?
Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;

Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.

Ita enim parvae et exiguae sunt istae accessiones bonorum,
                ut, quem ad modum stellae in radiis solis, sic istae in
                virtutum splendore ne cernantur quidem.

                Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone
                pendere?

Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Cur haec eadem Democritus? An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Quis Aristidem non mortuum diligit? Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Tum ille: Ain tandem? Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est.

Quo modo igitur evenit, ut hominis natura sola esset, quae
                hominem relinqueret, quali oblivisceretur corporis, quae
                summum bonum non in toto homine, sed in parte hominis
                poneret?

                Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum,
                tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis.

Istic sum, inquit. Cuius oratio attende, quaeso, Brute, satisne videatur Antiochi complexa esse sententiam, quam tibi, qui fratrem eius Aristum frequenter audieris, maxime probatam existimo. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores. Bonum incolumis acies: misera caecitas.

Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. At enim hic etiam dolore. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Quis est tam dissimile homini. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Avaritiamne minuis?

Facete M.: Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta.
Itaque fecimus.: Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.
Confecta res esset.: Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.
At certe gravius.: Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat?
In schola desinis.: Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;
Idemne, quod iucunde?: Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Recte, inquit, intellegis.: Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae.

Et quidem, inquit, vehementer errat; Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Quare conare, quaeso. Sed quid sentiat, non videtis. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.

Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici.

Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;

Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Si longus, levis; Verum hoc idem saepe faciamus. Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Sed tamen intellego quid velit. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Quae contraria sunt his, malane? Cui Tubuli nomen odio non est? Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Quare ad ea primum, si videtur; Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu.

Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.

Recte dicis;: Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes.
Sed haec omittamus;: Quid vero?
Equidem e Cn.: Sed ego in hoc resisto;
Quid Zeno?: Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda.

Reguli reiciendam;: Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?
Est, ut dicis, inquam.: Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent?
Velut ego nunc moveor.: Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.
Quonam modo?: Non potes, nisi retexueris illa.

Odium autem et invidiam facile vitabis.
Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;
Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis?
Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet?

Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem illustriorem satis ornatus possit accedere. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Sed ego in hoc resisto; Iam ille sorites, quo nihil putatis esse vitiosius: quod bonum sit, id esse optabile, quod optabile, id expetendum, quod expetendum, id laudabile, deinde reliqui gradus. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est.

Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.

Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Primum divisit ineleganter; Summus dolor plures dies manere non potest? Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Poterat autem inpune; Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.

Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur. Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio.

Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Quonam modo? Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur?

Ostendit pedes et pectus.
Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Cynicorum autem rationem atque vitam alii cadere in sapientem dicunt, si qui eius modi forte casus inciderit, ut id faciendum sit, alii nullo modo. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Minime vero istorum quidem, inquit. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur.

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Sed quid sentiat, non videtis. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.

Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum
                vidit, deinde hoc quoque alienum;

                Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri
                putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant;

Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.

Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Cyrenaici quidem non recusant; Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Sit enim idem caecus, debilis. A mene tu? Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Sullae consulatum? Etiam beatissimum? Quis hoc dicit? Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Dicimus aliquem hilare vivere; Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum.

Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?
Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti.
Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Iam enim adesse poterit. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Sed tamen intellego quid velit. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Hunc vos beatum;

Sed plane dicit quod intellegit. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Satis est ad hoc responsum. Sed ad bona praeterita redeamus. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Itaque his sapiens semper vacabit. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.

Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.

Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Haeret in salebra. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur.

Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Quicquid enim praeter id, quod honestum sit, expetendum esse dixeris in bonisque numeraveris, et honestum ipsum quasi virtutis lumen extinxeris et virtutem penitus everteris. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Age, inquies, ista parva sunt. Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Sed fortuna fortis; Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere?

Age sane, inquam. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Nos commodius agimus. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Minime vero istorum quidem, inquit. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt;

Graece donan, Latine voluptatem vocant. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Inquit, dasne adolescenti veniam? Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.
Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;
Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Quis est tam dissimile homini.
Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est.

Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere?
Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia.
Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.

Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Age sane, inquam. Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Quis enim redargueret? Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. At certe gravius. Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-.
At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;

Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Hoc non est positum in nostra actione. Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Sed quid sentiat, non videtis.

Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum.

Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit.
Tria genera bonorum;
Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.
Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.

Stoicos roga. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.

Hic nihil fuit, quod quaereremus. Sed ad bona praeterita redeamus. Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset. Easdemne res? Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?

Ac tamen hic mallet non dolere. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Sed qui ad voluptatem omnia referens vivit ut Gallonius, loquitur ut Frugi ille Piso, non audio nec eum, quod sentiat, dicere existimo. Quoniamque in iis rebus, quae neque in virtutibus sunt neque in vitiis, est tamen quiddam, quod usui possit esse, tollendum id non est. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;

Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Confecta res esset. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas?

Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit; Quibusnam praeteritis? Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus?

Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.

An tu me de L. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. At hoc in eo M.

Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Nam quid possumus facere melius? Nunc agendum est subtilius.

Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.
Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit.
Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.
An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?

Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono.

Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Laboro autem non sine causa; Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Qui convenit? Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum
                disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo
                ante dictum.

                In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut
                nec res videre optimas nec agere possint.

Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Hunc vos beatum; Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Nam quid possumus facere melius? Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? Tu quidem reddes; Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Efficiens dici potest. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Nos commodius agimus. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? An nisi populari fama? Inde igitur, inquit, ordiendum est.

Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
An hoc usque quaque, aliter in vita?
Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret.
Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?

De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura
                mundum universum et eius maxima partis administrari.

                Quis est enim, qui hoc cadere in sapientem dicere audeat,
                ut, si fieri possit, virtutem in perpetuum abiciat, ut
                dolore omni liberetur?

Prioris generis est docilitas, memoria; Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Ut pulsi recurrant? Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Nemo igitur esse beatus potest. At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.

Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis
                usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil
                praeterea est magnopere dicendum.

                Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si
                imperes quod facere non possim.

Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;

Hoc simile tandem est? Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Quod et posse fieri intellegimus et saepe etiam videmus, et perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse, quod coniunctione tali sit aptius. Recte, inquit, intellegis. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

Laboro autem non sine causa; Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Haeret in salebra. Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?

Quare attende, quaeso.: Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;
Istic sum, inquit.: Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?
Ut pulsi recurrant?: Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;
Quare attende, quaeso.: Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono.
Moriatur, inquit.: Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;
Idemne, quod iucunde?: Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.

Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur?

Tantaque est vis talibus in studiis, ut eos etiam, qui sibi
                alios proposuerunt fines bonorum, quos utilitate aut
                voluptate dirigunt, tamen in rebus quaerendis explicandisque
                naturis aetates contenere videamus.

                Verum hoc idem saepe faciamus.

Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit;

Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Ita credo. Audeo dicere, inquit. Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat.

Ut pulsi recurrant?
Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.
Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens.
Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.
In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus.
Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.

Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius.

Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Hoc sic expositum dissimile est superiori. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit.

Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Primum quid tu dicis breve? Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.

Summus dolor plures dies manere non potest? Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;

Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret
                inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur.

                Satis est ad hoc responsum.

Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo
                voluptatem.

                Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui,
                similiora.

Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;

Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Quid est enim aliud esse versutum? Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Nam quid possumus facere melius? At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Quis enim redargueret? Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.

Ea possunt paria non esse.
Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.
Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.
In schola desinis.

Quae contraria sunt his, malane? Ista similia non sunt, Cato, in quibus quamvis multum processeris tamen illud in eadem causa est, a quo abesse velis, donec evaseris; Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Tenuit permagnam Sextilius hereditatem, unde, si secutus esset eorum sententiam, qui honesta et recta emolumentis omnibus et commodis anteponerent, nummum nullum attigisset.

Nisi mihi Phaedrum, inquam, tu mentitum aut Zenonem putas, quorum utrumque audivi, cum mihi nihil sane praeter sedulitatem probarent, omnes mihi Epicuri sententiae satis notae sunt.

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.
Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari.

Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur;

Suo genere perveniant ad extremum; Quonam, inquit, modo? Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Tenent mordicus. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Sullae consulatum? Sit enim idem caecus, debilis. Bonum incolumis acies: misera caecitas.

O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro.

Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;
Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum.
Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;
Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.

Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.

Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Sed residamus, inquit, si placet. Iam enim adesse poterit. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Esse enim, nisi eris, non potes. Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Tria genera bonorum; Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens.

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Suis cuiusque sensibus sic, ut, contra si quis dicere velit, non audiatur -, tamen, ne quid praetermittamus, rationes quoque, cur hoc ita sit, afferendas puto. Quod cum dixissent, ille contra. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Sed ille, ut dixi, vitiose. Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus.

Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate.
Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.
Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.

Tu quidem reddes;: Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse.
Non semper, inquam;: Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Erit enim mecum, si tecum erit. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Audeo dicere, inquit. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies.

Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is
                medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus
                datum;

                Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite
                levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt
                beati.

Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Bene facis, inquit, quod me adiuvas, et istis quidem, quae modo dixisti, utar potius Latinis, in ceteris subvenies, si me haerentem videbis. Oratio me istius philosophi non offendit; Refert tamen, quo modo. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Iam enim adesse poterit. Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate.

Bonum incolumis acies: misera caecitas.

Quare ad ea primum, si videtur; Minime vero, inquit ille, consentit. Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Praeclare hoc quidem. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Atque ipsa hominis institutio si loqueretur, hoc diceret, primos suos quasi coeptus appetendi fuisse, ut se conservaret in ea natura, in qua ortus esset.

Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?
Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.
Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Num quid tale Democritus?

Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;
Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.
Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.
A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni.

Tria genera bonorum;: Nullus est igitur cuiusquam dies natalis.
Ut pulsi recurrant?: Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Quid adiuvas?
Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest.
Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus.

Ea possunt paria non esse.

Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Ego vero isti, inquam, permitto. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.

Quid de Platone aut de Democrito loquar? Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Nec enim, cum tua causa cui commodes, beneficium illud habendum est, sed faeneratio, nec gratia deberi videtur ei, qui sua causa commodaverit. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Nos vero, inquit ille;

Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Ea possunt paria non esse.

Sed tamen intellego quid velit.

Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere, potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est sapientia similis; Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum.

Itaque quae sunt eorum consolationes, quae cohortationes, quae etiam monita et consilia scripta ad summos viros! Erat enim apud eos, ut est rerum ipsarum natura, sic dicendi exercitatio duplex.

Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore.
Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.
Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.
Qui est in parvis malis.

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Pollicetur certe. Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-;

Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Hic nihil fuit, quod quaereremus. Itaque ab his ordiamur. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere?

Haeret in salebra.: Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur;
Bonum patria: miserum exilium.: Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt.
Respondeat totidem verbis.: Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto.
Quid adiuvas?: Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam.
Venit ad extremum;: Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;
Non igitur bene.: Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.

Utilitatis causa amicitia est quaesita. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? Tollenda est atque extrahenda radicitus. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Satis est ad hoc responsum. At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

A mene tu?: Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.
Equidem e Cn.: Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere;
Contineo me ab exemplis.: Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
Audeo dicere, inquit.: Si enim ad populum me vocas, eum.

Frater et T. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q.

Ita prorsus, inquam; Sed ego in hoc resisto; Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Nihil ad rem! Ne sit sane;

His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat.

Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.
Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis.
Bestiarum vero nullum iudicium puto.
Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
Tenent mordicus.
Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?

Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?

Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit?
Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?
Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.
Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?
Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?
Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;
At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.
Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.

Qui haec didicerunt, quae ille contemnit, sic solent: Duo genera cupiditatum, naturales et inanes, naturalium duo, necessariae et non necessariae. De illis, cum volemus. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? In sapientem solum cadit, isque finis bonorum, ut ab ipsis Stoicis scriptum videmus, a Xenocrate atque ab Aristotele constitutus est. Idem adhuc; Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Graece donan, Latine voluptatem vocant. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.

Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Scaevolam M. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Ac tamen hic mallet non dolere. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Minime vero istorum quidem, inquit. Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

Quicquid enim praeter id, quod honestum sit, expetendum esse
                dixeris in bonisque numeraveris, et honestum ipsum quasi
                virtutis lumen extinxeris et virtutem penitus everteris.

                Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod
                honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum
                virtute, vivere.

Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.
Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.

Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Sed ille, ut dixi, vitiose. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur?

Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere.

Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;

Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Itaque his sapiens semper vacabit. Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. Memini vero, inquam; Audeo dicere, inquit. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.

Itaque fecimus.: Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.
Si id dicis, vicimus.: Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Primum divisit ineleganter;: Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.
Nihil sane.: Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine;
Certe non potest.: Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen;
Ita prorsus, inquam;: Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur.

Quoniam igitur, ut medicina valitudinis, navigationis gubernatio, sic vivendi ars est prudente, necesse est eam quoque ab aliqua re esse constitutam et profectam.

Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit;

Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? Que Manilium, ab iisque M. Non potes, nisi retexueris illa. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Prioris generis est docilitas, memoria; Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Quid iudicant sensus? Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;

Nec tamen argumentum hoc Epicurus a parvis petivit aut etiam a bestiis, quae putat esse specula naturae, ut diceret ab iis duce natura hanc voluptatem expeti nihil dolendi.

Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Ut id aliis narrare gestiant? Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat;

Sed nimis multa. Cyrenaici quidem non recusant; Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Simus igitur contenti his. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis.

Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.

Quis enim redargueret? Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q.

Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.

Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Restatis igitur vos; Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.

In schola desinis. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur?

Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Sed ad illum redeo. Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur.

Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Eadem fortitudinis ratio reperietur. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Venit ad extremum; Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Prioris generis est docilitas, memoria; Quare ad ea primum, si videtur; Maximus dolor, inquit, brevis est.

Confecta res esset.
Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.
Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur?
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.

Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Bonum integritas corporis: misera debilitas. Praeclare hoc quidem. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Unum, cum in voluptate sumus, alterum, cum in dolore, tertium hoc, in quo nunc equidem sum, credo item vos, nec in dolore nec in voluptate; Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Cave putes quicquam esse verius. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Magna laus.: Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae.
Cur iustitia laudatur?: Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.
Quid enim?: Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
Poterat autem inpune;: Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?
Qui convenit?: Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.

At hoc in eo M.
Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?
Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.
Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.
Qui est in parvis malis.

Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Summus dolor plures dies manere non potest? Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Comprehensum, quod cognitum non habet?

Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Quae cum essent dicta, discessimus. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Ostendit pedes et pectus. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Confecta res esset. Quid est igitur, inquit, quod requiras?

Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Idemne, quod iucunde? Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Sedulo, inquam, faciam. Sed haec omittamus; Ut pulsi recurrant? Quod iam a me expectare noli.

Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur;
Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes.
Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

In schola desinis.
Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.
Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.
Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?
Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum.

Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum.
Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta?
At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere.

Ut pulsi recurrant?: Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat?
Certe non potest.: Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris.
Sed fortuna fortis;: Illi enim inter se dissentiunt.
Erat enim Polemonis.: Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum.

Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Quid me istud rogas? An haec ab eo non dicuntur? Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;

Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.
Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.
Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus;
Quod quidem iam fit etiam in Academia.
Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt;
Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Itaque contra est, ac dicitis; A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Nescio quo modo praetervolavit oratio.

Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Nihil ad rem! Ne sit sane; Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Ut id aliis narrare gestiant? An hoc usque quaque, aliter in vita?

At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est.
Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.
Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.
Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;
Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.
Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.
Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.
Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.

Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse, dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges permittunt, cum privatarum litium iudices sumus. Ac tamen hic mallet non dolere. Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Primum divisit ineleganter; Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet.

Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam
                dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis
                laetum esse se narrat.

                Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum
                velit esse in genere isto voluptatis?

Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.
Bestiarum vero nullum iudicium puto.
Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.
Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt;
Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.

Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est.
Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit.
Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est.
Sed fac ista esse non inportuna;
Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam.

Quis istum dolorem timet?

Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis. Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Itaque his sapiens semper vacabit. Hoc sic expositum dissimile est superiori. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. Inquit, dasne adolescenti veniam?

Erat enim Polemonis.: Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.
In schola desinis.: Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;

At ego quem huic anteponam non audeo dicere;

Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Quid censes eos esse facturos, qui omnino virtutem a bonorum fine segregaverunt, Epicurum, Hieronymum, illos etiam, si qui Carneadeum finem tueri volunt? Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus.

Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est.

Collatio igitur ista te nihil iuvat. Sed haec nihil sane ad rem; Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Nihil ad rem! Ne sit sane; Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis?

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Itaque fecimus. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.

Beatus sibi videtur esse moriens. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Haeret in salebra. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Quod quidem iam fit etiam in Academia. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit.

Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Itaque earum rerum hic tenetur a sapiente delectus, ut aut reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut perferendis doloribus asperiores repellat. Immo alio genere; Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Sedulo, inquam, faciam.

Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Odium autem et invidiam facile vitabis. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem. Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Videsne, ut haec concinant?

De illis, cum volemus. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;

Illud enim rectum est quod katortwma dicebas contingitque sapienti soli, hoc autem inchoati cuiusdam officii est, non perfecti, quod cadere in non nullos insipientes potest.